Aktywizacja w katechezie - szansa czy zagrożenie? Sprawozdanie z sympozjum katechetycznego w Opolu

Opole, 26-27 kwietnia 2002 r.

    Katecheza u progu nowego tysiąclecia nieustannie poszukuje coraz to bardziej skutecznych metod, środków i form dotarcia do katechizowanych z orędziem zbawienia. Metody, środki i nowe formy mają za zadanie aktywne włączenie katechizowanych w cały proces katechetyczny, tak, aby stali się oni pełnymi jego uczestnikami i aby proces ten prowadził do "Komunii z Chrystusem" - głównego celu katechezy.
    Katecheza w Polsce, uczestnicząc w całokształcie wychowania w szkole, powinna opierać się na tych podstawowych zasadach pedagogiczno-dydaktycznych, które są niezbędne, aby ów udział katechezy w wychowaniu był skuteczny. Jedną z podstawowych zasad jest zasada świadomego i wielostronnie aktywnego uczestnictwa, która winna pobudzać uczniów do działania i czynić ich aktywnymi w realizacji zadań dydaktycznych i wychowawczych.
    Współczesna katecheza sięga po wiele przeróżnych metod, które mają wyzwolić aktywność katechizowanych i pomóc we wspólnym dochodzeniu do prawdy i osiągnięciu zamierzonego celu. Do tego zachęcają współczesne dokumenty katechetyczne. W Dyrektorium ogólnym o katechizacji, możemy przeczytać: "(...) ażeby katecheza osiągnęła swój właściwy cel, to jest wychowanie w wierze, niezbędne jest wprowadzenie różnych metod, dostosowanych do wieku i rozwoju umysłowego katechizowanych, dojrzałości eklezjalnej i duchowej oraz indywidualnych uwarunkowań (DOK 148). Natomiast Jan Paweł II w Adhortacji Apostolskiej Catechesi tradendae stwierdza, iż "(...) pluralizm metod we współczesnej katechezie może być znakiem żywotności i pomysłowości. Ważne jest oczywiście, aby wybrana metoda opierała się ostatecznie na podstawowym prawie, które obowiązuje w całym życiu Kościoła; na prawie wierności dochowanej Bogu i wierności okazanej człowiekowi (CT 55). Tak więc, zastosowanie w katechezie pluralizmu metod, sprzyjających trwalszemu zapamiętywaniu, lepszemu zrozumieniu materiału, kształtowaniu umiejętności i postaw oraz zdobywaniu motywacji działań jest istotnym sposobem aktywizowania uczniów.
    Aktywizacja w katechezie na pewno stanowi dlań szansę, kiedy korzystanie z metod aktywizujących jest właściwie wkomponowane w proces katechetyczny i przebiega według określonych kryteriów doboru metod. Może też jednak być zagrożeniem dla katechezy wtedy, gdy sama metoda staje się celem katechezy, kiedy kosztem metody zostaje wypaczona treść orędzia katechetycznego lub też wtedy, gdy nastąpi ograniczenie roli katechety i właściwego zaangażowania katechizowanych. Metody aktywizujące są zawsze na usługach katechezy, a nie odwrotnie!
    W odpowiedzi na powyższe problemy związane z aktywizacją w katechezie zorganizowano w Opolu w dniach 26-27 kwietnia 2002 r. sympozjum katechetyczne o tematyce: Aktywizacja w katechezie - szansa czy zagrożenie? Sympozjum to zostało zorganizowane przez Katedrę Katechetyki, Pedagogiki i Psychologii Religii Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego i skierowane było nie tylko do katechetów, ale i do nauczycieli, wychowawców, studentów i rodziców. W spotkaniu wzięło udział około pięciuset uczestników z diecezji: opolskiej, gliwickiej, wrocławskiej, bielsko-żywieckiej oraz z Torunia i ze Szczecina. Liczba ta świadczy zarówno o potrzebie tego typu spotkań, jak również o trudnościach z jakimi borykają się nauczyciele, a głównie katecheci w procesie aktywizowania uczniów.
