Katecheza w kontekście religijności ludowej (popularnej). Kongres Europejskiej Ekipy Katechetycznej, Graz, 31 maja - 5 czerwca 2006

    Żyjemy w epoce pełnej paradoksów, które ujawniają się również na płaszczyźnie religijnej. Socjologowie podkreślają fakt, że postęp instrumentalnej racjonalności, który charakteryzuje nowoczesne społeczeństwa, wcale nie niweluje potrzeby wierzenia. Wiara religijna nadal ma swoje miejsce w życiu człowieka, ale na innych zasadach niż to było w religiach uniwersalnych. Jak wynika z analiz D. Hervieux-Léger, w dzisiejszych nowoczesnych społeczeństwach, które postawiły na autonomię podmiotu, osoby same coraz częściej tworzą własne, małe systemy wierzeń, które odpowiadają ich aspiracjom i ich doświadczeniom. Jesteśmy - z jednej strony - świadkami zjawiska indywidualizacji i subiektywizacji, z drugiej zaś - osłabienia zorganizowanych systemów wierzeń religijnych. Każdy tworzy swoją prawdę. Tę prawdę buduje się w oparciu o bogaty "rynek symboli", co prowadzi do swoistego eklektyzmu, który sprawia, że - na przykład - katolik nie ma problemu z wiarą w reinkarnację. Motywem zasadniczym nowoczesnej religijności jest samorealizacja. Stąd zainteresowanie takimi formami religijności, które na tę potrzebę w jakiś sposób odpowiadają. Równocześnie z nurtem sekularyzacyjnym, opartym na rozumie, postępuje wzrost prądu religijnego, kontestującego to co tkwi w porządku intelektualnym, na rzecz emocji i uczuć. Nurt afektywny stał się widoczny w różnorodnych formach religijności nowoczesnej (ruchy charyzmatyczne, nowe ruchy religijne), występujących na dużą skalę. Potrzebę duchowości zagospodarowują także sekty i alternatywne ruchy religijne. Dużym zainteresowaniem cieszy się religijność ludowa związana z ruchem pielgrzymkowym, kultem świętych itp.
    W takim kontekście społeczno-kulturowo-religijnym rodzi się pytanie, jak można ewangelizować, czy katecheza ma jakąś rolę do odegrania w tym względzie. Jeśli tak, to jakie cele powinna sobie wyznaczyć, jakich środków użyć. Pytania te stały się przedmiotem refleksji podczas Kongresu Europejskiej Ekipy Katechetycznej, który miał miejsce w Grazu, w dniach od 31 maja do 5 czerwca 2006 roku. Gospodarzem Kongresu był Hans Ferdinand Angel z Instytutu Katechetyki i Pedagogiki Religijnej Uniwersytetu w Grazu. W Kongresie wzięło udział 40 osób z 19 krajów Europy. Polskę reprezentowały cztery osoby: ks. Zbigniew Marek SI z Wyższej Szkoły Filozoficzno-Pedagogicznej "Ignatianum" w Krakowie, ks. Andrzej Kiciński z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, Elżbieta Osewska z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie i Anna Królikowska z Wyższej Szkoły Filozoficzno-Pedagogicznej "Ignatianum" w Krakowie.
    Konferencje, wygłoszone na Kongresie, można pogrupować trojako, na: socjologiczną, teologiczną i ściśle katechetyczną. Socjologiczną analizę religijności, jej przejawów, form, cech przedstawił Paul Zulehner z Uniwersytetu Wiedeńskiego. Z jego analizy wynika, że to, co jest wspólne dla Europejczyków, szczególnie na Zachodzie, to poszukiwanie w duchowości aspektu terapeutycznego, a nie etycznego. W tym kontekście Jezus jest postrzegany nie jako Nauczyciel, lecz jako Lekarz. Człowiek oddalił się od siebie, więc szuka siebie, ale jednocześnie (paradoksalnie) chce się uwolnić z więzów indywidualizmu, dlatego szuka nie Kościoła w jego formie instytucjonalnej, ale wspólnoty, w której będzie się dobrze czuć i realizować. Według typologii opracowanej w 2000 roku, w Europie jest 34% chrześcijan intensywnie przeżywających swoją wiarę, 11% wyznawców prywatnie skomponowanego systemu wierzeń, 35% poszukujących i 20% ateizujących.
