"Antyklerykalizm a współczesna katecheza". Sprawozdanie z opolskiego sympozjum dla katechetów

25 lat temu w Polsce trwał stan wojenny. Kościoły były jedyną przestrzenią prawdy, gdzie dużo mówiono o wolności i solidarności. Wiele osób, nawet niewierzących, darzyło Kościół sympatią, skupiając się wokół księży w różnego rodzaju duszpasterstwach. Antyklerykalizm charakteryzował reprezentantów ówczesnej, totalitarnej władzy. Kilkadziesiąt tysięcy pracowników służb bezpieczeństwa emocjonalnie i profesjonalnie było zaangażowanych w zwalczanie działalności Kościoła, głównie poprzez ataki na księży. Spektakularnym apogeum nienawiści wobec księży była męczeńska śmierć ks. Jerzego Popiełuszki 19 października 1984 roku. Niestety, nie pierwsza i nie ostatnia śmierć kapłana na tej ziemi. Dzisiaj, kiedy wydaje się, że sytuacja diametralnie się zmieniła, warto zapytać: Czy te osoby tak negatywnie nastawione wobec Kościoła i księży odeszły, wyjechały, zamilkły? A może ciągle wpływają na społeczeństwo – tym razem mniej oficjalnie, posługując się dostępnymi środkami: plotką, manipulacją, nieprawdziwymi informacjami, niedopowiedzeniami? Ostatnie „afery”: medialnie nagłośniona i wyciszona tzw. „sprawa abp. S. Wielgusa”, odejścia z kapłaństwa znanych księży, przywoływanie w mediach (od prasy przez telewizję po Internet) wyłącznie negatywnych obrazów z życia kapłanów – czy jest to ogólny kryzys kapłaństwa, czy też element ideologicznej walki, która trwa od 2000 lat, a która tak intensywnie nasiliła się w naszym kraju w okresie powojennym?

Badania naukowe rozpoczynają się od konkretnych pytań, a tych nie brakuje, jeśli zastanowimy się nad uwarunkowaniami współczesnej katechezy, w tym także nad problemem „antyklerykalizmu”. Wielu katechetów w codziennej pracy spotyka się z takimi wątpliwościami: Czym jest antyklerykalizm? Jak się przejawia? Jakie są jego podstawy i przyczyny? Jak sobie z nim radzić, by w prawdzie i miłości głosić Ewangelię? Czy antyklerykalizm płynie ze stereotypów? Czy Jezus był antyklerykałem? Czy katecheza może być antyklerykalna? Jakie są przejawy antyklerykalizmu na katechezie? Co się kryje za antyklerykalizmem? Czy Kościół może „mieszać się w politykę”, czy powinien dać się „zamknąć w zakrystii”? Czy antyklerykalizm jest „wnoszony” na katechezę, czy dopiero „tworzony” na katechezie? Wielu świeckich katechetów zastanawia się, jak bronić obrazu Kościoła i dlaczego ciągle trzeba „tłumaczyć się za księży”.

21 kwietnia 2007 r. już po raz siódmy odbyło się w Opolu sympozjum katechetyczne, zorganizowane przez Katedrę Katechetyki, Pedagogiki i Psychologii Religii Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego, zaadresowane do katechetów i wszystkich osób odpowiedzialnych za kształt współczesnego wychowania religijnego w naszym kraju. Tym razem temat sympozjum brzmiał „Antyklerykalizm a współczesna katecheza” i wiązał się wyraźnie z aktualnymi uwarunkowaniami dzieła katechizacji.

Program sympozjum obejmował kilka wystąpień. Po krótkim wprowadzeniu dziekana Wydziału Teologicznego, ks. prof. Tadeusza Doli swój wykład rozpoczął ks. prof. Andrzej Czaja, dogmatyk i eklezjolog, który mówił na temat: „Antyklerykalizm czy antykościelność?” Takie wystąpienie było jednocześnie dobrą okazją do pewnych terminologicznych uściśleń, które w języku potocznym dość szybko się zacierają. Wykładowca krótko zanalizował - pod kątem historii - relacje antyklerykalizmu i antykościelności, ukazał różne „rodzaje” antyklerykalizmu, aby na koniec przedstawić własne spojrzenie na współczesny antyklerykalizm, zachęcając kapłanów do „bardziej gorliwego życia w prawdzie i służby prawdzie”.

