Szukam was. Podręcznik dla gimnazjalistów

Podręcznik dla gimnazjalistów

    Krytyczne myślenie

    - Dlaczego łatwiej przyjąć prawdę naukową niż religijną?
    - Czy zadanie głoszenia wiary jest łatwiejsze czy trudniejsze od zapobiegania zagrożeniom cywilizacyjnym?
    - Czy wielokrotne powtarzanie tej samej modlitwy "Zdrowaś Maryjo" w różańcu ma sens?
    - Czy należy pomagać osobom proszącym na ulicy o pomoc?
    - Czy człowiek wierzący może być zbawiony bez korzystania z sakramentów?
    - Co jest większym wrogiem człowieka: niebezpieczeństwa zewnętrzne czy jego własne grzechy?
    Oto przykładowe pytania do dyskusji podczas katechezy - zacytowane z nowego podręcznika dla gimnazjalistów Szukam was, z pierwszej części serii Odsłonić twarz Chrystusa (Wydawnictwo WAM, Kraków 2006). Jaki jest cel takich i wielu innych problemowych pytań? Najogólniej odpowiadając: uczenie krytycznego myślenia.
    Sytuacja, w jakiej przyszło wzrastać nowemu pokoleniu, różni się od sytuacji poprzednich pokoleń przede wszystkim ogromem informacji i ofert życiowych, jakie zewsząd docierają do młodych ludzi. Ten natłok wiadomości i obrazów, często sprzecznych ze sobą, rzetelnych, nieprawdziwych albo zawierających półprawdy - przerasta możliwości percepcji nawet wielu dorosłych, a cóż dopiero gimnazjalisty. W pięknym opakowaniu, przy zastosowaniu wszelkich możliwych technik manipulacji prezentuje się młodzieży różne jakościowo modele życia, wszelkiej maści światopoglądy, różne hierarchie wartości moralnych albo wręcz atrakcyjność ich braku lub po prostu antywartości. Jest to niebezpieczne, ponieważ wpływ rodziny na młodzież bardzo się zmniejszył. Rodzice często w ogóle nie mają pozytywnych relacji z dorastającym pokoleniem. Nic dziwnego, że młodzi niejednokrotnie żyją w poczuciu równoważności ofert, jakie przedstawiają im środki społecznego przekazu; w poczuciu, że prawda i moralność są czymś subiektywnym, względnym, wręcz dowolnym. Młodzi są zagubieni. Nierzadko ci najbardziej myślący spośród nich nabierają przekonania, że utorują sobie własną drogę, znajdą własną prawdę - inną niż ta, jaką oferują im dorośli. I kończy się to najczęściej jakimś swoistym synkretyzmem, w którym magia i astrologia mieszają się z pseudonaukowym podejściem do rzeczywistości, a moralność jest sprowadzona do tego, co wygodne, przyjemne albo co daje poczucie siły i pewności siebie za wszelką cenę. Dzieje się tak nie dlatego, że dzisiejsze pokolenie jest gorsze od poprzednich. Wspomniany natłok bodźców działających na psychikę i duchowość młodzieży, połączony z wymykaniem się tej grupy wszelkim systemom wychowawczym i z powszechnym podważaniem autorytetów, rodzi ciśnienie, którego młoda osobowość nie wytrzymuje. Psychologowie biją na alarm - mamy dziś młodzież słabą psychicznie, nieodporną na stresy.
    Dlatego właśnie chcemy uczyć krytycznego myślenia, uczyć, czym należy kierować się przy wyborze oferty życiowej, chcemy dać narzędzia do rozeznania się w tym gąszczu propozycji. Współcześnie nic gotowego nie usatysfakcjonuje młodego człowieka. Ale jednocześnie nie można go skazywać na długotrwałe błądzenie, trzeba umożliwić świadomy wybór i uzdolnić go do niego.

    Bóg w życiu (także szkolnym)

    Rozkład dnia rodziny Nowaków (zadanie domowe Ewy).
    16.00-17.00 - bawię się z Jasiem, Marta je obiad (po kryjomu rzuca kawałki mięsa pod stół Taborowi), rozmawia z babcią i mamą, czasami przychodzi do niej koleżanka, potem Marta się uczy (mama mówi, że ma nadzieję, że się uczy).
    Co wspólnego z katechezą ma codzienne życie państwa Nowaków (nie wiadomo nawet, czy bardzo religijnych)? Albo wiersz Tadeusza Różewicza, reklama kosmetyków, żart o szkolnej sympatii...
    Zawarte w podręczniku: teksty literackie, naukowe, zdjęcia i reprodukcje dzieł sztuki, nawet żarty rysunkowe ukazują świat, o którym młodzież uczy się w szkole oraz ten, którego doświadcza wokół siebie. Jednocześnie przez bliskie życiu obrazy uczeń odkrywa, że właśnie w tym swojskim i bliskim mu świecie - nie w jakimś innym, wyidealizowanym, obcym albo ugrzecznionym - działa Bóg, a człowiek dokonuje wyborów religijnych.

