Szkoła w obliczu zmian w projekcie "Podstaw programowych kształcenia ogólnego"

    Zapowiadane przez polityków SLD w trakcie kampanii wyborczej zmiany w funkcjonowaniu szkół dochodzą do skutku. Po dokonaniu niebywałego od kilku lat bałaganu w szkołach związanego ze zmianą regulaminu matur, rekrutacji do gimnazjów i przywróceniem techników, kierownictwo Ministerstwa Edukacji szykuje zmiany w Podstawach programowych kształcenia ogólnego. Do opinii publicznej przedostała się informacja o ideologicznych projektach dotyczących Wychowania do życia w rodzinie, które - wbrew nazwie - będzie służyć raczej wychowaniu do partnerstwa i oderwaniu miłości od odpowiedzialności. Po zdecydowanej reakcji środowisk katolickich Ministerstwo być może wycofa się z najbardziej skrajnych zmian w tej dziedzinie.
    Jednakże projekt zmian Podstawy programowej ^[ 1 ] zawiera nie tylko nowe rozwiązania w zakresie wychowania do życia w rodzinie, ale też kilka mniej lub bardziej istotnych zmian dotyczących pozostałych przedmiotów nauczania i ścieżek edukacyjnych. W analizie pomijam zmiany redakcyjne lub porządkowe, jak np. zmiana kolejności przedmiotów i ścieżek edukacyjnych.

    1.  Na wszystkich etapach do dokumentów szkolnych, poza szkolnym zestawem programów nauczania i programem wychowawczym szkoły, dodano program profilaktyki. ^[ 2 ] Program ten może służyć istotnie profilaktyce, a może być furtką dla indoktrynacji uczniów (profilaktykę antykoncepcyjną).

    2.  Została zmieniona definicja ścieżki edukacyjnej. Dotychczas ścieżka edukacyjna była określona jako zestaw treści i umiejętności o charakterze wychowawczym; ^[ 3 ] projekt zmian definiuje ją jako zestaw treści i umiejętności o charakterze poznawczym i wychowawczym. ^[ 4 ] Poprawka jest o tyle zastanawiająca, że ta zmiana może oznaczać, iż dokumenty prawa oświatowego akceptują paradygmat scjentystyczny.

    3.  Z ogólnego zestawu zadań nauczyciela w szkole podstawowej i gimnazjum, a także w szkołach ponadgimnazjalnych skreślono przekazywanie dziedzictwa kulturowego i kształtowanie postaw patriotycznych. ^[ 5 ]

    4.  Celem edukacji w szkole ponadgimnazjalnej ^[ 6 ] ma stać się wszechstronny rozwój, a nie, jak dotychczas, wszechstronny osobowy rozwój. ^[ 7 ]

    5.  Wśród celów wychowania obywatelskiego w gimnazjum określenie: działanie na rzecz szacunku dla własnego państwa zostało zamienione na: pogłębienie szacunku dla własnego państwa. Jest to zmiana, która sugeruje odejście od aktywnej postawy obywatelskiej na rzecz państwa.

    6.  Wśród celów języka polskiego w szkole ponadgimnazjalnej określenie: rozwijanie poczucia odpowiedzialności za przyjmowaną hierarchię wartości zostało zamienione na; kształtowanie hierarchii wartości w oparciu o wybitne dzieła kultury. ^[ 8 ] Zmiana ta, poza jej wydźwiękiem ideologicznym, jest nieprawdziwa psychologicznie w odniesieniu do młodzieży w tym wieku.

