Problem tożsamości współczesnej katechetyki. Sympozjum Wykładowców Katechetyki, Częstochowa, 19-20 września 2006 r.

    W dniach 19 i 20 września, w Centrum Duchowości Księży Jezuitów w Częstochowie, po raz kolejny spotkali się katechetycy polscy na Sympozjum Wykładowców Katechetyki. Tegoroczny temat dotyczył bardzo ważnego i aktualnego problemu, jakim jest tożsamość współczesnej katechetyki, stając się równocześnie bodźcem do podjęcia refleksji nad jej formą.
    Sympozjum rozpoczęło się wspólną modlitwą, którą poprowadził ks. bp Kazimierz Nycz, Przewodniczący Komisji Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski. W czasie obrad plenarnych skierował do uczestników zjazdu swoje słowo, w którym poruszył, między innymi, problematykę koncepcji katechezy parafialnej, jak również potrzebę ujednolicenia kształcenia katechetów w całym kraju. Otwarcia sympozjum oraz powitania zebranych dokonali: przewodniczący i organizator sympozjum, ks. prof. dr hab. Roman Murawski oraz wiceprzewodniczący Sekcji Katechetycznej, ks. prof. dr hab. Zbigniew Marek. Przewodniczący wprowadził uczestników w tematykę zjazdu, stawiając kilka istotnych problemów, z którymi borykają się katechetycy nie tylko w Polsce, lecz również w innych krajach Europy, próbując określić tożsamość dziedziny naukowej, jaką jest katechetyka.
    W czasie dwóch dni wygłoszono cztery referaty, sygnalizujące pojawianie się pewnych trudności przy próbach jednoznacznego określenia katechetyki i umiejscowienia jej wśród innych nauk. Wykłady zostały tak ułożone, aby mogły stopniowo wprowadzić uczestników w: (1) aktualny stan refleksji nad katechetyką w Polsce (Pojęcie "katechetyki" w refleksji współczesnych polskich autorów - ks. prof. Roman Murawski), (2) zagadnienia dotyczące jej relacji z teologią pastoralną (Katechetyka integralną częścią teologii pastoralnej - dr hab. Marek Marczewski), (3) ostatnio podniesioną kwestię nadania katechetyce ewangelizacyjnego charakteru (Propozycja koncepcji katechetyki o charakterze ewangelizacyjnym - ks. dr Jan Kochel) oraz (4) problem wzajemnych stosunków między katechetyką a pedagogiką religii (Katechetyka a pedagogika religijna - ks. dr Andrzej Kiciński).
    1) W pierwszym referacie, zatytułowanym: Pojęcie "katechetyki" w refleksji współczesnych polskich autorów ^[ 1 ] ks. prof. Roman Murawski przedstawił aktualny stan refleksji nad katechetyką w polskich publikacjach od Soboru Watykańskiego II aż do opracowań wydanych w przeciągu ostatnich kilku lat, zwracając uwagę, iż w zasadzie niewielu autorów zajmowało się tym zagadnieniem. Zasygnalizował również pilną potrzebę jasnego określenia katechetyki, tj. wypracowania i przyjęcia ściśle określonej koncepcji tej nauki, gdyż właśnie od niej zależy wiele istotnych czynników, takich jak sposób dobierania i określania nadrzędnych zasad, w świetle których powinien być porządkowany i prezentowany zakres materiału, wchodzący do programu studiów katechetycznych. W przeciwnym razie katechetyce grozi kierowanie się jedynie przypadkowymi względami i duchem danej epoki, co stałoby w sprzeczności z założeniem, że katechetyka ma stanowić pewien trwały i jednolity fundament, na którym ma opierać się formacja katechetów i wykonywanie przez nich funkcji katechetycznej w określonych środowiskach.
    Ksiądz prof. Murawski wskazał jednak na pewne komplikacje, pojawiające się przy próbach jasnego określenia koncepcji katechetyki. Wiążą się one z kształtowaniem się i przybieraniem przez katechetykę w ciągu dziejów różnorakich form. Prelegent przedstawił trzy główne czynniki, które miały wpływ na przeobrażenia katechetyki. Po pierwsze: katechetyka, jako dyscyplina ściśle związana z teologią pastoralną, siłą rzeczy rozumiana była w jej świetle i dzieliła jej losy. Po drugie: kształtowanie się danej koncepcji katechetyki uzależniono od rozumienia natury samej katechezy - jako teoria katechezy katechetyka dostosowywała się do niej. Po trzecie: pojawiające się po Soborze Watykańskim II dokumenty katechetyczne, określające pojęcie katechezy i pozwalające zgłębić jej naturę, stały się wyznacznikiem pewnych norm, które zdeterminowały pojęcie katechetyki jako teorii katechezy.