Kolejny wykład dotyczył nie mniej gorącego tematu: „Księża a pieniądze”. Ksiądz dr Albert Glaeser, dyrektor Wydziału Finansowego Opolskiej Kurii i jednocześnie wykładowca dogmatyki na Wydziale Teologicznym w Opolu, podzielił się własnymi doświadczeniami i spostrzeżeniami, jak również ukazał podstawy i zasady, według których jest finansowana działalność Kościoła.

Na temat „Księża a rodzina” głos zabrał ks. dr Jerzy Dzierżanowski, diecezjalny duszpasterz rodzin, twórca i opiekun Poradni Rodzinnej oraz Domu Samotnej Matki, zaangażowany w przygotowanie wielu par do małżeństwa, a także w pomoc duszpasterską na rzecz rodzin. Świadectwo życia oraz przedstawiony wykład były wyraźnym podkreśleniem znaczenia, możliwości i potrzeby angażowania się kapłanów w pracę dla współczesnych rodzin.

Po przerwie w interesujący temat „Księża a polityka” wprowadził zebranych ks. dr Antoni Kaltbach, wskazując najpierw na różne rozumienie słowa „polityka” oraz na dokumenty Kościoła, które zachęcają katolików do podjęcia odpowiedzialności za dobro wspólne. Odwołując się do wydarzeń najnowszej historii, ukazał pewną „tradycję” zaangażowania księży w działania o charakterze politycznym, z drugiej strony przypomniał, że są oni zobowiązani do powstrzymania się od aktywnej działalności o charakterze politycznym. „Nic, co ludzkie, nie może być Kościołowi obojętne” – wyraźnie podkreślił prelegent.

Wiele emocji wzbudził referat zatytułowany „Księża a seksualność”, który przedstawił ks. prof. Piotr Morciniec, kierownik Katedry Teologii Moralnej, Etyki Społecznej i Duchowości Wydziału Teologicznego UO. Wykładowca zwrócił uwagę na fakt, iż poszczególne przypadki grzechów kapłanów powodują brak szacunku i zaufania, stając się jednocześnie bolesnym zgorszeniem, które może odsunąć od wiary niektórych ludzi. Należy jednak – i tak podszedł do tego prelegent – „zejść z poziomu sensacji, jaki proponują niektóre media, na poziom uczciwości i sprawiedliwości”.

Ostatni wykład, zatytułowany „Antyklerykalizm jako zagadnienie psychologiczne”, wygłosił ks. dr Dariusz Krok. W swym wystąpieniu, wychodząc od przypomnienia określenia „postawa” oraz sprecyzowania, na czym polega tzw. „postawa antyklerykalna”, prelegent wskazał zewnętrzne i wewnętrzne przyczyny takich postaw, na ich uwarunkowania oraz związek z osobowością i religijnością.

Opolskim zwyczajem sympozjum zostanie udokumentowane osobną publikacją, w której – oprócz tekstów wygłoszonych referatów – znajdą się m.in. artykuły dotyczące obrazu Kościoła i księdza w szkolnej katechezie na poziomie szkoły podstawowej, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych, wyniki badań przeprowadzonych wśród studentów teologii na temat nastawień antyklerykalnych, a także artykuły ukazujące antyklerykalizm w jego historycznym ujęciu, w odniesieniu do współczesnej pedagogiki i mediów. Publikacja powinna ukazać się w październiku 2007 r. Osoby, które przez własne świadectwo lub artykuł naukowy, chciałyby włączyć się w to dzieło, prosi się o kontakt internetowy: radek@uni.opole.pl

Kilkanaście lat temu, już po przełomie w 1989 r., na jednym z murów Lublina ktoś wypisał wielkimi literami: „Budujcie szpitale i szkoły, a nie kościoły!”. Niedługo potem ktoś inny dopisał: „Po co mi szpital i szkoła, kiedy moja dusza jest chora?”