- Dorota Balcerowska-Noweta, Katecheza szkolna w świadomości młodzieży klas maturalnych liceów ogólnokształcących w diecezji kaliskiej. Studium socjologiczno-pastoralne

Od 1 września 1990 roku polska szkoła, podobnie jak to ma miejsce w prawie wszystkich krajach Europy (oprócz Białorusi i Bułgarii), jest miejscem, w którym „Jezus Chrystus tak jak to czynił w Palestynie dwa tysiące lat temu, posyła swoich uczniów, aby siali ziarno w szkolnej rzeczywistości” (Dyrektorium ogólne o katechizacji, 15).

Dzisiaj, po dwudziestu latach można stwierdzić, iż katechizacja w polskiej szkole „ma się stosunkowo dobrze”. Jest zabezpieczona prawem międzynarodowym i polskim, dobrze zorganizowana, w szkole uczą coraz lepiej wykształceni i uformowani katecheci, którzy korzystają z coraz lepszych podręczników i pomocy dydaktycznych. Nie oznacza to, iż lepiej być nie może. W podnoszeniu katechezy na wyższy poziom ważną rolę odgrywają wszelkie badania, które, zgodnie z zaleceniami opublikowanego 15 sierpnia 1997 roku Dyrektorium ogólnego o katechizacji, zachęcają „pasterzy i pracowników katechezy, odpowiedzialnych za katechizację, do konieczności nieustannego patrzenia na pole siewne” (DOK 14). To „patrzenie na pole siewne” dokonuje się na wielu płaszczyznach. Szczególnie cenną pomocą dla „siewców ziarna słowa Bożego” są fachowo przeprowadzone badania stanu „gleby”, w którą jest wrzucane w czasie posługi katechetycznej ziarno, badania tego jak jest to czynione oraz jakie są tego owoce.

W tych kategoriach – „patrzenia i badania pola siewnego” Kościoła polskiego – postrzegam opublikowaną rozprawę doktorską Doroty Balcerowskiej-Nowety, która pod kierunkiem prof. Jana Szpeta podjęła się ważnego zadania, jakim jest „poznanie i opisanie oddziaływania katechezy szkolnej oraz stopnia jej odbioru przez młodzież diecezji kaliskiej” (s. 8). Publikacja ta omawia badania podobne do już istniejących, przeprowadzone w diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (por. L. Szurek, Katecheza szkolna w odbiorze maturzystów liceów ogólnokształcących w diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej, Poznań 2004).

Omawiana książka liczy 472 strony i – poza wykazem skrótów (s. 453), wstępem (s. 7-9), zakończeniem (s. 447-451), bibliografią (s. 455-462), aneksem (s. 463-469) z ankietą, na podstawie której przeprowadzono badania – składa się z siedmiu rozdziałów.

Treścią pierwszego rozdziału (Katecheza młodzieży w dokumentach Kościoła i literaturze przedmiotu, s. 11-59) jest zdefiniowanie – za pomocą dokumentów Kościoła i literatury katechetycznej – celu, funkcji i zadań katechezy skierowanej do młodzieży. W rozdziale drugim (Charakterystyka badanych osób i opis badań, s. 61-96) Autorka kreśli portret młodzieży, stawia hipotezy, opisuje metodologię i przebieg działań, dokonuje charakterystyki sytuacji społeczno-demograficznej respondentów, bada ich stosunek do wiary i przynależność do grup duszpasterskich. Prezentując młodzież objętą badaniami, dokonuje jej charakterystyki, zwracając uwagę m.in. na sytuację rodzinną, materialną, wykształcenie rodziców, deklarację wiary i przynależność do grup duszpasterskich. Cechy te będą pełnić w pracy rolę zmiennych niezależnych (s. 8). W rozdziale trzecim (Katecheza jako nauczanie i kształtowanie wiary, s. 97-194)Autorka prezentuje rozumienie prawd wiary przez ankietowanych oraz przedstawia wpływ katechezy na kształtowanie wiary. Rozdział czwarty (Katecheza w służbie chrześcijańskiego wtajemniczenia, s. 195-274) zawiera omówienie życia sakramentalnego, modlitewnego oraz wpływu katechezy na zaangażowanie młodzieży w życie i misję Kościoła. W rozdziale piątym (Wychowawcze oddziaływanie katechezy, s. 275- 379) D. Balcerowska-Noweta przedstawia świat wartości i zasad moralnych młodzieży. Wiele uwagi poświęca ukazaniu wpływu katechezy szkolnej na kształtowanie odpowiedzialności za życie wiarą. Rozdział szósty (Katecheta i stosowane przez niego metody, s. 381-401) zapoznaje z postacią katechety, jego osobowością, kompetencjami oraz metodami i środkami dydaktycznymi, stosowanymi przez katechetów diecezji kaliskiej. W rozdziale siódmym (Całościowy obraz katechezy i implikacje pastoralno-katechetyczne, s. 403-451) Autorka weryfikuje hipotezy oraz wnioski i postulaty katechetyczne, zmierzające do odnowienia katechezy dla młodzieży w diecezji kaliskiej.