    W dalszej części referatu prelegent przedstawił - najpierw w ogólnym zarysie, następnie zaś bardziej szczegółowo - próby określenia katechetyki, zawarte w podręcznikach katechetycznych oraz w polskiej literaturze katechetycznej okresu posoborowego. W przeanalizowanym przez ks. prof. R. Murawskiego czasokresie często pojawiała się, do tej pory nie rozwiązana, kwestia relacji oraz zakresu kompetencji katechetyki i pedagogiki religii (religijnej), z których każda uważała się za odpowiedzialną i uprawnioną do rozstrzygania o problemach katechetycznych. Tendencja ta przeniknęła do nas z terenów niemieckich, gdzie nie wypracowano jeszcze do tej pory jednolitego stanowiska na ten temat. Ku jakiej koncepcji powinni skłonić się polscy katechetycy, biorąc pod uwagę rzeczywistość katechetyczną naszego kraju? Autor referatu nie odpowiedział na to pytanie. Wyraził jednak nadzieję, iż swoim wystąpieniem zachęcił wszystkich obecnych na sympozjum do podjęcia refleksji oraz poczynienia konkretnych kroków w celu rozwiązania tego, tak bardzo ważnego dla polskiej katechetyki, problemu.
    2) Kolejny referat: Katechetyka integralną częścią teologii pastoralnej, już samym tytułem przypomniał o korzeniach, z których wyrosła katechetyka. Dr hab. M. Marczewski we wstępie zwrócił uwagę, iż pytanie o miejsce katechetyki w teologii pastoralnej od pewnego czasu zaczyna być coraz częściej zadawane. Wydaje się, iż jest ono wyrazem nieco szerszej problematyki, jaką stanowi dojrzewanie do wewnętrznego i organicznego połączenia wokół pewnej idei wszystkich dyscyplin szczegółowych teologii pastoralnej, a mianowicie: liturgiki pastoralnej, homiletyki, katechetyki, misjologii, ascetyki pastoralnej, diakonii i teologii pastoralnej społecznej. Idea ta stanowiłaby wewnętrzną zasadę, określającą: treść, zakres oraz sposób ujęcia wyodrębnionych dziedzin.
    M. Marczewski w pierwszej części referatu przedstawił krótki rys historyczny rozumienia teologii pastoralnej i związanej z nią katechetyki, od momentu wprowadzenia jej do kanonu dyscyplin teologicznych, by w końcu skoncentrować się na koncepcjach teologii pastoralnej (personalistyczno-chrystologicznej i koinonistyczno-pneumatologicznej), wypracowanych przez ks. F. Blachnickiego. W oparciu o nie, jak również o wynikające z nich konsekwencje dla koncepcji katechezy, M. Marczewski przedstawił propozycje określenia natury i celu, treści, podmiotu aktywnego i receptywnego oraz metody katechezy, odnosząc je do formuły łączącej oba te ujęcia. Interesujące w tej koncepcji wydaje się rozumienie katechetyki jako nauki o kościelnym katechumenacie, czyli planowym wprowadzaniu w życie wspólnoty Kościoła. W opinii prelegenta potwierdzałoby to słuszność traktowania katechetyki jako integralnej części teologii/eklezjologii pastoralnej.
    Problematyka poruszona przez M. Marczewskiego pozwoliła dostrzec kilka istotnych kwestii. Po pierwsze, potwierdziła istnienie palącego problemu jasnego określenia katechetyki i usytuowania jej względem innych nauk. Po drugie, wskazała na efekty podjętych przez ks. F. Blachnickiego działań, które mogłyby stanowić punkt wyjścia do dzisiejszej refleksji, zmierzającej do wypracowania i przyjęcia określonej koncepcji katechetyki. Po trzecie natomiast, zwróciła uwagę na potrzebę połączenia dążeń pełnienia przez Kościół posługi misyjnej (ewangelizacyjnej) oraz odnowy instytucji katechumenatu, jako miejsca realizacji życia chrześcijańskiego dojrzałych członków Kościoła.
