Europejskie spojrzenie na nauczanie religii w kontekście pluralizmu. Sprawozdanie z konferencji "Nauczanie religii w wielokulturowym społeczeństwie europejskim", Cluj (Rumunia) 14-17 czerwca 2007

Współczesne społeczeństwa europejskie charakteryzują się wielowymiarowym pluralizmem – etnicznym, światopoglądowym, religijnym. Na taki stan rzeczy wpływa niewątpliwie zwiększająca się migracja ludzi, ale także sekularyzm, którego efektem są m.in.: ateizm, agnostycyzm, indyferentyzm czy religijna selektywność. Religia wciąż jednak stanowi ważną dziedzinę ludzkiego życia i ma znaczący wpływ nie tylko na poszczególne jednostki, ale również na całe społeczeństwa. Z tego punktu widzenia istotna okazuje się szeroko pojęta edukacja religijna. Dlatego zagadnienie nauczania religii w wielokulturowym społeczeństwie europejskim stało się przedmiotem refleksji teologów i religiologów europejskich na konferencji „Teaching Religion in a Multicultural European Society” („Nauczanie Religii w Wielokulturowym Społeczeństwie Europejski”), zorganizowanej w ramach programu TRES.

Program TRES jest międzynarodowym programem badawczym, prowadzonym w ramach europejskiego programu Socrates i trwającym od jesieni 2005 roku do jesieni 2008 roku. W programie bierze udział ponad pięćdziesiąt instytucji partnerskich z większości krajów europejskich, wśród nich Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II oraz Uniwersytet Jagielloński. Punktem wyjścia jest religia w osobistym życiu ludzkich jednostek i całych społeczeństw, zwłaszcza coraz bardziej wielokulturowego społeczeństwa europejskiego. Pluralizm ten - z jednej strony - stanowi niezwykłe bogactwo, z drugiej - może być źródłem nieporozumień i tworzenia barier. Celem programu jest ukazanie zbieżności i różnic w systemach edukacji religijnej w różnych krajach, wyznaniach i religiach oraz wypracowanie wspólnych założeń dotyczących formacji odpowiedzialnych za edukację religijną, tak by prowadzili oni do wzajemnego szacunku pomiędzy religiami i wyznaniami. Efektem programu mają być liczne publikacje w krajach uczestniczących w projekcie, wspólna publikacja książkowa w języku angielskim, nowe kierunki studiów, bądź propozycja nowych wykładów akademickich oraz powstanie stron internetowych dotyczących tej problematyki. W ramach programu TRES wyróżniono trzy pola działania: nauczanie religii - ma odpowiedzieć na pytanie o kształt współczesnej edukacji religijnej w kontekście pluralizmu (odpowiedzialny: prof. Hans-Georg Ziebertz z Uniwersytetu w Würzburgu, Niemcy); religia i jakość życia –różnorodne problemy postindustrialnych społeczeństw, tj. bezrobocie, imigracja, nowe formy ekskluzywizmu i poszukuje roli, jaką mogłaby odegrać religia w przeciwdziałaniu tym zjawiskom (odpowiedzialna: dr Annette Leis Peters –Uniwersytet w Uppsali, Szwecja); religia i konflikt - kształtowanie postawy tolerancji i szacunku wobec różnych religii, ras, poglądów itp. (odpowiedzialna: dr Angelika Ziaka, Uniwersytet Aristotle w Tesalonikach, Grecja). Poszczególne ośrodki prowadzą badania we własnym zakresie. Przewidziano trzy konferencje plenarne: Uppsala, 30 marca – 2 kwietnia 2006 r.; Cluj, 14 – 17 czerwca 2007 r.; Nijmegen, czerwiec 2008 r.

W ramach programu TRES przeprowadzono wśród nauczycieli religii i katechetów badania empiryczne. Badaniami objęto dotąd 16 krajów, a następnych kilka ośrodków ma dołączyć swoje wyniki w najbliższym czasie. Kwestionariusz do badań został przygotowany na Uniwersytecie w Würzburgu pod kierunkiem prof. Hansa-Georga Ziebertza. Pytania dotyczyły różnorodnych kwestii związanych z nauczaniem religii, a także z osobistą postawą ankietowanych, podejmowały temat: osobistych praktyk religijnych, wartości życiowych, trudności zawodowych, poglądów politycznych, posiadanych kwalifikacji, koncepcji nauczania religii, stosowanych metod, opinii na temat znaczenia i roli religii we współczesnym społeczeństwie, relacji pomiędzy religiami, opinii na temat istniejących podręczników, a także propozycji odnośnie do przygotowania przyszłych nauczycieli religii.

