Sprawozdanie z Sympozjum Sekcji Wykładowców Katechetyki w Polsce

    W 2001 roku został przetłumaczony na język polski i opublikowany dokument Międzynarodowej Komisji do Spraw Katechezy, pt. Katecheza dorosłych we wspólnocie chrześcijańskiej. Niektóre linie i ukierunkowania (1990). Ten fakt stał się bezpośrednią przyczyną podjęcia przez polskich katechetyków problematyki związanej z katechezą dorosłych. Doroczne spotkanie miało miejsce w Częstochowie i zgromadziło kilkadziesiąt osób odpowiedzialnych za formację katechetów.

    Otwarcia sympozjum dokonał w imieniu organizatorów ks. prof. Roman Murawski SDB z Warszawy, który powitał wszystkich zgromadzonych łącznie z obecnymi księżmi biskupami: Romanem Marcinkowskim z Płocka, Gerardem Kuszem z Gliwic oraz Antonim Długoszem z Częstochowy. Przy okazji ks. Profesor zaproponował zmianę nazwy Sekcji, która wcześniej gromadziła tylko wykładowców katechetyki wyższych seminariów duchownych, a obecnie jest miejscem spotkania i wymiany doświadczeń także dla osób uczących na wydziałach teologicznych. W związku z tym, że sekcja obejmuje zarówno wykładowców seminaryjnych, jak i uniwersyteckich, świeckich i duchownych, stąd jej nazwa została uogólniona do wszystkich wykładowców katechetyki w Polsce.

    Tegoroczne sympozjum dotyczyło katechezy dorosłych. W kolejnych referatach podjęto to zagadnienie z różnych punktów widzenia: z perspektywy twórców dokumentu Katecheza dorosłych we wspólnocie chrześcijańskiej, od strony "odbiorców" katechezy - dorosłych chrześcijan, a także pod kątem katechetycznym oraz formalno-metodycznym. Organizatorzy pragnęli nie tyle odpowiedzieć na wszystkie szczegółowe zagadnienia związane z podstawowym problemem, co bardziej - zgodnie z założeniami przetłumaczonego dokumentu - wskazać główne kierunki pracy, zainspirować i zachęcić do podjęcia teoretycznych i praktycznych wysiłków na rzecz katechezy dorosłych. Tematyka nie była nowa. Wielokrotnie, już od Soboru Watykańskiego II, na gruncie polskim podejmowano zagadnienie religijnej formacji dorosłych chrześcijan. Kolejne spotkania, sympozja czy zebrania, udokumentowane w postaci artykułów czy książek, były okazją do spojrzenia na tę ważną dziedzinę duszpasterstwa i motywem do podjęcia nowych starań na rzecz katechezy dorosłych. Teki cel przyświecał także organizatorom częstochowskiego spotkania.

    Wykład wprowadzający przedstawił ks. prof. Kazimierz Misiaszek (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa), którego zabiegi i starania przyczyniły się do publikacji w języku polskim dokumentu Katecheza dorosłych we wspólnocie chrześcijańskiej. Wykładowca skoncentrował swe rozważania na prezentacji, analizie i rzeczowej krytyce tekstu dokumentu. Międzynarodowa Komisja do Spraw Katechezy jako organ doradczy Kongregacji do Spraw Duchowieństwa stanowi zróżnicowane grono osób, gromadząc katechetyków ze wszystkich stron świata. W roku 1988 r. podczas VI sesji opracowano Instrumentum laboris, na podstawie którego powstał omawiany dokument. Dzieło to nie jest jakimś całościowym dyrektorium czy programem katechezy dla dorosłych, lecz jedynie ukierunkowaniem i zachętą do katechetów i duszpasterzy. W całości posiada charakter systematyczny i spójny. Składa się z trzech zasadniczych części, które kolejno dotyczą: człowieka dorosłego jako odbiorcy katechezy, dalej - racji, motywów i kryteriów takiego działania oraz kierunków praktycznej działalności. Inaczej niż większość dokumentów, omawiana pozycja wychodzi od opisu współczesnego człowieka w jego środowisku życiowym. Znakiem czasu, który nie wolno przeoczyć, jest zwrócenie uwagi na człowieka dorosłego. Określenie socjologiczne, pedagogiczne i psychologiczne osoby dorosłej jest ważnym punktem wyjścia dla działań katechetycznych. W dokumencie skoncentrowano się głównie na kwestiach socjologicznych. Dominuje personalistyczne spojrzenie na dorosłego chrześcijanina, brak jednak pełnego określenia, kim on w rzeczywistości jest. Ukazany jest w potrójnej perspektywie: jako podmiot życia społecznego, podmiot życia Kościoła oraz podmiot współczesnych wyzwań ewangelicznych i społeczno-politycznych. W dokumencie nie wyodrębniono wyraźnie myśli dotyczącej roli wiary w życiu dorosłego chrześcijanina. Nie ma także jasnej definicji "katechezy dla dorosłych". Autorzy podają wprawdzie, czym ona nie jest, jednak sami opierają się na określeniu jedynie opisowym (por. KD 32), wskazując na jej cele, treści i metody. Silniejszy jest także akcent katechetyczny niż ewangelizacyjny: nie ma propozycji dla człowieka niewierzącego czy obojętnego, a rozważania koncentrują się raczej na osobach już "przekonanych". Mocno akcentuje się aktualność i uniwersalność modelu katechumenatu jako ważnego wzorca dla katechezy dorosłych oraz potrzebę solidnej formacji katechetów. Niezależnie od pewnych krytycznych uwag prelegent podkreślił konieczność ukazania się dokumentu, który w trosce o całość formacji chrześcijańskiej stawia postulat centralnego traktowania dorosłych w duszpasterstwie. Ten problem jest szczególnie ważny dla Kościoła w Polsce, który zbyt mało zwraca uwagę na sprawę katechezy dorosłych.

