(eds.)Hans-Georg Ziebertz, Ulrich Reigel, How Teachers in Europe Teach Religion

Prezentowana publikacja, zatytułowana How Teachers in Europe Teach Religion, którą zredagowali naukowcy z Niemiec (Hans-Georg Ziebertz z Uniwersytetu w Würzburgu i Ulrich Riegel z Uniwersytetu w Siegen), to efekt końcowy wielkiego europejskiego projektu badawczego o nazwie TRES – Network on Teaching Religion in multicultural European Society (Nauczanie religii w wielokulturowym społeczeństwie europejskim). Zrealizowany w latach 2005-2008 TRES był międzynarodowym projektem badawczym, prowadzonym w ramach europejskiego programu Sokrates. W pracach nad projektem wzięło udział ponad pięćdziesiąt instytucji partnerskich z większości europejskich ośrodków uniwersyteckich. Polski punkt widzenia reprezentował Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II oraz Uniwersytet Jagielloński. Warto zaznaczyć, że KUL jako jedyny uczestniczył we wszystkich spotkaniach i pracach badawczych, jego przedstawiciele wnieśli również swój wkład do prezentowanej publikacji. W ramach programu TRES odbyły się spotkania w Uppsali (Szwecja) od 30 marca do 2 kwietnia 2006 roku; Cluj (Rumunia) od 14 do 17 czerwca 2007 roku; Nijmegen (Holandia) od 30 maja do 2 czerwca 2008 roku. Równocześnie ważnym etapem było przeprowadzenie badań empirycznych w wielu krajach europejskich. Całość została zamknięta unikalną publikacją w języku angielskim, mówiącą o tym, jak nauczyciele w Europie uczą religii (How Teachers in Europe Teach Religion), ze szczególnym wyeksponowaniem doświadczeń nauczycieli z takich krajów, jak Austria, Belgia, Czechy, Finlandia, Niemcy, Irlandia, Italia, Litwa, Malta, Holandia, Norwegia, Polska, Rumunia, Słowacja, Szwecja oraz Szwajcaria.

Mówiąc o prowadzonych badaniach, nie wolno zapominać, że edukacja religijna europejskiego społeczeństwa, charakteryzującego się wysokim stopniem świadomości społeczno-politycznej, jest zadaniem, przed którym stoi obecnie polityka oświatowa Unii Europejskiej. Wyzwanie to stanowi szansę praktycznej weryfikacji teorii oświatowych, jest próbą wypracowania wspólnotowego modelu nauczania religii, wspomagającego ekonomiczno-społeczny proces mozolnego jednoczenia się „starego kontynentu”. Zagadnienie nowego modelu kształcenia i wychowania religijnego, mimo że jest ważnym tematem procesu integracji europejskiej, nie znalazło do tej pory kompleksowego opracowania w polskiej i obcojęzycznej literaturze oświatowej. Podstawowym celem programu i prezentowanej publikacji było ukazanie zbieżności i różnic w systemach edukacji religijnej w różnych krajach, wyznaniach i religiach w Europie. Niemniej ważne stało się również wypracowanie wspólnych założeń, dotyczących formacji nauczycieli religii, aby ich praca prowadziła do wzajemnego szacunku ludzi różnych religii i wyznań.

Zebrane i opublikowane doświadczenia krajów europejskich wykazały, jak szerokie może być rozumienie terminu „oświata religijna” czy „nauczanie religii” na gruncie pedagogiki, historii, socjologii i polityki. Wspólne dyskusje – mające swoje echo w recenzowanej publikacji – potwierdziły, że Europejczykom będzie trudno w najbliższej przyszłości przyjąć jednomyślnie system instytucji szkolnych i pozaszkolnych, akcentujących wspólne wartości religijne. W przypadku pojęć takich, jak edukacja religijna, system nauczania religii, ustrój szkolny respektujący prawo do nauczania religii, szkolnictwo wyznaniowe, nauczanie konfesyjne i interkonfesyjne czy europejski ideał wychowawczy – TRES ujawnił fundamentalne różnice istniejące w ramach demokracji europejskich. W publikacji zamieszczono najnowsze informacje na ten temat, poparte cennymi uwagami naukowymi, ukazane w perspektywie interdyscyplinarnej. Niezwykle interesującą sprawą okazała się odpowiedź na pytanie, od czego zależy funkcjonowanie systemu nauczania religii w Europie. Za wiodące uznano: uwarunkowania ekonomiczne, historyczno-narodowe, demograficzne, ustrojowo-polityczne i społeczne.

Efektownie prezentują się wyniki badań empirycznych, przeprowadzonych wśród nauczycieli religii i katechetów w wielokulturowej Europie. Końcowe rezultaty badań – przeprowadzonych na podstawie kwestionariusza przygotowanego na Uniwersytecie w Würzburgu pod kierunkiem prof. Hansa-Georga Ziebertza – które wpłynęły z 16 krajów Europy, przynoszą wiele niezwykłych i przełomowych informacji. Odpowiedzi dotyczące osobistych praktyk religijnych nauczycieli religii w Europie, ich systemu wartości, sympatii politycznych, podstawowych trudności zawodowych, posiadanych kwalifikacji, ich wizji dotyczących koncepcji nauczania religii, stosowanych metod katechetycznych, istniejących podręczników do nauczania religii oraz propozycji przygotowania przyszłych nauczycieli religii – w zestawieniu z dotychczasowymi opiniami – są co najmniej szokujące. Publikacja stanowi w tej kwestii gotowy materiał poglądowy.

Z upoważnienia Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II w programie TRES wzięli udział ks. dr hab. Marian Zając (prof. KUL, kierownik Katedry Katechetyki Fundamentalnej) oraz ks. dr Paweł Mąkosa (adiunkt Katedry Katechetyki Psychologiczno-Pedagogicznej). Przeprowadzili oni unikalne badania empiryczne i przygotowali rozdział Poland; feithfulness to God and to people, który zamieszczono w prezentowanej publikacji. W obliczu głosów krytyki, które słyszy się w Polsce w związku z nauczaniem religii w szkole, warto sięgnąć do powyższej lektury. Bez wątpienia podbudowuje ona nadwątloną nadzieję na osiągnięcie efektów w pracy polskich nauczycieli religii. Z pełnym przekonaniem prognozuję, że wszyscy, którzy w przyszłości pochylą się nad zagadnieniem nauczania religii w wielokulturowej Europie oraz zechcą zapoznać się z tendencjami dotyczącymi kształcenia nauczycieli religii na „starym kontynencie”, nie będą mogli pominąć prezentowanej publikacji.