    3) Ksiądz dr hab. J. Kochel we wstępie swojego referatu: Propozycja koncepcji katechetyki o charakterze ewangelizacyjnym przytoczył wypowiedzi Pasterzy Kościoła, zawarte w różnych dokumentach, świadczące o ich zainteresowaniu relacjami łączącymi ewangelizację i katechezę. Wielokrotnie podkreśla się w nich potrzebę podjęcia nowej ewangelizacji lub reewangelizacji. Mówi się o katechezie, jako elemencie wpisanym w szeroko rozumianą ewangelizację, czyli głoszenie Chrystusa dokonywane zarówno poprzez świadectwo życia, jak i słowo. Dokumenty katechetyczne mówią wprost o potrzebie katechezy ewangelizacyjnej czy kerygmatycznej. Tendencja ta, widoczna już od dłuższego czasu, pojawiła się w związku z kryzysem przekazu wiary w Europie, jako następstwo kryzysu lub nawet utraty wiary przez ludzi ochrzczonych. Jest to widoczne szczególnie w warunkach szkolnych, gdzie wśród uczestników katechezy znajdują się osoby deklarujące się jako niewierzące. Z konieczności zatem katecheza spełnia w tych warunkach funkcję ewangelizacyjną.
    Wyznaczenie przez dokumenty Kościoła pewnych norm dotyczących katechezy - w tym przypadku nadanie jej charakteru ewangelizacyjnego - nie jest, jak już zostało wspomniane, bez znaczenia dla samej katechetyki i wiąże się z potrzebą wypracowania jej nowej koncepcji. Wprowadzając zebranych w powyższą problematykę, ks. J. Kochel przypomniał o pochodzeniu i znaczeniu słów: ewangelizować i katechizować, sięgając do źródeł biblijnych. Ich analiza dała podstawę do stwierdzenia przez kard. J. Ratzingera, iż oba terminy, katechizacja i ewangelizacja, są podporządkowane słowu ewangelia. Katechizacja oznacza zatem określone zadanie związane z ewangelizacją lub istotny moment całego procesu ewangelizacyjnego. Chociaż, jak zaznaczył prelegent, pojęcia ewangelizacji i katechizacji w ciągu dwóch tysięcy lat historii Kościoła przeszły swego rodzaju ewolucję semantyczną, to jednak u schyłku XX wieku wciąż jeszcze dokonuje się pogłębianie ich rozumienia.
    Istotą wykładu było zarysowanie pewnej wizji katechetyki jako nauki teologiczno-pastoralnej, rozwijającej się na styku ewangelizacji i katechizacji w jednej misji Kościoła. Ksiądz J. Kochel nie podał jednak gotowej recepty, jak ma wyglądać katechetyka w tym ujęciu. Do tej pory bowiem mówiło się raczej o katechezie ewangelizacyjnej i o koncepcjach katechetycznych. Myśl o potrzebie uwzględnienia wymiaru ewangelizacyjnego przy określaniu tożsamości katechetyki stanowi pewnego rodzaju novum. Według prelegenta, jest ono związane z przekonaniem, iż Kościół zaczyna od ewangelizowania i katechizowania samego siebie. Formę takiego działania, będącego jednocześnie szansą na zainicjowanie procesu ponownego stawania się chrześcijaninem, ks. J. Kochel upatruje w instytucji katechumenatu, który na nowo odkryty i dostosowany do dzisiejszej rzeczywistości, może okazać się rozwiązaniem problemu katechizacji dorosłych, czyli docelowej formy katechezy.
    4) W ostatnim sympozjalnym wykładzie, zatytułowanym: Katechetyka a pedagogika religijna, ks. dr A. Kiciński omówił problematykę relacji oraz zakresu kompetencji pedagogiki religijnej i katechetyki, ukazaną w różnorakich koncepcjach, które po dziś dzień wywołującą żywą dyskusję. Sam proces rozpowszechniania pojęcia pedagogika religii przebiegał dość długo w atmosferze sporów o jego uzasadnienie i znaczenie, tym bardziej, iż termin ten traktowano jako konkurencyjny w stosunku do starszego pojęcia katechetyka. Prelegent rozpoczął swój wykład od krótkiego rysu historycznego, ponieważ bez uwarunkowań historycznych, które wywierały wpływ na pedagogikę religii, nie można w pełni zrozumieć jej koncepcji. Do dziś jeszcze pojęcie to jest zupełnie rozbieżnie rozumiane, a wielu autorów definiuje je jednostronnie i w sposób niepełny. Prelegent zaznaczył, że do tej pory brakuje zwięzłego i konkretnego spojrzenia na stan pedagogiki religii. Dokonał on jednak analizy relacji obu dziedzin, najpierw z perspektywy autorów niemieckojęzycznych, następnie zaś z perspektywy polskiej w ujęciu ks. prof. M. Majewskiego, który poświęcił temu zagadnieniu wiele wysiłków badawczych.
