Kierunki współczesnej katechezy. Relacja z sympozjum katechetycznego w Paryżu

W lipcowo-sierpniowym numerze włoskiego czasopisma „Catechesi” ukazała się obszerna relacja z tegorocznego paryskiego sympozjum katechetycznego[1]. Autorem tej relacji jest włoski salezjanin, ksiądz Emilio Alberich, wykładowca katechetyki na Papieskim Uniwersytecie Salezjańskim w Rzymie, specjalista w dziedzinie katechezy dorosłych, autor wielu podręczników i książek (w języku polskim ukazała się ostatnio książka „Katecheza dzisiaj. Podręcznik katechetyki fundamentalnej”, Wydawnictwo Salezjańskie 2003). Ksiądz Emilio Alberich, omawiając przebieg paryskiej konferencji, przedstawia szereg postulatów, zaproponowanych przez prelegentów i uczestników dyskusji. Warto przybliżyć je również polskiemu czytelnikowi, z nadzieją, że staną się one zachętą do odnowy katechetycznej także w naszym kraju.

 

Rozpoczynając swoją relację, autor podkreśla, że paryskie sympozjum katechetyczne trzeba widzieć jako jeden z elementów szerszego procesu odnowy katechetycznej we Francji, zapoczątkowanego przed kilku laty przez episkopat francuski. Zagadnienie było wcześniej wielokrotnie dyskutowane podczas zebrań plenarnych Konferencji Episkopatu Francji. W lutym bieżącego roku został opublikowany dokument - kwestionariusz[2], mający na celu zmobilizowanie szerokich kręgów kościelnych do analizy sytuacji i dyskusji nad przyszłością katechezy.

Organizatorem konferencji był Wyższy Instytut Duszpasterstwa Katechetycznego[3] przy Instytucie Katolickim w Paryżu. Sympozjum zostało włączone w program obchodów 50-lecia Instytutu (pomimo, że okrągła rocznica jego fundacji przypadała w 2000 roku).

 

 

Omawiana przez włoskiego salezjanina konferencja odbyła się w Paryżu w dniach od 12 do 15 lutego 2003 roku. Interesującą dyskusję wokół głównego tematu „Katecheza w zmieniającym się świecie”[4] prowadzili Denis Villepelet, dyrektor sympozjum i Élisabeth Oberson, jego zastępczyni.

Spotkanie miało charakter międzynarodowy: uczestniczyło w nim około 400 osób, przybyłych z prawie wszystkich kontynentów - większość jednak z Europy (między innymi wielu członków EEC[5]) i z Francji. Wysoką rangę sympozjum potwierdziła obecność kardynała Jean-Marie Lustigera, arcybiskupa Paryża, rektora Instytutu Katolickiego (głównego organizatora konferencji) oraz założycieli i byłych dyrektorów Wyższego Instytutu Duszpasterstwa Katechetycznego (między innymi F. Coudreau i J. Audinet).

Nie jest rzeczą możliwą omówienie w krótkim sprawozdaniu bogatej treści wszystkich wystąpień zaprezentowanych na konferencji. Ksiądz Emilio Alberich ogranicza się więc tylko do ukazania najważniejszych wątków dyskusji i kilku perspektywicznych wskazań dla katechezy, które wydają się najciekawsze.

 

Pierwszy dzień obrad poświęcono omówieniu i ocenie aktualnej sytuacji kulturalnej, religijnej i katechetycznej we Francji oraz zaprezentowaniu programu konferencji. Wystąpienie programowe dyrektora Denis’a Villepelet ukazało trudną sytuację francuskiego systemu katechetycznego, który obejmuje jedynie 33% francuskiej młodzieży. Co gorsza, wskaźnik ten obniża się każdego roku o 1%. Społeczeństwo podlega nieustannym zmianom, które dokonują się z taką szybkością, iż trudno wyobrazić sobie przyszłość. Prelegent porównał ją do nowego, niezdobytego jeszcze lądu. W dzisiejszym społeczeństwie ulega radykalnym zmianom tzw. „gramatyka symboliczna” ludzkiej egzystencji, w swoich najbardziej znaczących kategoriach: czas, przestrzeń, ciało, relacje z innymi, język, prawda. Stąd konieczność ponownego, głębokiego przemyślenia systemu katechezy, który nie odpowiada już obecnej sytuacji, a w konsekwencji także pomysł zorganizowania sympozjum, które zaproponuje „nowy paradygmat”[6] katechetyczny. Ocenie uczestników konferencji zostały poddane jego najważniejsze składniki.