    W ciągu dwóch dni, zostało wygłoszonych dwanaście wykładów. Otwarcia Sympozjum dokonał Dziekan Wydziału Teologicznego ks. prof. dr hab. Helmut Sobeczko, który w kilku słowach przywitał prelegentów, uczestników i wskazał na potrzebę tego typu spotkań.
    Wykład wprowadzający na temat: Doświadczenie religijne i możliwości jego kształtowania przedstawił ks. dr hab. Kazimierz Wolsza z Opola. W swojej prelekcji autor od strony filozoficznej zwrócił uwagę najpierw na różne odmiany doświadczenia religijnego (naturalne, aksjologiczne, mistyczne), a następnie podał ogólne wytyczne dotyczące procesu kształtowania różnych odmian doświadczenia religijnego. Jak zauważył K. Wolsza, kształtowanie całego życia religijnego jest trudną twórczością, polegającą na odpowiednim przygotowaniu kontekstu tego życia, a także na dojrzałym interpretowaniu różnorakich doświadczeń religijnych oraz ich umiejętnym integrowaniu. Właściwe kształtowanie doświadczenia religijnego powinno stanowić podstawę wszelkiej działalności katechetycznej.
    Drugi z kolei wykład, zatytułowany Rozwój duchowy w katechezie, wygłosił ks. dr Krzysztof Grzywocz, także z Opola. W swoim wykładzie, odwołując się do Hugona od św. Wiktora, zarysował schemat rozwoju duchowego. Jak stwierdził prelegent, rozwój duchowy rozpoczyna się od umiejętności dobrego czytania, które jest tu rozumiane bardzo szeroko i dotyczy zarówno czytania Pisma św., dzieł humanistycznych, sztuki jak i "czytania życia". Kolejnym etapem rozwoju duchowego jest medytacja, czyli zrozumienie tego, co zostało przeczytane. Potem następuje modlitwa, rozumiana jako dialog z Bogiem i człowiekiem, z którego rodzi się operatio - działanie o charakterze "pokornej miłości". Ostatnim krokiem duchowego wzrastania jest kontemplacja, czyli sięganie poza to, co widzą oczy. Rozwój duchowy jest - zdaniem ks. Grzywocza - istotnym zadaniem i celem katechezy, ku któremu winna zmierzać także wszelka aktywizacja w katechezie.
    Zbigniew Barciński z Polskiego Stowarzyszenia pedagogów i Animatorów KLANZA w Lublinie, w kolejnym wykładzie pt. Od celu do scenariusza - narodziny dobrej katechezy wyszedł od pytania, jak konstruować dobry scenariusz katechetyczny. Konieczną cechą dobrego scenariusza, zdaniem autora, jest to, aby wszystkie jego elementy podporządkować założonemu celowi. To bowiem pozwala tak konstruować scenariusz, by autentycznie pomagał on w realizacji celu katechezy. W dobrym scenariuszu katechezy, adekwatnie do podjętego tematu, należy szukać odpowiedniego "nasycenia treściowego", aby w dalszej kolejności ze zgromadzonych treści określić centralną myśl katechezy, która musi być jasna i zrozumiała. W kolejnym etapie należy zweryfikować, na ile myśl główna została zrozumiana przez uczniów. W dalszej części autor wykładu podkreślił, że dobry scenariusz winien składać się z: wprowadzenia, aktywizacji i puenty, czyli zamknięcia pracy. Powyższy wykład skłania nas jednoznacznie do przekonania, że aktywizacja w katechezie, aby była "szansą", musi być właściwie wkomponowana w scenariusz katechetycznego przekazu.