    Teoretyczne opracowania zostały poszerzone o przykłady masowych form religijności z wybranych krajów Europy. Elżbieta Osewska wygłosiła referat na temat pielgrzymek do Częstochowy i ich roli w wychowaniu wiary. Po nakreśleniu rysu historycznego obrazu Czarnej Madonny i charakterystyce fenomenu pielgrzymek na Jasną Górę E. Osewska przedstawiła kilka czynników, które wpływają na wychowanie do wiary: pielgrzymki z ich wartością wspólnototwórczą; wspólna droga sprzyjająca pogłębionej refleksji, która niejednokrotnie prowadzi do głębokich nawróceń; pielgrzymka jako miejsce i czas ekspresji religijnej zarówno na poziomie wspólnotowym, jak i indywidualnym; nauka otwartości i wrażliwości na drugiego człowieka.
    Cristina Carvalho zapoznała uczestników Kongresu z doświadczeniem religijności masowej w Portugalii (Fatima), analizując - z psychologicznego punktu widzenia - pielgrzymki do Fatimy, religijny profil Portugalczyków, motywacje pielgrzymów, a przede wszystkim to, czego można nauczyć się o religijności od dzieci, które doświadczyły objawień.
    Z fenomenem religijności ludowej na południu Włoch zapoznał uczestników Kongresu Ciro Sanartaro z Papieskiego Wydziału Teologicznego w Neapolu. Religijność ludowa na południu Włoch jest oparta na strukturach religii pogańskich (III w.). To, co charakteryzuje ową religijność, to zaangażowanie w nią całej osoby, zarówno ciała, jak i ducha. Jest ona odporna na zmiany zewnętrzne (w kulturze, świecie).
    Jako przykład religijności ludowej zaprezentowano również fenomen Światowych Dni Młodzieży. Wprawdzie uczestnictwo w Światowych Dniach Młodzieży nie jest typowym przejawem religijności ludowej (zresztą z precyzyjną definicją tego pojęcia uczestnicy borykali się podczas całego Kongresu), ale jest to zjawisko religijne na skalę masową, dlatego zostało poddane analizie w kontekście problematyki tego Kongresu. Analizy tej dokonał Werner Simon (Niemcy).
    Różnorodność ekspresji religijnych, których istnienia dowodzą analizy socjologiczne, a także komunikaty z wielu krajów implikuje gruntowną refleksję teologiczną, której podjął się Enzo Biemmi, dyrektor Wyższej Szkoły Nauk Religijnych w Weronie. Już sam tytuł jego konferencji ukierunkowuje myślenie na temat religijności ludowej: Religijność ludowa. Pozwolić ewangelizować się przez religijne aspiracje współczesności i je ewangelizować - wyzwania teologiczne. Problem, jaki nasuwa się na pierwszym miejscu, dotyczy terminologii. Co należy rozumieć pod pojęciem religijność ludowa (religiosité populaire, franc.)? E. Biemmi zwraca uwagę, że słowa "religijność" i "ludowa" dotyczą rzeczywistości złożonej, która może być poddana różnym interpretacjom: od przejawów tradycyjnej pobożności ludowej aż po postmodernistyczne formy religijności, nie wyłączając New Age czy różnorodnych form religijności o podłożu naturalistycznym czy psychologicznym. E. Biemmi ogranicza się jednak w swoim wystąpieniu do używania terminu "religijność ludowa" w znaczeniu "(...) zespołu wierzeń, praktyk i rytów równoległych, ale związanych z Kościołami i instytucjami, charakteryzującymi się tworzeniem tekstów kanonicznych i posiadaniem kapłanów, którzy zapewniają ich poprawną interpretację na poziomie treści i doświadczenia. Ściślej rzecz biorąc, religijność ludowa (popularna) jest tu rozumiana jako forma wyrazu wiary chrześcijańskiej wewnątrz chrześcijaństwa". Religijność ludowa pojawia się spontanicznie jako odpowiedź na potrzeby (w dużej mierze uczuciowe) nie zaspokojone przez religię oficjalną, postrzeganą jako zbyt formalistyczną i zimną. Religijność ludowa jest odpowiedzią na potrzebę nawiązania relacji z Bogiem, którą charakteryzuje prostota, bezpośredniość i użyteczność. Potrzeba prostoty stanowi reakcję na język religijny zbudowany z abstrakcyjnych pojęć, dostępnych wąskiej grupie specjalistów, który to język stanowi przeszkodę w ustanowieniu związku między życiem i jego problemami a religią. Bezpośredniość jest reakcją na instytucjonalne pośrednictwo kapłanów w kontakcie z Bogiem. Użyteczność natomiast wiąże się ze skutecznością, a więc z konkretną odpowiedzią na potrzeby wszelkiego rodzaju.
    Te trzy cechy: prostota, bezpośredniość i użyteczność z pewnością charakteryzują religijność człowieka. Mogą jednak przybierać formy wypaczone, nacechowane antyintelektualizmem, magią czy instrumentalizmem.