    Mieć do kogo się odwołać

    Nie maluje się bezkarnie takich obrazów. Jakże głębokie musiały być przeżycia, które usiłował wyrazić na płótnie Adam Chmielowski, skoro doprowadziły do przeobrażenia artysty malarza w ojca nędzarzy.
    Brat Albert to jedna z wielu postaci przedstawionych w podręczniku - taka, z którą uczeń może się zaprzyjaźnić, zachwycić się jej życiem. We współczesnym świecie mało jest uznanych autorytetów, które uczą żyć. Chcemy pokazać uczniom atrakcyjność świętości, życie historycznych i współczesnych ludzi, wzorce, które mogą służyć młodemu człowiekowi jako słupy milowe wskazujące im, ile drogi uszli w swoim rozwoju. To postaci, których przykład pociąga. Młodzi często identyfikują się ze swoimi idolami. Potrafią także identyfikować się ze świętymi, gdy poznają, jak są oni bliscy każdemu człowiekowi. Jeśli dobro wzbudzi zachwyt w młodym człowieku, budzi też tęsknotę za dobrem. W sytuacji niełatwego wyboru ma on do czego i do kogo się odwołać.

    Szkoła czytania Pisma Świętego

    "(...) Idźcie! Oto posyłam was jak owce między wilki. Nie noście ze sobą trzosa ani torby, ani sandałów; i nikogo w drodze nie pozdrawiajcie" (Łk 10,34).
    Dlaczego Jezus nakazał, by Jego uczniowie nie witali się z napotkanymi ludźmi? Czy to nie brak otwartości na człowieka? Aby odpowiedzieć na takie pytania, trzeba posłużyć się komentarzami biblijnymi. I wtedy wszystko staje się jasne.
    Z Biblią uczniowie spotykają się w kościele i na katechezie. Jej treści poznają także poprzez filmy - dokumentalne i fabularne. Okazuje się jednak, że młodzi ludzie (i nie tylko młodzi) nie potrafią interpretować świętych tekstów, a filmy, dalekie od rzetelności albo wręcz fikcyjne - traktują dosłownie. Na katechezie jest okazja, by zapoznać się z zasadami czytania Pisma Świętego. Podstawowa wiedza na temat Biblii najlepiej chroni przed "pomieszaniem w głowie" za sprawą fikcyjnych "kodów Leonarda da Vinci" lub pseudonaukowych odkryć. Wskazuje też na właściwe źródła wiedzy o Biblii, uczy korzystać z rzetelnych komentarzy. Jest też wprowadzeniem do indywidualnego, wspólnotowego i liturgicznego przeżywania spotkania ze słowem Bożym.

    Nauka Kościoła

    "Wszyscy ludzie (...) obowiązani są szukać prawdy, zwłaszcza w sprawach dotyczących Boga i Jego Kościoła, a poznawszy ją, przyjąć i zachowywać. Obowiązek ten (...) nie jest sprzeczny ze "szczerym szacunkiem" dla różnych religii, które "nierzadko (...) odbijają promień owej Prawdy, oświecającej wszystkich ludzi«" (KKK 2104).
    Podręcznik stawia pytania, niejednokrotnie trudne i być może prowokujące. Często prezentuje różne poglądy, ale jednocześnie rzuca na nie snop światła, jakim jest nauka Kościoła. Inspiruje młodzież do dawania własnych odpowiedzi. Jasna, jednoznacznie wyrażona nauka Kościoła wcale nie "zamyka ust" poszukującej, a nawet zbuntowanej młodzieży. Nie jest to zresztą system gotowych odpowiedzi na wszystkie pytania dotyczące tajemnicy Boga i człowieka. Nauka Kościoła jest wtajemniczeniem w wiarę i prawdę chrześcijańską. A wiara zakłada wolność - nie przymus, poszukiwanie prawdy - nie jej posiadanie.

    Szkoła modlitwy

    Zamknij oczy. Postaraj się wyciszyć i pomyśleć o Bogu. Nie módl się słowami jakiejś konkretnej modlitwy. Powtórz tylko za Samuelem: "Mów, Panie - słucham". Czy potrafisz przez chwilę trwać w ciszy, wsłuchany w głos Boga?
    Panie, naucz mnie wewnętrznej ciszy, abym mógł odkrywać w niej Twoją wolę.
    Wspólny cel edukacji szkolnej i religijnej to, jak czytamy w Podstawie programowej, prowadzenie ucznia do "rozumienia świata i kierowania swoim rozwojem". Na katechezie chcemy uświadomić uczniom - ze wszystkimi konsekwencjami tej świadomości - iż "człowiek nie może zrozumieć siebie i świata bez Jezusa Chrystusa". Dopiero osobiste zaangażowanie wiary w relacjach z Chrystusem otwiera człowieka na źródło prawdziwego rozwoju.
    O Jezusie nie można mówić bez katechezy opartej na Biblii jako objawionym słowie Bożym, bez modlitwy i nabożeństw paraliturgicznych. Jeśli - na przykład - na języku polskim uczniowie zapoznają się z tekstami biblijnymi albo religijnymi dziełami sztuki - nie zajmują się nimi jako treściami objawionymi. Stąd bierze się zasadnicza różnica między katechizowaniem a innymi lekcjami, nawet jeśli to są lekcje wychowawcze. Na katechezie musi być miejsce na przygotowanie modlitwy, modlitwę wspólną i osobistą oraz na rozważanie słowa Bożego.

