Katecheza parafialna - reaktywacja. Sprawozdanie z Sympozjum katechetycznego, Opole, 23 kwietnia 2006 r.

Sprawozdanie z Sympozjum katechetycznego,
Opole, 23 kwietnia 2006 roku

    Od kilkunastu lat dominującym środowiskiem katechetycznym w Polsce jest szkoła. Po roku 1990, kiedy katecheza ponownie zawitała do szkoły, zainteresowania teoretyków, jak i praktyków, skupiły się przede wszystkim na środowisku szkolnym. Uwidacznia się to chociażby we współczesnej literaturze katechetycznej, w której dominuje problematyka związana z właściwym funkcjonowaniem szkoły jako środowiska katechetycznego. Mimo prawie szesnastu lat obecności katechezy w szkole, ciągle jeszcze toczą się spory o to, czy katecheza we właściwym tego słowa znaczeniu w ogóle jest możliwa w murach szkoły, czy też powinno się raczej wychowanie religijne w szkole określać mianem lekcji religii; czy lekcja religii ma być traktowana jak inne przedmioty szkolne, czy też powinna być czymś więcej; wreszcie czy realizacja wszystkich zadań i funkcji typowych dla katechezy jest w szkole możliwa... To skupienie uwagi na szkole jako dominującym środowisku współczesnej polskiej katechezy doprowadza niejednokrotnie do zaniedbywania pozostałych środowisk katechetycznych, a w szczególności parafii. Niestety, entuzjazm związany z powrotem katechezy do szkół był tak wielki, iż dzisiaj w wielu jeszcze parafiach salki katechetyczne są pozamykane lub przeznaczone na inne cele. Z jednej strony, dostrzegamy głosy krytyki szczególnie duszpasterzy, którzy mówią, iż katecheza szkolna zabrała im dzieci i młodzież z parafii, z drugiej jednak strony, widać zbyt małe zaangażowanie tych samych księży w kształtowanie tak potrzebnych dzisiaj różnych form katechezy parafialnej. Wobec takiej sytuacji rodzi się paląca potrzeba przywrócenia parafii jej właściwego miejsca jako środowiska katechetycznego.
    Zatroskanie o przywrócenie parafii właściwego miejsca w katechezie Kościoła widoczne jest w Dyrektorium katechetycznym Kościoła katolickiego w Polsce. Szczególnie w rozdziale piątym, zatytułowanym Duszpasterstwo katechetyczne w parafii, Dyrektorium ukazuje istotną rolę parafii w dobie polskiej katechezy szkolnej oraz podkreśla, iż parafia jest pierwszoplanowym miejscem katechezy i nauczanie religii w szkole domaga się uzupełnienia o parafialne duszpasterstwo katechetyczne dzieci i młodzieży (PDK 106). Dyrektorium nie tylko zwraca uwagę na istotną rolę parafii jako środowiska katechetycznego, ale wymienia także różne formy katechetycznej posługi w tym środowisku (por. PDK 97-117).
    Naprzeciw ważnemu i bardzo aktualnemu problemowi odkrycia na nowo istotnej roli katechezy parafialnej w warunkach polskiej katechezy szkolnej, wychodzi tematyka Sympozjum katechetycznego pt. Katecheza parafialna - reaktywacja, które odbyło się 23 kwietnia 2006 roku na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Opolskiego.
    Konferencję zainaugurowano Mszą św., celebrowaną w kościele seminaryjno-akademickim pod wezwaniem św. Jadwigi. Zebranych katechetów i studentów, w liczbie ok. 200, przywitał ks. prof. Tadeusz Dola, Dziekan Wydziału Teologicznego w Opolu.