    Słowo mówione w katechezie było tematem rozważań kolejnej prelekcji, którą wygłosił ks. dr Hubert Łysy z Opola. W referacie autor skoncentrował się na tym, jak ma być pokazywane słowo w procesie katechetycznym. Mówca ma być słyszany, zrozumiały i słuchany. Żeby to osiągnąć trzeba zwrócić uwagę na: artykulację, dykcję, odpowiednie frazowanie, prawidłowe rozłożenie akcentów, umiejętne stosowanie środków wyrazu, a także wymowę całego ciała (postawa ciała, kontakt wzrokowy, mimika i gesty). Prelegent podkreślił również, że kluczem katechetycznego powodzenia jest swoista emocjonalność wypowiedzi. Spełnienie powyższych zasad, według autora, może przyczynić się do aktywizacji w katechezie, która będzie nie zagrożeniem, ale szansą.
    Aktywizowanie katechizowanych może odbywać się także poprzez teksty literackie, na co zwróciła uwagę jedyna prelegentka Sympozjum - Anna Zellma - dr teologii pastoralnej z Olsztyna. Autorka starała się odpowiedzieć na pytania, jakie są możliwości aktywizowania katechizowanych za pomocą tekstów literackich oraz dlaczego warto i w jaki sposób można sensownie włączyć teksty literackie do procesu kształcenia katechetycznego. A. Zellma ukazała w swoim wystąpieniu zarówno zakres doboru tekstów literackich, kręgi tematyczne tych tekstów, jak i możliwości ich właściwego wkomponowania w katechezę. Wykład potwierdził, że teksty literackie mogą istotnie przyczynić się do zaktywizowania uczniów w procesie katechetycznym.
    Sesję popołudniową pierwszego dnia Sympozjum otworzył ks. Zbigniew Paweł Maciejewski z Płocka, wykładem na temat Dramy i jej przydatności w katechezie. Autor określił na wstępie, czym jest drama, a następnie wskazał na istotę dramy i jej poszczególne elementy. W dalszej części wykładu podał, czym jest scenka dramowa i w jaki sposób można z niej skorzystać na katechezie. W zakończeniu prelegent zaakcentował potrzebę dobrego przygotowania katechety do posługiwania się dramą, zarówno od strony wiedzy, jak i zdolności umiejętnego usytuowania w strukturze katechezy.
    Ostatni wykład pierwszego dnia spotkania został wygłoszony przez ks. dr Marka Lisa z Opola i był poświęcony Aktywizowaniu katechizowanych poprzez film. Prelegent, stawiając pytanie: Jaka Biblia w katechezie?, wskazał najpierw na "audiowizualność" jako na cechę współczesnego człowieka, a następnie omawiając film biblijny z perspektywy katechetycznej, podkreślił potrzebę poznania filmu, dokonania jego oceny, by móc go właściwie wykorzystać w procesie katechetycznym. W końcowej części M. Lis przedstawił "filmografię", czyli wykaz kilkunastu wartościowych filmów, mogących stanowić podstawę trafnego aktywizowania w katechezie.
    Drugi dzień Sympozjum rozpoczął się od wykładu ks. dr Piotra Tarlińskiego z Opola, a dotykał kwestii Muzyki w katechezie. Jak zauważył autor, muzyka dla katechezy jest sprzyjającym elementem, ponieważ wywiera duży wpływ na kształtowanie dojrzałej osobowości. Prelegent zwrócił uwagę na wieloaspektowość muzyki: aspekt audytywny - muzykowanie wspólne; aspekt terapeutyczny - leczniczy; aspekt kreatywny - twórczy. Podkreślił także wielostronne możliwości aktywizowania muzyką i śpiewem oraz podał główne zasady korzystania z muzyki, których przestrzeganie staje się "szansą" dla katechezy.
    Wykorzystaniem Obrazu i ikony w katechezie zajął się w swoim wykładzie ks. Dariusz Klejnowski-Różycki z Gliwic. Po wstępnym ukazaniu historii i teologii ikony, prelegent wskazał na uwarunkowania wykorzystania jej w przekazie katechetycznym. Podkreślił także, iż ikona może być bardzo pomocna we wprowadzaniu do katechezy elementów mistagogicznych i w kształtowaniu wyobrażeń ukierunkowanych na misteria chrześcijańskie oraz może służyć w uczeniu postawy modlitwy.