    W kolejnym, przewidzianym w programie referacie ks. dr Andrzej Kiciński z Siedlec (Katolicki Uniwersytet Lubelski) podjął temat: "Dorosły jako podmiot katechezy". Wykładowca wskazał na fakt, iż dorosłość jest czymś zmiennym. Różne nauki próbują opisać człowieka dorosłego, który zawsze jednak pozostanie "pytaniem otwartym". Dokument katechetyczny, bazując na określeniach socjologicznych, wskazuje także na biblijny obraz ludzkiego serca: różną glebę, na którą pada ewangeliczne ziarno. Ważne staje się liczenie w katechezie z duchowym bogactwem, jakie wnosi ze sobą każdy dorosły. Jest to ciągłe wyzwanie dla tego rodzaju katechezy. Dorosły nieustannie w nowy sposób przeżywa swe życie i istotne jest, by nie traktować go statycznie. Istnieją pewne fazy dorosłości, które należy znać i z którymi należy się liczyć. Prelegent zaproponował dwa opisy poszczególnych faz dorosłości - według E. Eriksona i D. Levinsona. Każda z nich ma swoje charakterystyczne momenty, które powinny być w katechezie uwzględniane. Chcąc rozwijać różne formy katechezy dla dorosłych, należy podejmować wysiłek poznania najnowszych nauk o człowieku. Jednym z przejawów zainteresowania Kościoła określonym etapem życia człowieka dorosłego jest dokument Papieskiej Rady do Spraw Świeckich, pt. Godność i posłannictwo ludzi starszych w Kościele (1998), który m.in. wskazuje dziedziny, w jakich osoby starsze mogą włączyć się w życie Kościoła, oraz kierunki pracy duszpasterskiej z osobami starszymi.

    Następny wykład, który przedstawił ks. dr Radosław Chałupniak z Opola (Wydział Teologiczny Uniwersytetu Opolskiego), nosił tytuł: "Jaka katecheza dla dorosłych?" Mimo wielu teoretycznych wypowiedzi (dokumentów, książek, artykułów) oraz znanych z polskich parafii przykładów wciąż trudno jest mówić o powszechnej w naszym kraju katechezie dla dorosłych. Słaby stan tego rodzaju formacji budzi stałe zatroskanie. Prelegent wymienił zarówno potrzeby, jak i liczne trudności związane z katechezą dla dorosłych. Opierając się na papieskim określeniu (CT 18) wskazał na istotę katechezy dla dorosłych (pozaliturgiczne przepowiadanie wiary dorosłym) oraz na niebezpieczeństwo jej przeakcentowania kosztem katechezy dzieci i młodzieży. W zasadniczej części swego przedłożenia ks. Chałupniak zaproponował i scharakteryzował model katechezy dla dorosłych w oparciu o następujący schemat:

    K - kościelna

    A - adekwatna do odbiorców

    T - trwała

    E - ewangelizacyjna

    C - Chrystocentryczna

    H - humanistyczna

    E - elitarna

    Z - zaprogramowana

    A - apostolska

    Zaprezentowany model pozwala na ocenę konkretnych działań dotyczących katechezy dla dorosłych, a przede wszystkim stanowi - zdaniem prelegenta - ważną inspirację i wyzwanie dla tej formy działalności katechetycznej.