    Pierwszy wykład, wygłoszony przez ks. dra J. Škantára ze Słowacji, pt. Słowacja - doświadczenia katechezy parafialnej, miał na celu zobrazowanie sytuacji katechezy parafialnej w tym kraju. Na wstępie prelegent, posługując się dokumentami katechetycznymi, zarysował strukturę organizacyjną katechizacji w swoim kraju. Ukształtowanie systematycznej katechizacji pastoralnej w parafiach słowackich - zdaniem J. Škantára - miało wielorakie przyczyny. Istotny wpływ na to wywarły zmiany sytuacji religijnej po roku 1990, kiedy zaczęły nasilać się: ateizacja, sekularyzacja, dechrystianizacja i liberalizacja. Konieczność katechezy parafialnej wypływa także z faktu, iż nauczanie religii w szkole nie zapewnia pełnego wychowania w wierze. Dostrzeżono również potrzebę korelacji i komplementarności takich środowisk katechetycznych, jak szkoła, rodzina, parafia. Dzięki katechezie parafialnej istnieje większa możliwość pogłębiania wśród wiernych świadomości przynależności do środowiska religijnego i zaangażowania w życie Kościoła. Autor wykładu wyróżnił następujące cele katechezy parafialnej: wprowadzenie do przyjęcia sakramentów i do życia wiary we wspólnocie Kościoła, przekazywanie chrześcijańskiego orędzia językiem współczesnego człowieka, pomoc w apologii wiary i odważnym dawaniu o niej świadectwa w życiu codziennym. Do twórców i odpowiedzialnych za katechezę parafialną J. Škantár zaliczył przede wszystkim: księży i diakonów oraz katechetów świeckich, referentów pastoralnych i animatorów grup parafialnych. Prelegent zauważył, że na terenie Słowacji katecheza parafialna obejmuje wszystkie grupy wiekowe, a formy dostosowane są do wieku, poziomu, stanu i potrzeb adresatów. Wśród form wskazał na katechezę: liturgiczną, sakramentalną, inicjacyjną, uzupełniającą, dokształceniową i aktywizującą. Na zakończenie J. Škantár, dokonując analizy sytuacji katechezy parafialnej w swoim kraju, zauważył niektóre problemy towarzyszące jej, takie jak zdecydowana przewaga nauczania szkolnego nad katechezą pastoralną, małe zróżnicowanie form i metod, brak parafialnych ośrodków katechetycznych, niski poziom życia religijnego rodziców oraz słaba z nimi współpraca.
    Autorem drugiej prelekcji był ks. dr hab. Tadeusz Panuś, który podejmując temat: Dlaczego? Konieczność katechezy parafialnej, próbował uzasadnić nieodzowność katechezy parafialnej w warunkach polskiej katechezy, gdzie dominującym środowiskiem katechetycznym pozostaje nadal szkoła. Na wstępie prelegent przedstawił obraz katechezy szkolnej wraz z jej sukcesami i niedomaganiami. Takie spojrzenie na polską katechezę, w świetle zadań jakie stawia się temu procesowi w dokumentach katechetycznych Kościoła, prowadzi do przekonania o konieczności katechezy parafialnej. W toku rozważań nad potrzebą katechezy parafialnej autor wysunął następujące pytania: Jak współczesna młodzież postrzega parafię? Czy parafia ma dla młodzieży jakąś konkretną ofertę zaangażowania w życie Kościoła? Odpowiadając na te pytania T. Panuś zauważył, że współczesne duszpasterstwo jest często skostniałe, masowe, nastawione na to, iż wierni sami przyjdą do Kościoła. Powodem widocznego osłabienia więzi młodego człowieka z parafią jest często brak propozycji dla młodych w życiu parafialnym. Parafia dla młodych przestała być miejscem, gdzie można się czegoś nauczyć. W dalszej części autor wykładu nakreślił naukę Kościoła na temat parafii, nazywając ją podstawową wspólnotą chrześcijan, wspólnotą wierzących w Chrystusa. Następnie, sięgając do dokumentów katechetycznych Kościoła, wskazał na istotny związek parafii i katechezy. Katecheza parafialna w rozumieniu tych dokumentów stanowi punkt wyjścia wszelkiej działalności katechetycznej Kościoła. Katecheza parafialna ma być zaczynem, który "zakwasza" inne formy katechezy. Parafia winna być pierwszym "laboratorium" wiary i życia Kościoła.
    W kolejnym wykładzie pt. Co? Istota i specyfika katechezy parafialnej", ks. prof. R. Murawski dokonał dogłębnej analizy katechezy parafialnej. We wstępie autor ukazał proces powrotu katechezy parafialnej do szkół i związane z tym trudności i problemy. Jednocześnie zauważył stabilizację nauczania religii w szkole. Jako że szkolne nauczanie religii akcent kładzie przede wszystkim na funkcji dydaktycznej, stąd katechizacja domaga się uzupełnienia o duszpasterstwo katechetyczne w parafii. Powołując się na dokumenty katechetyczne Kościoła, R. Murawski, przypominał, że katecheza parafialna jest główną i podstawową formą katechezy, która stanowi jakby "matkę" pozostałych form, które z nią powinny mieć żywą łączność. W drugiej części prelegent, opierając się na Dyrektorium katechetycznym Kościoła katolickiego w Polsce, skupił się na specyfice katechezy parafialnej. R. Murawski podkreśla, że katecheza winna łączyć się z takimi elementami pasterskiej misji, jak pierwsze głoszenie Ewangelii, czyli przepowiadanie misyjne, poszukiwanie racji wiary, doświadczenie życia chrześcijańskiego, celebracja sakramentów, umacnianie wspólnoty eklezjalnej oraz świadectwo apostolskie i misyjne. Polskie dyrektorium katechetyczne, co uwypukla ks. Profesor, uznaje prowadzenie duszpasterstwa katechetycznego w parafii jako pilne i konieczne. Działania katechetyczne w parafii winny stanowić harmonijną i spójną realizację całościowego planu parafialnego duszpasterstwa katechetycznego. Ważnym zadaniem tych działań jest korelacja katechezy parafialnej z nauką religii w szkole oraz z innymi formami parafialnego duszpasterstwa.