Przy użyciu tego samego kwestionariusza przeprowadzono również badania wśród polskich nauczycieli religii. Badaniami objęto ponad dwustuosobową grupę katechetów pracujących przede wszystkim na terenie diecezji radomskiej. Wyniki badań potwierdzają wysokie kwalifikacje intelektualno-moralne polskich nauczycieli religii. Zdecydowana większość posiada wyższe wykształcenie, wszyscy uczestniczą w niedzielnej Eucharystii i praktykują modlitwę osobistą. Polscy nauczyciele religii są też w zdecydowanej większości zwolennikami prawicowej opcji politycznej. Badania potwierdzają także, że w Polsce koncepcja nauczania religii jest stricte wyznaniowa, a nauczyciele stosują różnorodne metody i środki dydaktyczne.

 

W dniach 14-17 czerwca 2007 roku w miejscowości Cluj (Rumunia) odbyła się plenarna konferencja w ramach programu TRES. Z ramienia KUL w konferencji wzięli udział ks. dr hab. Marian Zając, kierownik Katedry Katechetyki Fundamentalnej oraz ks. dr Paweł Mąkosa, adiunkt w Katedrze Katechetyki Psychologiczno-Pedagogicznej. W czasie konferencji wygłoszone zostały następujące wykłady:

- Rozwój w edukacji teologicznej i religijnej a program TRES - prof. Erik Eynikel (Uniwersytet Radboud w Nijmegen);

- Nauczanie religii w Europie. Wyniki badań empirycznych dotyczących nauczycieli religii – prof. Hans-Georg Ziebertz (Uniwersytet w Würzburgu);

- Konstruowanie europejskich studiów na temat religii i konfliktów – dr Angelika Ziaka (Uniwersytet Aristotle w Tesalonikach);

- Poszukiwania badawcze w odniesieniu do wpływu religii na jakość życia – dr Annette Leis (Uniwersytet w Uppsali);

- Polityka nauczania religii, dialog i interakcja ­– prof. Bülent Senay (Uniwersytet Uldag w Bursa, Turcja);

- Dynamika i kierunki rozwoju tożsamości religijnej – prof. Douglas Davies (Uniwersytet w Durham, Wielka Brytania).

Oprócz wymienionych wykładów, w ramach konferencji odbyły się: warsztaty tematyczne w trzech grupach, odpowiadających trzem założonym przez TRES płaszczyznom działania, dyskusja panelowa pt. Implikacje nauczania o naszej religii w kontekście innych religii. Perspektywa katolicka, protestancka, prawosławna, żydowska, muzułmańska oraz warsztaty dotyczące następujących zagadnień: Nauczanie o Innych – wyzwaniem czy wzbogaceniem mojej tożsamości?; Jak prowadzić nauczanie o Innych?; Płeć i konflikt w nauczaniu religii...

Prelegenci w większości optowali za interkonfesyjnym rozumieniem teologii, postulowali, aby zamiast teologii, która uprawiana jest z wewnętrznej perspektywy danej religii czy wyznania, podążać w stronę religiologii uprawianej z perspektywy zewnętrznej. Analogiczne postulaty pojawiały się pod adresem formacji nauczycieli religii i samej edukacji religijnej. Zdaniem większości prelegentów, międzywyznaniowe nauczanie religii jest bardziej korzystne dla dialogu różnych denominacji i sprzyja wzajemnej tolerancji.

Z polskiej, ale też i katolickiej, perspektywy, takie ujęcie wydaje się trudne do przyjęcia. Należałoby raczej wzmacnić własną tożsamość religijną i jednocześnie uczyć szacunku do ludzi o odmiennych wierzeniach i różnej religijności. Przeprowadzone badania empiryczne potwierdzają takie właśnie stanowisko polskich nauczycieli religii i katechetów. Daje to nadzieję, że Polska przez długie lata pozostanie ostoją katolicyzmu, że Polacy będą darzyć szacunkiem każdego człowieka bez względu na jego kolor skóry, światopogląd czy religię.