    7.  Wśród treści historycznych w szkole ponadgimnazjalnej w dziale dotyczącym Polski, przy haśle Znaczenie chrześcijaństwa skreślono słowa: w tym Kościoła katolickiego. ^[ 9 ]

    8.  W szkole ponadgimnazjalnej: wiedza o kulturze stała się przedmiotem nauczania w miejsce dotychczasowej ścieżki edukacyjnej: uczestnictwo w kulturze. W związku z tym przeformułowano cele edukacyjne, zadania szkoły, treści i osiągnięcia nowego przedmiotu. Generalnie zmiany idą w kierunku określonym nową nazwą. Wykreślono mianowicie te elementy, które mówią o przygotowaniu do aktywnego uczestnictwa w kulturze, a także wartościowania kultury. ^[ 10 ] Trudno orzec, czy powodem tych zmian jest dążenie do przywrócenia scjentystycznego paradygmatu edukacji, czy też stwierdzenie, że polska szkoła nie jest w stanie przygotowywać do uczestnictwa w kulturze, co najwyżej może przekazywać wiedzę.

    9.  Część projektu dotycząca kształcenia w zakresie rozszerzonym w liceum ogólnokształcącym została opracowana na kanwie Podstawy programowej liceum profilowanego, dla profilu proakademickiego.

    10.  W szkołach zawodowych w miejsce nauczania w blokach przywrócono nauczanie przedmiotowe. Spowodowało to rozszerzenie celów edukacyjnych i zadań szkoły oraz konkretyzację treści nauczania. W szkołach zawodowych wprowadzono ścieżki edukacyjne: edukację prozdrowotną, technologię informacyjną oraz wychowanie do życia w rodzinie. ^[ 11 ]

    Trzeba najpierw przyznać, że zmiany te (poza wychowaniem do życia w rodzinie) są niewielkie, ale jednocześnie pozwalają zorientować się w filozofii edukacyjnej nowego kierownictwa Ministerstwa. Co wobec takich zmian może robić nauczyciel - katolik (nie tylko nauczyciel religii)?
    Najpierw trzeba pamiętać, że prawdziwa zmiana dla praktyki szkolnej wiąże się przede wszystkim z programem i zestawem podręczników. Trzeba zatem bacznie obserwować, jakie programy i podręczniki trafiają do naszych szkół.
    Następuje wyraźny odwrót od reformy oświaty. Sam widziałem wiele mankamentów wprowadzanych zmian. ^[ 12 ] Jednakże obecnie dostrzec można raczej tendencję do pozostawienia mankamentów, a odchodzenia od tego, co było osiągnięciem reformy (zapewnienie szkołom autonomii, rozdzielanie gimnazjum i szkoły podstawowej, likwidacja szkół produkujących zastępy bezrobotnych, egzaminy zewnętrzne pozwalające na obiektywny pomiar pracy szkoły i ucznia). Te elementy, które zostały pomniejszone w wyniku zmian, a więc wychowanie patriotyczne, aktywne uczestnictwo w kulturze, odpowiedzialność za państwo, winny być szczególnie mocno akcentowane w procesie wychowania, również wychowania religijnego.

ks. Piotr Tomasik - dr katechetyki, adiunkt na Wydziale Teologicznym UKSW, wykładowca w WSD Diecezji Warszawsko-Praskiej, koordynator Biura Programowania Katechezy.

 ¹  Będę stosował skróty: PP - Podstawa programowa, PZ - Projekt "Podstawy programowej".

 ²  PZ 5; 72.

 ³  PP 4274.

 ⁴  PZ 6.

 ⁵  PZ 5; 71.

 ⁶  Określenie: szkoła ponadgimnazjalna dotyczy w tym opracowaniu liceum i technikum.

 ⁷  PZ 71.

 ⁸  PZ 73; PP 4315.

 ⁹  PZ 84; PP 4323.

 ¹⁰  PZ 96-97; PP 4336-4337.

 ¹¹  Por. PZ 141-161; PP 4343-4353.

 ¹²  Szerzej na ten temat zob.: P. Tomasik, Szanse i zagrożenia nauki religii w zreformowanej szkole, "Katecheta" nr 1/2000, s. 5-13; P. Tomasik, Katecheza w reformowanej szkole - szanse i zagrożenia, w: Dom na skale. Poradnik dla nauczyciela religii w II klasie gimnazjum, Warszawa 2000, s. 29-45.