    Ksiądz prof. M. Majewski wskazał na siedem odmiennych relacji między pedagogiką religijną i katechetyką, które można wyróżnić, analizując stanowiska różnych autorów. I tak w kolejności zostały zaprezentowane następujące ujęcia: a) pedagogika religijna jako jeden z elementów katechetyki; b) pedagogika religijna jako nowoczesna forma katechetyki - jej zadaniem w obecnej dobie jest zapoznawać katechizowanych z religiami świata, gromadzić doświadczenie religijne i wprowadzać na drogę wiary. W tym ujęciu - z jednej strony - dąży się do zastąpienia terminów katecheza i katechetyka terminami wychowanie religijne i pedagogika religii, z drugiej zaś wciąż używa się zamiennie obu terminów; c) religioznawcza pedagogika religii - podważa katechetykę jako dyscyplinę teologii pastoralnej, zarzuca jej wiązanie się z nauką określonego wyznania, pedagogikę religijną umiejscawia w rzędzie nauk religioznawczych; d) katechetyka częścią pedagogiki religijnej - w koncepcji tej pedagogika religii jest uważana za pojęcie szersze ze względu na to, iż zajmuje się nie tylko nauczaniem religijnym i inicjacją wiary, ale spotyka się z innymi naukami teologicznymi i pedagogicznymi, zwłaszcza z empiryczną antropologią, socjologią, teorią języka, psychologią, teorią komunikacji i cybernetyką; e) pedagogika religijna i katechetyka pokrewnymi dyscyplinami teologicznymi - z tego punktu widzenia są one wobec siebie równorzędne, pokrewne, samodzielnie funkcjonują w ramach teologii i wzajemnie się wspierają. Zadaniem pedagogiki religijnej w tym ujęciu jest refleksja nad działaniem Kościoła w zakresie wychowania i kształcenia, zaś katechetyki - refleksja nad pedagogicznym wymiarem zbawienia; f) pedagogika religijna i katechetyka jako tendencje teologiczne - w tym spojrzeniu między obiema dyscyplinami nie ma istotnych różnic: pedagogika religijna zajmuje się bardziej nauczaniem i wychowaniem religijnym, a katechetyka przepowiadaniem słowa Bożego dla rozwoju wiary; koncepcja ta, według cytowanego przez prelegenta ks. Majewskiego, prezentuje całościowe spojrzenie na zagadnienie i wykazuje, że istotne wartości są wspólne, a różnią się tylko szczegółami; g) propozycja rezygnacji z odróżniania pedagogiki religijnej od katechetyki - reprezentuje pogląd, że terminy te to synonimy, oznaczające tę samą treść.
    Ksiądz A. Kiciński zwraca uwagę na pewne trudności pojawiające się przy próbie ustalenia jasnych relacji między pedagogiką religijną a katechetyką. Jako jedną z przyczyn podaje fakt, iż w dokumentach Magisterium Kościoła Katolickiego nie wymienia się pedagogiki religijnej wśród nauk teologicznych. Kolejny problem wiąże się z brakiem centralnego ośrodka pedagogiki religijnej, który zdefiniowałby podstawowe zagadnienia tej dyscypliny, chociaż środowiska niemieckojęzyczne doszły już do pewnego porozumienia w zdefiniowaniu pedagogiki religii. W tym ujęciu rozpatruje się ją na czterech płaszczyznach: nauczania religii, religijnego nauczania i uczenia się, wychowania religijnego oraz pedagogiczno-religijnej działalności Kościoła. Obecnie pedagogika religijna jest ogólnie definiowana jako dyscyplina teologiczno-pedagogiczna, która zajmuje się edukacją religijną i wychowaniem religijnym w celu doprowadzenia do praktyk religijnych, etycznych i estetycznych.