    Ostatnia prelekcja, dotycząca miejsca katechezy dorosłych w duszpasterstwie polskim, została przedstawiona przez ks. dr Piotra Tomasika z Warszawy (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego). Wykładowca na wstępie scharakteryzował Dyrektorium apostolstwa świeckich (1970) oraz programy duszpasterskie do roku 2000, które dotyczyły (głównie pośrednio) katechezy dorosłych. W dalszej części przedstawił wyzwania i postulaty, przed którymi stanęła aktualnie formacja katechetyczna dorosłych. Pluralizm światopoglądowy wymusza poszukiwanie wciąż nowych metod dotarcia do współczesnego człowieka. Zarówno z dokumentów Kościoła, jak i z praktyki katechetycznej wynika, że podstawowym środowiskiem katechezy dorosłych powinny być parafie. To one jednoczą wiernych w wierze, kulcie i w miłości braterskiej. Ich podstawowe zadania dotyczą dowartościowania i duszpasterskiego wykorzystania wpływów religijności ludowej, działań ewangelizacyjnych przez słowo, celebrację i chrześcijańską postawę oraz tworzenia płaszczyzny współpracy różnych ruchów religijnych. Katecheza dorosłych, zróżnicowana pod względem form, winna przybrać charakter systematyczny, zachowując równowagę między masowością i elitarnością, otwierając się na wszystkich, szczególnie na mniej zaangażowanych w życie religijne. Katechetyczny charakter powinna posiadać m.in. działalność bibliotek czy wideotek parafialnych, a także witryn internetowych. Także liczne nabożeństwa parafialne są dobrą okazją do katechezy dorosłych. Bogata tematyka powinna obejmować przede wszystkim trzy ważne grupy zagadnień: właściwie rozumienie Kościoła, zagadnienia nauki społecznej oraz zagadnienia rodzinne. W ostatniej części swego wykładu ks. Tomasik jako jeden z autorów polskiego Dyrektorium Katechetycznego Kościoła Katolickiego w Polsce (2001) wskazał, na ile wszystkie postulaty odnowy katechezy dorosłych znalazły swe odzwierciedlenie w tym nowym dokumencie.

    Cennym dopełnieniem sympozjum były dwa wystąpienia.

    Ks. bp Kazimierz Nycz, przewodniczący Komisji Episkopatu Polski do Spraw Wychowania Katolickiego, poruszył dwie kwestie. Pierwsza dotyczyła ostatniego spotkania Dyrektorów Diecezjalnych Wydziałów Katechetycznych, które odbyło się w Radomiu i poświęcone było formacji katechetów. Druga część wypowiedzi wiązała się z ukazaniem się dwóch nowych dokumentów kościelnych, zatwierdzonych w czerwcu br.: Dyrektorium Katechetycznego i Podstawy Programowej Katechezy Kościoła Katolickiego w Polsce. Oba dokumenty są fundamentem działań katechetycznych w naszym kraju i zasługują na wnikliwą uwagę tak katechetyków, jak i katechetów. Ks. Biskup wspomniał także o przygotowywanym przez wyznaczony zespół szczegółowym programie nauczania religii oraz o zagadnieniu zatwierdzania nowych programów i podręczników do katechezy. Tą ostatnią sprawą zajmie się powstające w Warszawie Krajowe Centrum Katechetyczne.

    Pani mgr inż. Grażyna Płoszajska zapoznała uczestników sympozjum z aktualnymi problemami katechetycznymi widzianymi z perspektywy Ministerstwa Edukacji Narodowej. Zwróciła uwagę na domykający się "cykl katechizacji": pierwszoklasiści z 1990 r. są dzisiaj maturzystami. W ich życiu zaowocuje obecnie szkolna katecheza, oni stają się aktualnymi adresatami katechezy dorosłych. Z wielką troską Pani Prelegent wypowiadała się na temat wychowawczej roli szkoły, na którą w ciągu ostatnich czterech lat ukierunkowane były prace ministerstwa. W tym dziele ważne są podstawy antropologiczne, które przyjmuje się i które wypływają z określonych założeń światopoglądowych. Jeden z zeszytów Biblioteczki Reformy (37) w całości poświęcony programowi wychowawczemu szkoły zasługuje na wnikliwą analizę katechetów. W dalszej części p. Płoszajska mówiła o kwestiach szczegółowych: o awansie zawodowym katechetów (by nie zgubić w "pogoni za papierkami i pieczątkami" istoty katechezy szkolnej), o nadziejach związanymi z powstającym Centrum Katechetycznym, o przygotowywanym rozporządzeniu dotyczącym standardów kształcenia na wydziałach teologicznych, o ocenie z religii i jej liczeniu się do średniej oraz o projekcie wprowadzenia matury z religii.

    Drugi dzień sympozjum wypełniony był pracą w grupach. Uczestnicy podjęli dwa zagadnienia: "Jakie formy katechezy dorosłych funkcjonują w Polsce?" oraz "Jakie są możliwości rozwoju katechezy dorosłych w naszym kraju?" Relacje z tych spotkań ujawniły różnorodność form katechezy z dorosłymi w Polsce przy jednoczesnym wskazaniu na braki, jakie widoczne są w tej pracy. Zarówno od strony teoretycznej (publikacje, programy, podręczniki), jak i praktycznej, katecheza dla dorosłych domaga się dopracowania. Różne możliwości rozwoju tego rodzaju katechezy pozostają stałym wyzwaniem dla wszystkich, którym leży na sercu dobro Ewangelii.

Ks. Radosław Chałupniak - dr katechetyki, adiunkt na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Opolskiego, duszpasterz akademicki.