- Jerzy Kostorz (red.), Podręczniki do nauki religii. Sens czy bezsens?

 

Powszechna jest dzisiaj krytyka programów i podręczników do nauki religii. Krytykę podejmują najczęściej ci, którzy nie zdobyli się na wysiłek bardziej wnikliwego ich przejrzenia. Tak naprawdę bardzo trudno opracować dobry (uniwersalny) podręcznik katechetyczny! Złudzeniem jest też przekonanie, że kolorowe materiały multimedialne mogą zastąpić tradycyjne podręczniki. Serwis Stowarzyszenia Pedagogów „Natan” oferuje np. atrakcyjny materiał do bierzmowania, zatytułowany Szkoła życia z Bogiem pod redakcją ks. Zbigniewa Pawła Maciejewskiego. Autor zapewnia, że może całkowicie zmienić myślenie (katechety) na temat przygotowania młodzieży do tego sakramentu. „Zamiast tresury – formacja, zamiast drogi przez mękę – satysfakcja. Przygotowanie do bierzmowania może mieć sens, a sam dzień udzielania sakramentu nie będzie uroczystym pożegnaniem z Kościołem. Skorzystaj z tych praktycznych materiałów i poznaj sposób przygotowania, którego celem jest budowanie prawdziwych więzi człowieka z Bogiem. Oddaję ci program, który pisałem ponad sześć lat. Nie twierdzę, że jest doskonały. Gwarantuję za to, że będziesz miał większe poczucie sensu tego, co robisz. Jeśli tylko będziesz umiał właściwie ustawić swoje myślenie o pracy z młodzieżą” – stwierdza z prawdziwie reklamową swadą ks. Maciejewski. Autor przekonuje (a nawet gwarantuje), że, korzystając z jego materiałów, katecheci będą mieli większe poczucie sensu tego, co robią.

Jakie są tak naprawdę współczesne programy i podręczniki do nauki religii? Czy jest sens, by z nich korzystać? Na te pytania próbowali odpowiedzieć organizatorzy i uczestnicy VIII Sympozjum Katechetycznego w Opolu. Katedra Katechetyki, Pedagogiki i Psychologii Religii Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego zorganizowała 25 kwietnia 2009 roku ogólnopolskie sympozjum pt. Podręczniki do nauki religii. Sens czy bezsens? Miało ono zwrócić uwagę na właściwe miejsce podręcznika w realizacji procesu dydaktycznego oraz przygotowanie zasad dotyczących prawidłowego korzystania z tego narzędzia w procesie kształcenia. Nie ulega bowiem wątpliwości, że realizację procesu dydaktycznego ułatwiają – właściwie dobrane i umiejętnie wkomponowane w proces katechetyczny – pomoce dydaktyczne.

Walorem podjętej w ramach sympozjum debaty okazała się próba połączenia teoretycznych analiz z praktycznymi działaniami oraz wymianą doświadczeń, jak również próba spojrzenia na podręczniki do nauki religii zarówno od strony naukowej, jak i praktycznej. Trwałym natomiast owocem opolskiego sympozjum jest prezentowana publikacja, która ukazała się w ramach popularnej serii Redakcji Wydawnictw Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego („Sympozja”, nr 78). Trzeba zaznaczyć, że omawiana praca wpisuje się w szerszą dyskusję na temat stanu i jakości współczesnych programów oraz podręczników do nauki religii, dyskusję, która od dłuższego już czasu toczy się w polskim środowisku katechetycznym czy na łamach miesięcznika „Katecheta”. Problem ten podejmują autorzy licznych publikacji, był on również przedmiotem obrad Komisji Wychowania Konferencji Episkopatu Polski w kontekście nowelizacji Podstawy programowej katechezy Kościoła katolickiego w Polsce.

Redakcji materiałów sympozjalnych podjął się główny organizator opolskiego sympozjum – ks. dr hab. Jerzy Kostorz (WTUO). W prezentowanej książce zebrał teksty referatów zaproszonych prelegentów oraz inne materiały, które wpisują się w nurt zagadnień związanych z problematyką „sensowności” podręcznika w procesie katechetycznym.

Autorem pierwszego tekstu jest ks. prof. Jan Szpet, dziekan Wydziału Teologicznego z Poznania. Ksiądz Profesor podjął fundamentalne pytanie: Jak powstają podręczniki? (s. 9-39). Najpierw wskazał na racje (potrzebę) podejmowania prac nad podręcznikiem i różne próby zdefiniowania samego pojęcia ‘podręcznik’, a następnie szczegółowo omówił poszczególne etapy powstawania podręcznika do nauki religii oraz wskazał potrzebę stałej weryfikacji empirycznej przyjętych założeń. Ksiądz Szpet wyróżnił cztery fazy powstawania podręcznika: I faza – opracowanie koncepcji i tworzenie modelu/wzorca; II faza – przygotowanie rękopisu/maszynopisu; III faza – opracowanie techniczne, druk podręcznika – odwzorowanie modelu i egzemplarz próbny; IV faza – druk egzemplarzy użytkowych. „Przed podręcznikiem stawia się wiele oczekiwań – konkluduje Ksiądz Profesor. Są one wynikiem prowadzonych (…) badań, ale też wizji czy intuicji. Jego skuteczność i efektywność uzależniona jest od szeregu czynników, które muszą być uwzględnione przy jego projektowaniu, tworzeniu i druku oraz wykorzystaniu. Ważne jest umiejętne posługiwanie się nim w procesie dydaktycznym” (s. 39).