Drugi wykład, socjologa Joël Morlet, w sposób szczegółowy i udokumentowany pokazał religijną sytuację we Francji, którą można określić jako stopniowe osłabienie chrześcijaństwa przy równoczesnym mnożeniu się wielu innych form religijnych, wyróżniających się indywidualizmem i synkretyzmem religijnym. W tym kontekście trzeba podkreślić proces wyraźnego uprzedmiotowienia wiary, utratę wiarygodności przez instytucje religijne i silny kryzys w procesach religijnej socjalizacji. Taka sytuacja stawia przed Kościołem szereg wyzwań, do których należy przede wszystkim konieczność podjęcia prawdziwego dialogu ze światem współczesnej kultury, połączonego z próbą ponownego, dogłębnego zrozumienia jego struktur i przedyskutowania możliwości ich akceptacji.

Pierwszy dzień sympozjum zakończyły obrady okrągłego stołu, podczas których przedstawiciele poszczególnych kontynentów zaprezentowali najważniejsze problemy swoich środowisk, a także uwagi dotyczące głównego tematu spotkania.

 

Po wprowadzeniu w kontekst kościelny i kulturowy omawianego zagadnienia, dwa kolejne dni paryskiego sympozjum zostały poświęcone dyskusji nad wstępnymi założeniami czterech nowych kierunków programowych, proponowanych przez organizatorów, jako fundament pod nowy model katechezy: katecheza jako propozycja, katecheza liturgiczna, katecheza inicjacyjna, katecheza jako wprowadzenie w całość chrześcijańskiego misterium.

Te cztery zasadnicze nurty proponowanej odnowy katechetycznej stały się przedmiotem dyskusji w grupach. Praca wszystkich czterech zespołów przyniosła szereg ciekawych refleksji i propozycji. Zasadniczą część swojego artykułu, ksiądz Emilio Alberich poświęcił na ich szczegółowe omówienie.

 

„Stawiamy tezę, że w obecnej sytuacji, nacechowanej wielością kultur i religii, katecheza powinna ukazać współczesnemu człowiekowi chrześcijaństwo jako jedyną w swoim rodzaju, oryginalną i niepowtarzalną propozycję, wobec której będzie on musiał się określić i znaleźć w niej swoje miejsce, stając się podmiotem w procesie wiary”.

Grupa dyskusyjna, pod przewodnictwem Henri Derroitte, Dennis Gira i Gilles Routhier, miała za zadanie rozważyć pierwszy kierunek odnowy katechetycznej. Dyskusję oparto na założeniu, że w nieustannie zmieniającym się świecie, w którym różnorodne kultury spotykają się i łączą się ze sobą, tracąc niejednokrotnie na swojej tożsamości, wydaje się rzeczą konieczną przezwyciężenie wątpliwości i ukazanie w sposób jasny i czytelny specyfiki i oryginalności doświadczenia chrześcijańskiego, w zetknięciu z którym każdy będzie musiał dokonać własnego wyboru religijnego i zdecydowanie określić swoją osobowość.

Przy tych założeniach, katecheza jawi się przede wszystkim jako „propozycja” - daleka od jakiejkolwiek formy, jawnego lub zamaskowanego narzucania się człowiekowi, która musi zatroszczyć się o wyraźne ukazanie tego, co stanowi oryginalne sedno chrześcijańskiego doświadczenia religijnego.

Powyższa teza - jak podkreśla autor prezentowanego omówienia - otrzymała zdecydowane poparcie uczestników dyskusji, którzy ocenili ją jako słuszną i rzeczowo uargumentowaną, zarówno z punktu widzenia teologicznego, jak również w szerszym kontekście społecznym, w którym, niestety, coraz częściej brakuje miejsca dla kultury o podstawach chrześcijańskich. Podkreślono też, że „katecheza jako propozycja” nie może być rozumiana jako działanie jednokierunkowe, lecz powinna angażować wszystkich uczestniczących, tworząc atmosferę spotkania i dialogu. Z drugiej jednak strony „katecheza jako propozycja” - na tyle, na ile spełnia ona wymagania tak zwanego „pierwszego głoszenia” - domaga się też ciągłego wyjaśniania i precyzowania, które są charakterystyczne, dla dwóch odrębnych, ale przecież mających też wiele wspólnego procesów: ewangelizacji i katechizacji.