    Tematyka referatów wywołała wśród zebranych dość ożywioną dyskusję. Koncentrowała się ona głównie wokół dwóch zagadnień: relacji pedagogiki religii i katechetyki oraz nadania katechetyce charakteru ewangelizacyjnego. Jeśli chodzi o pierwszą kwestię, kilka cennych uwag wysunął ks. prof. dr hab. J. Bagrowicz, katechetyk i wykładowca pedagogiki. Zwrócił on uwagę, że obie dyscypliny mają własną tożsamość i są oryginalne w sposobie podejmowania problematyki. Można w nich znaleźć wiele podobieństw, do których zaliczyć należy, między innymi, źródła. Katechetyka opiera się głównie na Objawieniu Bożym i Magisterium Kościoła. Pedagogika religii przyjmuje - oprócz nich - za swoje źródło podstawy antropologiczne, prawa wszechstronnego rozwoju jednostki, wizje życia społecznego i uwarunkowania cywilizacyjno-kulturowe. Chociaż są one ważne również dla katechetyki, to jednak w obu dyscyplinach spotykamy się z innym punktem wyjścia, innymi aspektami podejmowanej problematyki, a także innym rodzajem pytań stawianych w ich obrębie. Zdaniem ks. J. Bagrowicza, w obecnej chwili, gdy w Polsce na nowo pojawia się kwestia pedagogiki religii, trudno jest dokonać ostatecznej oceny tego zjawiska i zaproponować konkretne rozwiązania. Ksiądz R. Chałupniak natomiast zauważył, że w krajach niemieckojęzycznych obserwuje się obecnie tendencję zastępowania terminu pedagogika religijna terminem katechetyka. Zaznaczył również, iż w rozważaniach na ten temat powinno pamiętać się o soteriologicznym wymiarze katechetycznej posługi Kościoła, który to wymiar wykracza poza obszar pedagogiki. Jak widać, z problematyką relacji pedagogika religii - katechetyka wiąże się jeszcze wiele niejasnych kwestii, które nie pozwalają, jak podkreślił ks. J. Bagrowicz, zająć ostatecznego stanowiska w tej sprawie.
    Druga, dominująca w czasie dyskusji, kwestia dotyczyła, jak już zostało wspomniane, problematyki nadania katechetyce ewangelizacyjnego charakteru. Zastanawiano się, czemu miałoby służyć takie określenie katechetyki. Problematykę jako pierwszy podjął ks. R. Murawski, zadając dwa zasadnicze pytania: Jak skonstruować koncepcję katechetyki ewangelizacyjnej? Co miałoby wchodzić w jej zakres? W podjętej dyskusji zwrócono uwagę na kilka zagadnień. Ksiądz prof. dr hab. K. Misiaszek poddał w wątpliwość, czy rzeczywiście istnieje potrzeba przemianowania katechetyki w katechetykę ewangelizacyjną. Podkreślił przy tym, że katechetyka w swojej obecnej formie odnosi się do ewangelizacji i mówi o jej relacjach z katechezą. Czy zatem nazywanie katechetyki ewangelizacyjną nie byłoby pewnego rodzaju zawężeniem jej pojęcia? Zdaniem ks. R. Murawskiego, należy zastanowić się jednak nad ewentualnością ułożenia wykładów z katechetyki pod kątem ewangelizacyjnym oraz wprowadzenia do nich pewnych elementów, które podkreśliłyby ewangelizacyjny wymiar posługi Kościoła. Jednym z tych elementów - według ks. R. Murawskiego - mogłoby być ukazanie katechezy w wymiarze katechumenalnym. Jakkolwiek nie można jeszcze sprecyzować wyczerpującej odpowiedzi na pytanie o kształt katechetyki, to patrząc na potrzeby dzisiejszego Kościoła, należy uwzględnić w perspektywie jej ewangelizacyjny charakter.
    Ostatnim punktem obrad plenarnych było wystąpienie mgr Grażyny Płoszajskiej z Ministerstwa Edukacji Narodowej, która zapoznała uczestników sympozjum z aktualną problematyką dotyczącą nauczania religii w szkołach z punktu widzenia reprezentowanej przez nią jednostki. Przedstawiła, między innymi, pozytywne oraz mogące budzić obawy konsekwencje toczących się obecnie dyskusji związanych z podejmowaniem inicjatyw, mających na celu zmianę statutu religii w szkole.
    Zamykając sympozjum, przewodniczący dokonał podsumowania zagadnień poruszonych zarówno w referatach, jak i podjętej nad nimi dyskusji. Wskazał także na pewne aspekty, które powinny stanowić przedmiot pogłębionej refleksji, w celu wypracowania jasnego stanowiska, określającego tożsamość katechetyki, co - jak się okazało - stanowi niebagatelny problem i jednocześnie wyzwanie dla dzisiejszych katechetyków.

Olga Grzymska - nauczycielka religii w publicznym gimnazjum z oddziałami integracyjnymi w Warszawie.

 ¹  Pełny tekst referatu: R. Murawski, Pojęcie "katechetyki" w refleksji współczesnych autorów polskich, "Studia Pastoralne" 2005, nr 1, s. 68-81.