    Temat: Wychowanie do uczestnictwa w kulturze medialnej - przedstawił ojciec Artur Kołodziejczyk, jezuita z Gdyni. Swój wykład rozpoczął od pytania: Na ile media pomagają nam dojść do wspólnoty osób, wzorowanej na wspólnocie Trójcy Świętej i dawaniu siebie z miłości? Prelegent zauważył, iż największym człowiekiem mediów był sam Jezus Chrystus, który dla nas stał się obrazem, znakiem, środkiem objawienia tego, co nie objawione - Boga. Wykładowca zwrócił także uwagę na potrzebę kształtowania w człowieku krytycznego podejścia do mediów, aby uczynić go odpornym na manipulację. Powyższy wykład został przedstawiony z wykorzystaniem komputera i multiprojektora, przez co autor pokazał także w jaki sposób można przy pomocy tychże mediów aktywizować na katechezie.
    Kolejny wykład zatytułowany: Gry i zabawy w katechezie wygłosił dr Grzegorz Grochowski, wykładowca katechetyki w Warszawie i Gdyni. Po określeniu, jaką rolę odgrywa gra i zabawa w pedagogice wiary, autor, odwołując się do dokumentów katechetycznych Kościoła, wskazał na istotne elementy metodologii katechetycznej. Następnie ukazał grę i zabawę jako element metodologii katechezy, zwrócił uwagę na właściwe korzystanie z tych metod, aby katecheza sama w sobie nie stała się grą czy zabawą. Na zakończenie autor odwołał się do cech, jakie powinien posiadać katecheta - pedagog zabawy.
    Ostatni wykład Sympozjum przypadł w udziale ojcu Wojciechowi Żmudzińskiemu, jezuicie, dyrektorowi Centrum Kształcenia Liderów i Wychowawców im. Pedro Arrupe w Gdyni. Jego prelekcja nosiła tytuł: Integralne podejście do metod aktywizujących. W swoim wystąpieniu autor, jak wskazuje sam tytuł prelekcji, starał się przekonać słuchaczy do potrzeby integralnego traktowania metod w katechezie. Swoje wywody oparł głównie na ignacjańskim modelu pedagogii, który posiada następujący schemat: kontekst - doświadczenie - refleksja - działanie - ocena. Jak stwierdził W. Żmudziński, ów model może pomóc zarówno uczniom we wzroście wiary, jak i nauczycielom w stawaniu się coraz lepszymi nauczycielami i wychowawcami.
    Każdemu ze wspomnianych wyżej wykładów towarzyszyła żywa dyskusja w oparciu o pytania stawiane przez uczestników, którą to dyskusję sprawnie prowadził ks. bp. Gerard Kusz z Gliwic oraz księża z Wydziału Katechetycznego Kurii Opolskiej - ks. dr Krzysztof Matysek i ks. dr Waldemar Spyra.
    Dokonując ogólnej oceny Sympozjum należy stwierdzić, iż wykłady nie miały jedynie charakteru teoretycznego, lecz zawierały również cenne wskazówki praktyczne, dotyczące prawidłowego korzystania z przedstawionych metod, tak aby aktywizacja przy użyciu tych metod nie była zagrożeniem, ale stała się autentycznie szansą katechetycznego procesu wychowania religijnego.
    Z całością wykładów z Sympozjum będzie można zapoznać się na podstawie publikacji, która ukaże się w Wydawnictwie św. Krzyża w Opolu pod koniec czerwca bieżącego roku.
    Bardzo duże zainteresowanie Sympozjum sprawia, że rodzi się potrzeba kontynuacji tego typu spotkań. Dlatego też już teraz zapraszamy na kolejne sympozjum katechetyczne do Opola, które odbędzie się w końcu kwietnia przyszłego roku, a w swej tematyce poświęcone będzie Dyscyplinie na katechezie.

Ks. Jerzy Kostorz - dr katechetyki, adiunkt na WT Uniwersytetu Opolskiego, duszpasterz akademicki.