Przedstawiając pozostałe spostrzeżenia uczestników pierwszej grupy dyskusyjnej, autor podkreśla, że odnowa katechetyczna zmierzająca w określonym kierunku i oparta na jakimś konkretnym wzorcu nie powinna eliminować innych modeli katechetycznych. Nie należy więc wykluczać możliwości, potrzebnego przecież, wzajemnego uzupełniania się między tzw. katechezą przez rozmowę („catéchèse d’entretien”), tam gdzie jest to możliwe, a właściwym procesem dojrzewania w wierze („catéchèse de cheminement” - dosłownie: katecheza wędrująca). Co więcej, bardziej niż o jednej „propozycji”, należy mówić o wielu „propozycjach” („catéchèse des propositions”), w odniesieniu do różnego wieku, odmiennych warunków egzystencjalnych, w którym żyją osoby będące podmiotem katechezy, a także w odniesieniu do różnorodnych tradycji kulturowych, które spotykamy w obszarze oddziaływania katechezy. Omawiane tutaj pierwsze założenie nowego paradygmatu katechetycznego przewiduje pewien prymat świata dorosłych, bez pomijania jednak innych grup wiekowych i przy szczególnym otwarciu na działania adresowane do grup wielopokoleniowych.

Aktualizacja takiego kierunku nie może być improwizowana, przeciwnie, domaga się prawdziwego nawrócenia i gotowości poddania się ewangelizacji, a także szacunku i otwarcia się na różnorodność osób, z którymi trzeba podjąć współpracę.

 

„Stawiamy tezę, że współczesna katecheza powinna pomagać w przeżywaniu, doświadczaniu i odczuwaniu misterium paschalnego, a to stawia przed nią konieczność większego jeszcze dowartościowania liturgii”.

W dalszej części artykułu autor omawia kolejne założenie programowe odnowy katechetycznej, które było przedmiotem refleksji w drugiej grupie dyskusyjnej, kierowanej przez François Cassingéna, Régine du Charlat i François Moog. Zwrócono uwagę na potrzebę dowartościowania „doświadczenia religijnego” pojedynczego chrześcijanina. Katecheza powinna nie tyle je ukazywać i nauczać, co raczej pomóc w jego przeżywaniu (autor mówi tu wręcz o „smakowaniu” przeżycia religijnego). Dlatego też szczególny akcent trzeba położyć na liturgię, rozumianą jako „celebrowanie”, ale też „przeżywanie”misterium paschalnego. Liturgia jest tą uprzywilejowaną przestrzenią, w której może się dokonać osobiste zetknięcie człowieka z doświadczeniem religijnym. W celu sprostania tym wymaganiom należy podkreślać ścisły związek katechezy z liturgią, a także wypływające z niego konsekwencje dla katechezy.

Uczestnicy dyskusji podkreślili ważną rolę katechetyczną samej liturgii. Chodzi tu o katechezę nie tylko przed liturgią, ale także podczas liturgii, a nawet poprzez liturgię. Na tych trzech płaszczyznach można prowadzić stałą formację katechetyczną. Można by ją nazwać katechezą „przez zanurzenie” w liturgii. W ten sposób staje się nie tylko prostym wprowadzeniem (prolegomena), co raczej ukazuje się jako jedna z organicznych funkcji Kościoła. Wszystko to stawia nas przed koniecznością sprawowania liturgii konsekwentnie i prawdziwie, tak aby mogła ona stać się uprzywilejowanym środkiem, pozwalającym na przywrócenie współczesnemu człowiekowi, trochę dzisiaj osłabionej, jego łączności z kosmosem, z historią i ze społecznością.