    Jeśli chcesz...

    Zastanów się, które z codziennych obowiązków cieszą cię i dają ci satysfakcję, a które nużą i męczą. Które z nich wykonujesz z poczuciem rezygnacji i niezadowolenia? A może są takie, których celowo unikasz? Pomyśl, komu one służą. Na ile mogą być wyrazem twojej odpowiedzialności i miłości w rodzinie?
    Trudność katechizowania polega na tym, że w szkole mamy do czynienia z młodzieżą różnie odnoszącą się do religii i Kościoła. Jest młodzież obojętna lub nastawiona wrogo, jest zupełnie niezorientowana w sprawach wiary, albo przeciwnie - wychowana religijnie, zbuntowana lub świadomie zaangażowana w życie chrześcijańskie. Jak katechizować tę ostatnią grupę? Podręcznik proponuje wprowadzić młodych ludzi na drogę systematycznej formacji chrześcijańskiej. I znowu nie są to gotowe recepty, bo młodzież ich nie przyjmie. Chodzi niejako o Bożą strategię: pokazać dobro i piękno, wyjść naprzeciw z Dobrą Nowiną i powiedzieć Chrystusowe: "Jeśli chcesz..." Jeśli chcesz, załóż zeszyt myśli, w którym możesz regularnie zapisywać refleksje po katechezie i swoje przeżycia przed sobą i przed Bogiem. Nie będą one podlegać ani sprawdzaniu, ani ocenie. W tej części podręcznika młody człowiek znajdzie wskazówki, jak pogłębiać swoją wiarę, jak się modlić, jakie wyzwania podjąć.

    Układ podręcznika

    Każda katecheza w podręczniku ma układ nawiązujący formą graficzną do budowy strony internetowej. Uczeń znajdzie tu: obrazy, zdjęcia i żarty rysunkowe oraz teksty źródłowe, ćwiczenia ("Pytania i zadania"), zagadnienia do dyskusji ("Jak sądzisz?"), myśli do refleksji i modlitwę ("Refleksja i modlitwa"), materiały formacyjne ("Jeśli chcesz...) oraz najważniejsze treści katechezy w punktach ("Masz wiadomość").
    Dodatkową pomocą dla katechety jest podręcznik metodyczny. Są w nim propozycje scenariuszy razem z teologicznym wstępem, klucz do pytań i zadań, kryteria oceny tych zadań, sprawdziany i prace klasowe (także z opracowanymi kryteriami oceniania) i inne przydatne w pracy materiały.

    Katecheza w szkole - szkoła na katechezie

    Znajdź w słowniku języka polskiego hasło "doświadczyć". Napisz, w jakim znaczeniu zostało użyte to słowo w tytule lekcji: "Czy Boga można doświadczyć?"
    Zinterpretuj gesty postaci przedstawionych na obrazie Caravaggia "Ofiara Izaaka". Znajdź we fragmentach Pisma Świętego cytaty opisujące te gesty.
    Przeczytaj wiersz Jana Twardowskiego "Szukasz" i znajdź w nim przeciwstawienia, za pomocą których podmiot liryczny wyraża różnicę pomiędzy inteligencją a mądrością. W czym, twoim zdaniem, podmiot liryczny dostrzega prawdziwą mądrość?
    Jakie wydarzenia z dziejów narodu polskiego przedstawia obraz Jana Matejki "Hołd pruski". W którym roku został namalowany? W jakim celu według ciebie malarz podejmuje tematykę historyczną?
    Kto z katechetów nie słyszał zaczepnego lub cynicznego: po co ta religia, to tylko marnowanie czasu, lepiej byłoby, gdyby zamiast tego było więcej czasu na przygotowanie się do egzaminów... Podręczniki serii Odsłonić twarz Chrystusa świadomie wpisują się w Podstawę programową gimnazjum pod względem treści i kształcenia umiejętności kluczowych. Treści są skorelowane z programem nauczania języka polskiego, historii i WOS-u. Pytania i zadania pomagają w czytaniu ze zrozumieniem, wyciąganiu wniosków, interpretacji poezji i dzieł plastycznych, korzystaniu ze źródeł, pisaniu dialogów, charakterystyk postaci i innych form. Jest to więc solidna dawka przygotowania do końcowego egzaminu gimnazjalnego w zakresie przedmiotów humanistycznych.
    Jednym słowem to katecheza w szkole - także pod tym względem - bez kompleksów.

Zamówienia: Wydawnictwo WAM, ul. Kopernika 26, 31-501 Kraków; tel. 012 62 93 200; fax 012 42 95 003; email: handel@wydawnictwowam.pl; www.WydawnictwoWam.pl

Teresa Czarnecka - współautorka nowego podręcznika do klasy I gimnazjum pt. Szukam was, wydawanego w serii Odsłonić twarz Chrystusa.