    Głęboko w religijności ludowej tkwi poszukiwanie ostatecznej, prostej syntezy, która da poczucie sensu i stawi czoło złożoności kulturowej i zróżnicowaniu na poziomie egzystencjalnym.
    W swoim referacie E. Biemmi proponuje cztery kryteria ewangelizowania religijności ludowej i jednocześnie cztery kryteria, według których należy pozwolić ewangelizować się przez religijność ludową.
    Pierwsze kryterium dotyczy relacji religijności ludowej do wiary chrześcijańskiej. Religijność ludowa może stanowić swego rodzaju lupę, która pozwala lepiej zrozumieć niektóre wymiary wiary chrześcijańskiej: jej subiektywność i obiektywność zarazem (będąc rzeczywistością relacyjną wiara wymaga obu biegunów: z jednej strony Boga, który zaprasza, powołuje, z drugiej zaś człowieka, który odpowiada); "już" i "jeszcze nie" rzeczywistości zbawienia; zaangażowanie całej osoby w wiarę.
    Drugie kryterium, które pozwala krytycznie ocenić religijność ludową, stanowi stosunek, jaki posiada ona lub nie do osoby Jezusa Chrystusa. Jest to zatem kryterium chrystologiczne, zakorzenione w misterium paschalnym.
    Trzecie kryterium związane jest z liturgią. Liturgia Kościoła wyraża i zachowuje to, co jest centralne dla życia chrześcijańskiego, celebruje fundament wiary, mianowicie misterium paschalne. Pobożność ludowa natomiast dąży do wyrażania wiary w konkretnych okolicznościach życia i poprzez emocje. Wzajemna ewangelizacja może zatem pójść w dwóch kierunkach:
    a) z jednej strony to, co wyraża się w pobożności ludowej, zasługuje na uwagę, ponieważ jest wyrazem konkretnego doświadczenia osób;
    b) z drugiej strony każda ludzka potrzeba powinna być oświecona Słowem, by mogła być lepiej zrozumiana i wypowiedziana w świetle wiary.
    Dbałość o relację między lectio i devotio, między Słowem a pobożnością może stać się bardzo dobrym narzędziem wzrostu w wierze.
    Czwarte kryterium, które może najbardziej zainteresować pracujących na polu katechetycznym, dotyczy relacji religijności ludowej do rozumności, inteligencji wiary. Tylko w łączności z intellectus fidei, affectus fidei może stać się actus fidei.
    Refleksja teologiczna stanowi punkt wyjścia dla wniosków katechetycznych, które Pierre Jacquet, kapłan diecezji Lozanny, Genewy i Fryburga przedstawił w referacie pt.: Jak katecheza może sprzyjać chrześcijaństwu ludowemu i jednocześnie nowoczesnemu? Opierając się na analizie tekstu I rozdziału Pierwszej Księgi Samuela, dotyczącej narodzin Samuela,
    P. Jacquet proponuje kilka odpowiedzi na tytułowe pytanie. Katecheza może sprzyjać chrześcijaństwu ludowemu, czy raczej popularnemu, dostępnemu dla wszystkich, jeśli działania katechetyczne będą:
    - bardziej brać pod uwagę decydujące i pierwsze działanie Boga;
    - liczyć się bardziej z faktem, że współczesny człowiek ma coraz większy problem z "byciem sobą";
    - wpisane w duszpasterstwo ewangelizacyjne;
    - bardziej dbać o budowanie wspólnoty;
    - ukazywać chrześcijaństwo jako religię łaski, religię otwartą i dostępną dla wszystkich.
    Podczas Kongresu miała miejsce również prezentacja i analiza Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii, opublikowanego przez Kongregację Kultu i Dyscypliny Sakramentów 17 grudnia 2001 roku. Autorem konferencji był Bert Groen z Grazu.
    Wszystkie wystąpienia z Kongresu EEC w Grazu zostaną w całości opublikowane w międzynarodowym czasopiśmie "Lumen Vitae" w języku francuskim.
    Podczas Kongresu w Grazu został wybrany nowy zarząd EEC. Prezydentem został Enzo Biemmi (Włochy), członkami: Werner Simon (Niemcy), Denis Villepelet (Francja), Joseph Nero (Luksemburg) i Anna Królikowska (Polska).
    Kolejny Kongres EEC odbędzie się w 2008 roku w Lizbonie.

Anna Królikowska - absolwentka katechetyki WSFP "Ignatianum" w Krakowie oraz Międzynarodowego Instytutu Duszpasterstwa i Katechetyki "Lumen Vitae" w Brukseli. Doktorantka w Instytucie Pedagogiki KUL. Pracownik naukowo dydaktyczny WSFP "Ignatianum w Krakowie.