Będzie można mówić o „liturgii katechizującej” oraz o odnowionej łączności między katechezą i liturgią, zwracając przy tym uwagę, by nie popaść w skrajną i jednostronną formę absolutyzacji liturgii (można by ją nazwać „wszech-liturgią” lub „pan-liturgią”) lub tylko jej retoryczne idealizowanie. Zaproponowane rozwiązanie jest dopuszczalne, jednak wyłącznie przy równoczesnym poszanowaniu wszystkich aspektów doświadczenia chrześcijańskiego. Gdy zaś chodzi o konkretną realizację tych założeń, uczestnicy dyskusji wskazali trzy najważniejsze obszary działań: wspólnotę (chodzi o ponowne przemyślenie sposobów i warunków jej skutecznego funkcjonowania), pluralizm form liturgicznych (w oryginale jest mowa o przezwyciężeniu „monopolu” Eucharystii; chodzi tu także o dowartościowanie w procesie katechetycznym także innych sakramentów i różnorodnych celebracji liturgicznych) i przemyślenie roli symboliki liturgicznej, której czytelność w naszych czasach ulega zamazaniu.

 

Grupa dyskusyjna, prowadzona przez Louis-Marie Chauvet, Joël Molinario i Catherine Lapoutre-Ramacciotti, zajęła się trzecim proponowanym rozwiązaniem. Opiera się ono na założeniu, że dzisiejszy kryzys przekazu wiary jest po części spowodowany zaniedbaniami w procesie inicjacji chrześcijańskiej. Praktyka katechetyczna ogranicza się do działania w sferze ludzkiej inteligencji i zrozumienia wiary, i dlatego też wydaje się konieczne popularyzowanie chrześcijaństwa „przeżywanego” i uczynienie z katechezy kluczowego ogniwa w procesie inicjacji chrześcijańskiej. Rodzi się więc pytanie, pod jakimi warunkami jest dzisiaj możliwa „pedagogia inicjacji”.

Relacjonując obrady tej grupy, Emilio Alberich zwraca uwagę, że w wielu wystąpieniach podkreślono integralny charakter chrześcijańskiego doświadczenia religijnego, które angażuje zarówno elementy instytucjonalne, jak i osobowe. Na płaszczyźnie instytucjonalnej trzeba podkreślić dwa aspekty: z jednej strony na fundamentalną rolę wspólnoty chrześcijańskiej, będącej naturalnym środowiskiem dla procesu inicjacji; z drugiej strony na konieczność udziału w tym procesie wspólnoty samej w sobie oraz jej reprezentantów (katechetów). To właśnie katecheci, czyli ci, którzy mają wprowadzać innych, muszą jako pierwsi być wprowadzeni (przejść przez proces inicjacji chrześcijańskiej) i doświadczyć osobiście i bardzo konkretnie przemieniającej mocy Ewangelii. To zakłada ich gruntowną formację inicjacyjną.

W sferze osobowej, proces inicjacji powinien dotykać osoby ludzkiej we wszystkich jej aspektach: ciało, serce, pamięć, inteligencja, rozum, itp., oraz dokonywać się poprzez zanurzenie w życiu liturgicznym, poprzez słuchanie słowa, a także poprzez zaangażowanie w konkretne działania na rzecz bliźniego.

Nawiązując do propozycji przedstawionych podczas paryskiej konferencji, autor wymienia trzy elementy składające się na tzw. „chrześcijańską gramatykę życia człowieka wierzącego”. Proces inicjacji chrześcijańskiej nie jest rozwiązywaniem jakiegoś problemu, ale doświadczaniem misterium, za pomocą symboli i rytów liturgicznych. To z kolei zmusza nas do podjęcia dyskusji nad językiem wiary, który musi być na nowo przemyślany na płaszczyźnie biblijnej, liturgicznej i egzystencjalnej. I nie chodzi tu wcale o zaproponowanie przez katechizujących jakiegoś gotowego, „sprefabrykowanego” języka, co raczej o pozwolenie katechizowanym na osobiste poszukiwanie i adaptowanie do własnych potrzeb języka wiary chrześcijańskiej.

Ostatni postulat zakłada przejrzenie i przedyskutowanie, w celu znalezienia jednej całościowej wizji, tradycyjnych dychotomii, takich jak: człowiek i chrześcijanin, humanizacja i chrystianizacja, ciało i dusza.