    Ks. dr M. Polak w ostatnim sympozjalnym wykładzie, zatytułowanym: Kto? Twórcy katechezy parafialnej, stara się odpowiedzieć na następujące pytania: Kto odpowiada za katechezę parafialną? Jak znaleźć katechetów parafialnych? Jakie powinni mieć oni przygotowanie? Czym winni się charakteryzować? Zdaniem prelegenta, aby w parafii mogli pojawić się katecheci, najpierw wspólnota powinna odkryć swoje powołanie katechetyczne i poczuć się odpowiedzialna za katechezę. Odkrycie tego powołania wymaga określonej wizji parafii. Przede wszystkim istotny jest tu jak największy udział wiernych w życiu parafii. Im bowiem większy udział wiernych w życiu parafii, tym większe poczucie odpowiedzialności. Powołanie do bycia katechetą w parafii, zdaniem M. Polaka, ma każda osoba stanowiąca tę wspólnotę. Zadaniem zaś duszpasterzy jest pomoc w odkrywaniu tego powołania i odpowiedzialnego jego przyjęcia. W dalszej części prelegent rozróżnił dwa typy katechetów w warunkach współczesnej polskiej katechezy: parafialny i szkolny. Działalność katechety szkolnego ma charakter nauczycielski. Wynikają z tego następujące kompetencje: umiejętność właściwego przygotowania programu kształcenia w oparciu o podstawę programową; zaplanowanie zajęć dydaktycznych; umiejętność precyzyjnego określenia celów lekcji; umiejętność metodycznego rozplanowania procesu dydaktycznego i inne. W przypadku katechety parafialnego kompetencje będą koncentrowały się na przygotowaniu do przyjęcia sakramentów, doświadczeniu wiary oraz doświadczeniu życia wspólnotowego. Nawiązując do teologii Karla Rahnera, autor wykładu kompetencje katechety parafialnego określa jako duszpastersko-mistagogiczne. Zadaniem katechety parafialnego jest wprowadzenie w Boże tajemnice, oraz pomoc w odkrywaniu prawdy, że człowiek potrzebuje Boga. Sam katecheta winien posiadać: świadomość eklezjalną, głębokie doświadczenie wspólnoty Kościoła, miłość duszpasterską, postawę służby, postawę przyjęcia katechizowanych jako współbraci i współsiostry w wierze, zdolność do pracy w zespole katechetycznym. Cechami wspólnymi katechety parafialnego i szkolnego powinna być dojrzałość apostolska, ludzka i chrześcijańska.
    Ostatnim akcentem Sympozjum była dyskusja panelowa, w której wzięli udział: ks. dr T. Nosek, katechetyk z Krakowa, który wskazał na potrzebę parafialnej katechezy dorosłych, ks. A. Sepioło, odpowiedzialny w diecezji gliwickiej na ruchy i grupy ewangelizacyjne, ks. J. Krawczyk, proboszcz parafii miejskiej oraz ks. Z. Pluta, proboszcz parafii wiejskiej. Uczestnicy panelu nie tylko zgodnie podkreślili konieczność katechezy parafialnej, lecz także wskazali na wielorakie, w zależności od środowiska, możliwości funkcjonowania katechezy przy parafiach. Panelowi towarzyszyła żywa dyskusja, wywołana pytaniami stawianymi przez księży, katechetów i studentów.
    Dokonując oceny Sympozjum, należy podkreślić, iż zaprezentowane wykłady na pewno nie wyczerpują całości zagadnienia katechezy parafialnej. Nie było to też ani celem, ani założeniem. Sympozjum miało przede wszystkim uwrażliwić i "otworzyć szerzej oczy" ma palącą potrzebę tworzenia katechezy parafialnej i przywrócenia jej właściwego miejsca jako podstawowemu środowisku katechetycznemu. Żywa dyskusja, która towarzyszyła wykładom, a szczególnie panelowi, zdaje się potwierdzać zrealizowanie podstawowego założenia Sympozjum. Katecheza parafialna jawi się jako wielkie wyzwanie dla Kościoła w Polsce i wszystkich odpowiedzialnych za wychowanie w wierze. Tylko dzięki właściwie funkcjonującej katechezie parafialnej możliwe jest permanentne wychowanie w wierze dzieci, młodzieży i dorosłych, prowadzące do zaangażowania w liturgię i życie Kościoła. Organizatorzy Sympozjum żywią nadzieję, że będzie ono bodźcem do dalszych poszukiwań właściwego kształtu polskiej katechezy parafialnej.

ks. Jerzy Kostorz - dr katechetyki, adiunkt na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Opolskiego, duszpasterz akademicki.