Publikacja Doroty Balcerowskiej-Nowety to „próba określenia roli i zakresu wpływu wybranych czynników społecznych i demograficznych na poziom efektywności katechezy oraz próba opracowania adekwatnych dyrektyw katechetycznych i praktycznych wskazówek, które zrodzą się na skutek konfrontacji zebranych wyników z założeniami programowymi katechezy, zawartymi w dokumentach Kościoła” (s. 8).

Autorka formułuje pytania szczegółowe, wśród których należy wymienić m.in. pytanie o poziom poznania i rozumienia wiary, kwestie związane z tym, w jaki sposób miejsce zamieszkania, sytuacja rodzinna, materialna oraz płeć wpływają na oddziaływanie szkolnej katechezy. Zastanawia się, czy katecheza wywarła wpływ na respondentów oraz czy pomogła im uczestniczyć głębiej w życiu Kościoła. Pyta, jakie są metody i środki dydaktyczne, stosowane podczas katechezy szkolnej, czy uczestnictwo w katechezie ma swoje odzwierciedlenie w sposobie myślenia i postępowania młodzieży. Interesuje się także tym, czy przynależność do grup duszpasterskich wpływa na efekty oddziaływania katechezy w sferze kształcenia, wtajemniczenia i wychowania chrześcijańskiego (por. s. 75-76).

Na uznanie zasługuje trafne określenie zmiennych, za pomocą których Autorka określa poziom oddziaływania katechezy w sferze kształcenia, wtajemniczenia i wychowania chrześcijańskiego. Ustalone przez Autorkę wskaźniki, odnoszące się do badania poziomu oddziaływania katechezy w sferze kształcenia, wśród nich znajomość osób Trójcy Świętej, poprawne rozumienie Wcielenia, ukazanie Kościoła jako wspólnoty, określenie Ducha Świętego, wymienienie sakramentów, zorientowanie w sprawach liturgicznych Kościoła, zdefiniowanie Niepokalanego Poczęcia czy Triduum Paschalnego, są godne zauważenia (por. s. 80-81). Podobnie wskaźniki odnoszące się do poziomu oddziaływania katechezy w sferze wtajemniczenia chrześcijańskiego (lektura Pisma Świętego, uczestnictwo w Eucharystii i przyjmowanie Komunii Świętej, wiara w życie po śmierci czy przystępowanie do sakramentu pojednania, modlitwa) oraz odnoszące się do poziomu oddziaływania katechezy w sferze wychowania chrześcijańskiego (bezinteresowność, akceptacja nauki o świętości i nienaruszalności życia, niedopuszczalność stosowania antykoncepcji, akceptacja nauczania Kościoła w odniesieniu do ludzkiej seksualności) wydają się być bardzo dobrze dobrane; pozwalają zweryfikować, w wiarygodny sposób, skuteczność oddziaływania katechezy.