 

„Stawiamy tezę, że katecheza, na każdym etapie oraz bez względu na wiek i sytuację katechizowanych, powinna ukazywać organiczną całość misterium chrześcijańskiego, rozumianego jako Objawienie Boga Trójjedynego”.

Czwarta grupa, kierowana przez Henri-Jerôme Gagey, Paul-André Giguère i Enzo Biemmi, miała za zadanie rozważyć czwarty kierunek odnowy katechezy. Członkowie tego zespołu wyszli z założenia, że jeśli jest prawdą, że wiara jest przeżywanym przylgnięciem do Boga (fides qua), jest ona także przyzwoleniem intelektu na prawdę objawioną (fides quae) i jako taka zawiera w sobie pewien wymiar inności, pewne pozytywne cechy, które należy uszanować, a także stanowi, przy całej swej oryginalności, jedną całość, której Kościół ma strzec i przekazywać. Stąd rodzi się pytanie, w jaki sposób katecheza może przedstawiać misterium chrześcijańskie w sposób całościowy i koncentryczny, pozwalając przy tym na adaptacje i rozwój właściwy dla danego wieku.

Akt katechetyczny jest aktem „kościelnym i wspólnotowym”, który domaga się różnorodności ujęć, kierunków, miejsc i osób w niego zaangażowanych, tak, że żaden katecheta nie może w nim uczestniczyć bez łączności z innymi. W tak rozumianym procesie katechetycznych nie ma więc już miejsca dla katechety - samotnika (autor żartobliwie nazywa takiego katechetę „baby sitter” katechizowanych).

Prace tej grupy dyskusyjnej miały również na celu pogłębienie znaczenia i wyjaśnienie cech charakterystycznych, które powinno posiadać całościowe ujęcie wiary („exposé organique”) w procesie katechetycznym. W centrum tego całościowego ujęcia musi się znaleźć nie tyle doktryna, co raczej doświadczenie (ksiądz Alberich mówi tu o przeżyciu, czy nawet pewnym zbiorze doświadczeń i ich wzajemnym uzupełnianiu się), które jako takie musi być opowiedziane i potwierdzone świadectwem. W centrum procesu komunikacji katechetycznej znajduje się przeżycie słuchania opowiadania, które ukazując znaczenie i interpretując ludzką egzystencję, ukazuje też misterium Chrystusa w Jego relacji z pozostałymi osobami Trójcy Świętej.

Katecheza umożliwia przeżycia takiego doświadczenia poprzez spotkanie osobowe i wspólnotowe, które ma pomóc katechizowanym w uczynieniu z niego osobistego doświadczenia i w zaprogramowaniu własnej drogi wiary, opartej na chrześcijańskiej wierze i na jej oryginalnych fundamentach. Chodzi tu o propagowanie, nie tyle linearnej co raczej systematycznej formy wiary, opartej na osobistej relacji z Pismem Świętym i Tradycją.

Założenia metodologiczne powinny pójść w dwóch kierunkach: wychodząc od osobistego doświadczenia ukazywać jego związek z podstawowym doświadczeniem religijnym innych chrześcijan (itinerarium indukcyjne lub wstępujące); lub też pochylając się nad opowiadaniem ogólnego doświadczenia chrześcijańskiego naświetlić i zaplanować życiową drogę pojedynczego katechizowanego (itinerarium dedukcyjne lub zstępujące).

W każdej z tych sytuacji, wybrane itinerarium okaże się skuteczne jeśli będzie stanowić swoistą niespodziankę dla katechizowanych, jeżeli będzie zdolne wywołać swego rodzaju zadziwienie, zachwyt, jak w zetknięciu z czymś nieoczekiwanym i budzącym fascynację. Jeśli przebieg katechezy jest zbyt sztywno zaprogramowany nie ma w nim miejsca na taką niespodziankę. Nie ma jednak na nią miejsca również wtedy i trudno mówić o możliwości zadziwienia katechizowanych, gdy katecheza jest słabo przygotowana i brakuje jej któregoś z najistotniejszych elementów.

 

Na zakończenie artykułu autor omawia wystąpienie podsumowujące Denisa Villepeleta, w którym prelegent zebrał najważniejsze idee i postulaty, wynikające z dyskusji we wszystkich grupach oraz dokonał skrótowej prezentacji czterech proponowanych kierunków odnowy katechetycznej. Zawód i powołanie katechety we współczesnym społeczeństwie jawi się jako rzeczywistość trudna i złożona. 190 tysięcy katechetów francuskich oczekuje poważnego przemyślenia ich misji i nowej polityki duszpasterskiej i katechetycznej. Wydaje się sprawą szczególnie pilną nadanie uprzywilejowanej pozycji „pierwszemu głoszeniu” wiary. I stąd pilna konieczność formowania katechetów zdolnych do bycia kreatywnymi (twórczymi, a nie tylko odtwórczymi), gotowych otwierać nowe drogi przed współczesną katechezą.

Zamykając swoją relację, Emilio Alberich podejmuje próbę podsumowania paryskiego sympozjum, podkreślając, że potwierdziło ono, przynajmniej w jakiejś części, kierunki odnowy katechetycznej wskazane przed laty na Soborze Watykańskim II, pogłębione w posoborowych dyskusjach i potwierdzone przez Ogólne dyrektorium katechetyczne w 1997 roku. Dyrektorium było wielokrotnie cytowane przez uczestników paryskiej konferencji na potwierdzenie ważności i zasadności wielu spośród dyskutowanych kierunków odnowy katechetycznej, takich jak szczególnie ważna rola katechezy dla dorosłych, centralne miejsce Biblii i doświadczenia wiary, niezastąpiona rola wspólnoty, pilna potrzeba tzw. pierwszego głoszenia Ewangelii, konieczność katechezy inicjacyjnej, zwrócenie uwagi na podmiot katechezy, konieczność oparcia się na nowym modelu Kościoła i pojedynczego wierzącego, nowe wymagania w procesie formacji katechetów i działaczy katechetycznych, itd. Autor zauważa jednak, że chodzi tu o zadania i postulaty w dużej mierze jeszcze niezrealizowane czy wręcz dziś jeszcze niemożliwe do realizacji, dalekie od znalezienia stałego i pewnego miejsca w mentalności i praktycznych decyzjach osób odpowiedzialnych za działalność duszpasterską. W dziedzinie odnowy katechetycznej trzeba sobie wyraźnie powiedzieć, że kościelne magisterium i naukowa refleksja znajdują się dużo dalej niż codzienna praktyka duszpasterska i katechetyczna.

Autor podkreśla też odwagę uczestników sympozjum w dokonaniu trafnej, przejrzystej i realistycznej analizy sytuacji, a także próby upowszechnienia świadomości duszpasterskiej, która nie boi się spoglądać w przyszłość nie tylko z troską, ale też z nadzieją. Nowy „paradygmat katechetyczny”, o którym była mowa podczas paryskiego sympozjum, jawi się więc bardziej jako nowa przestrzeń duszpasterska do wypełnienia treścią, a nie jako gotowa już formuła, zdolna sprostać nowym wyzwaniom. Koniec tzw. „tradycyjnego chrześcijaństwa” już nadszedł, żyjemy w świecie kultury postchrześcijańskiej i trzeba sobie z tego zdać sprawę. Nasze duszpasterstwo - zauważa ksiądz Emilio Alberich - nie może więc dalej ograniczać się do wprowadzania częściowych zmian i prowizorycznych rozwiązań: jawi się przed nim nowa opcja ewangelizacyjna - już wielokrotnie i ze wszystkich stron obwieszczana i ogłaszana, która domaga się potraktowania jej naprawdę na serio i dokonania skutecznego i autentycznego nawrócenia duszpasterskiego, o które wołają nasze nowe czasy.

---

[1] Zob. Emilio Alberich, Un nuovo paradigma per la catechesi, „Catechesi” nr 4/2003), s. 3-9.

[2] Kwestionariusz był zatytułowany Aller au cœur de la foi, co w dosłownym tłumaczeniu brzmi: iść ku sercu wiary.

[3] Institut Supérieur de Pastorale Catéchétique znany też pod skrótową nazwą ISPC.

[4] Temat sympozjum w języku francuskim brzmiał: La catéchèse dans un monde en pleine mutation.

[5] Équipe Européenne de Catéchèse - Europejska Ekipa Katechetyczna.

[6] Słowo „paradygmat” oznacza tutaj modelowe rozwiązanie, wzorzec działania katechetycznego.