Część publikacji, zawierająca „całościowy obraz katechezy i implikacje pastoralno-katechetyczne”, może służyć udoskonaleniu katechezy, ponieważ uzyskane wyniki badań są nie tylko przedstawione w liczbach, ale też zestawione z przyjętymi hipotezami. Wobec faktu, że 19% młodych nie potrafi wymienić ksiąg Ewangelii, Autorka proponuje, aby na katechezie – oprócz dotychczasowych wysiłków w tym zakresie – czytać regularnie Ewangelię (np. pięć minut na końcu każdych zajęć), co powinno prowadzić do zwiększenia poziomu poznania Chrystusa (s. 438). Wobec faktu, że wtajemniczająca funkcja katechezy jest w szkolnej rzeczywistości najsłabszym ogniwem posługi katechetycznej (por. s. 439) Autorka proponuje, aby katecheci – w ramach jednostki lekcyjnej – prowadzili uczniów, do kościoła, by tam adorować Jezusa w Eucharystii (s. 440) oraz aby na katechezie więcej uwagi poświęcali zafascynowaniu uczniów tajemnicą Eucharystii.

D. Balcerowska-Noweta w celu zdobycia potrzebnego materiału przeprowadziła badania wśród młodzieży maturalnej liceów ogólnokształcących na terenie diecezji kaliskiej. Losowo wyłoniła miejscowości oraz szkoły i klasy. Łącznie na pytania odpowiedziało 1050 licealistów, co – jak słusznie zauważa Autorka – jest bardzo wiarygodną reprezentacją dla generacji maturzystów liceów ogólnokształcących diecezji kaliskiej. Z tej liczby 1050 licealistów, wykorzystała 1015 ankiet; 35 ankiet odrzuciła ze względu na nierzetelne i lekceważące potraktowanie badań.

Opracowane narzędzie badawcze, jakim jest kwestionariusz załączony w aneksie do książki, składa się z trzech części: instrukcji wprowadzającej, metryczki oraz części zasadniczej, zawierającej 51 pytań. Zgromadzony materiał wydaje się być w pełni wystarczający do uznania sformułowanych wniosków za wiarygodne. Trzeba też nadmienić, że Autorka wykorzystała imponującą liczbę opracowań, bo aż 185 pozycji. Bibliografię podzieliła na dwie grupy: dokumenty Kościoła – 29 pozycji (s. 455-456) i literaturę pomocniczą – 156 pozycji (s. 456-462). Zastanawia fakt, dlaczego Autorka nie zamieściła w spisie bibliograficznym źródeł własnych. Najbardziej sensowny byłby podział bibliografii na źródła zastane i źródła wytworzone. Źródła zastane to te, które Autorka wykorzystała i wymieniła w bibliografii, natomiast źródła wytworzone to źródła powstałe w wyniku przeprowadzonych przez siebie badań.

Nie ma dzieła doskonałego. Także publikacja pani Balcerowskiej-Nowety podlega tej prawidłowości. Przykładowo, razi brak konsekwencji, jeśli chodzi o pisownię nazw sakramentów (Eucharystia, s. 250, 440; Najświętszy Sakrament, s. 115). Ujednolicenie pisowni jest jak najbardziej wskazane. Należałoby kierować się zasadami pisowni słownictwa religijnego, opracowanymi przez Radę Języka Polskiego (Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN Komisji Języka Religijnego, Zasady pisowni słownictwa religijnego, Tarnów 2005). Wskazane byłoby również korzystanie z dokumentów Soboru Watykańskiego II, wydanych w roku 2002, które ma pełną akceptację Kościoła.

Opracowanie pani Balcerowskiej-Nowety jest napisane dobrym, komunikatywnym językiem. Sprawia wrażenie bardzo wartościowego dokonania naukowego. Przynosi, moim zdaniem, cenny opis stanu „gleby” Kościoła kaliskiego na początku XXI wieku. Jest to ważne, ponieważ o religijnym obliczu Kościoła w Polsce będzie decydowało obecne pokolenie młodzieży. Nieuwzględnianie w naszych działaniach katechetycznych świadomości religijnej młodego pokolenia może prowadzić do tego, iż nasze działania katechetyczne i duszpasterskie będą adresowane do młodzieży, której nie ma.