Z innym pytaniem zmierzył się ks. prof. Piotr Tomasik z Wydziału Teologicznego UKSW w Warszawie, a zarazem przewodniczący Biura Programowania Katechezy Komisji Episkopatu ds. Wychowania. Poszukiwał on odpowiedzi na pytanie: Jaka jest przyszłość podręczników? (s. 41-52). Ksiądz Profesor, mając na uwadze konieczność spojrzenia na problem podręczników przez pryzmat całości procesu katechetycznego, sformułował kilka dodatkowych pytań: Jaką rolę i funkcje winien spełniać podręcznik katechetyczny? Jakim kryteriom powinien on odpowiadać? Jaki typ podręcznika katechetycznego należałoby wybrać w przyszłości?

Ksiądz Tomasik uważa, że rola podręcznika będzie się zmieniać ze względu na fakt, że „wiedza żywa” jest obecnie dostępna w większym niż poprzednio stopniu poza szkołą, zwłaszcza w Internecie. Przemiany w przestani medialnej powodują, że współcześni uczniowie – w dużo większym zakresie – są przyzwyczajeni do interaktywnego przekazu informacji i stąd bierze się też potrzeba wielostronnego aktywizowania ucznia w szkolnym nauczaniu religii (zob. s. 42). Autor wyróżnia i omawia siedem zasadniczych funkcji podręcznika: informacyjną, motywacyjną, badawczą, praktyczną, samokształceniową, kontrolną i inicjacyjno-wychowawczą. Poszczególne funkcje muszą się wzajemnie uzupełniać. Kompetentna recenzja powinna uwzględniać również określone kryteria. Ocenia ona zgodność podręcznika z programem nauczania, poprawność teologiczną, pedagogiczną, katechetyczną i metodyczną oraz adekwatność materiału ilustracyjnego i graficznego do omawianej treści. Ksiądz Tomasik wyodrębnia następujące typy podręczników katechetycznych: uniwersalny, systematyczny, programowany oraz podręcznik do ćwiczeń i zajęć praktycznych.

Powyższe rozważania pozwoliły Autorowi na wyciągnięcie wniosków, które okazały się próbą odpowiedzi na zasadnicze pytanie dotyczące nowych wyzwań, przed którymi staje katecheza szkolna i praktyka tworzenia podręczników do nauki religii. Najpierw chodzi o skuteczne pogłębienie dialogu między uczestnikami procesu katechetycznego; dalej konieczne jest przyjęcie ewangelizacyjnego modelu katechezy szkolnej oraz zwrócenie uwagi na język przekazu treści religijnych (współczesną komunikację wiary).

Odpowiedzi na trzecie, bez wątpienia najtrudniejsze, pytanie: Jak korzystać z podręczników? (s. 53-68) udzieliła prof. dr hab. Anna Zellma z Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Autorka, po kolejnej próbie ustalenia definicji: „czym jest podręcznik do nauki religii?”, omówiła następujące kwestie: dlaczego warto korzystać z podręczników do nauki religii, czyli jakie są najważniejsze argumenty „za”; jakie są warunki niezbędne do umiejętnego posługiwania się podręcznikiem w katechezie. W końcu, wykorzystując wybrane serie współczesnych pomocy katechetycznych, prelegentka podała kilka form i sposobów pracy ucznia z podręcznikiem. Teoria Pani Profesor spotkała się jednak z brutalną rzeczywistością – praktyką katechetów „z pierwszej linii frontu”.

Cenny wydaje się tekst autorstwa ks. prof. Stanisława Kulpaczyńskiego z Katolickiego Uniwersytetu Jana Pawła II z Lublina. Ksiądz Profesor przypomina, że wybór i ocena podręczników powinny być czynnością należącą do podstawowych zadań nauczyciela, w tym również katechety (zob. s. 69). Zasadniczo to on dokonuje wyboru i odpowiada za sposób korzystania z tej pomocy dydaktycznej. Tymczasem katecheci w wielu diecezjach spotykają się z odgórnie zaproponowanym podręcznikiem do nauki religii. Co w takiej sytuacji może uczynić katecheta? Czy jest on przygotowany do tego, by fachowo ocenić podręcznik i dokonać właściwego wyboru? Profesor pragnie pomóc w tej niezwykle trudnej kwestii. Omawia teoretyczne podstawy oceniania podręcznika, a następnie – na podstawie przeprowadzonych badań – stara się wypracować praktyczne kryteria dotyczące oceny w kontekście jakości i wartości podręcznika (s. 69-86).

Kolejne teksy dotyczą wybranych serii podręczników lub szczegółowych zagadnień. I tak ks. prof. Tadeusz Panuś z Krakowa podejmuje kwestię doboru podręczników na podstawie doświadczeń krakowskich (s. 87-99). Następnie ks. dr hab. Stanisław Łabendowicz omawia podręczniki serii radomskiej „Bóg jest miłością” (s. 101-130), a ks. prof. dr hab. Józef Stala i dr hab. Elżbieta Osewska – nowe podręczniki serii tarnowskiej (s. 131-141). Ksiądz dr Roman Buchta rozważa temat: Podręcznik jako środek dydaktyczny w katechezie osób z niepełnosprawnością intelektualną (s. 143-158), natomiast ks. dr hab. Jerzy Kostorz – temat: Problematyka ekumenicznego wymiaru katechezy w gimnazjum na przykładzie krakowskiej serii podręczników „Odsłonić twarz Chrystusa” (zob. s. 159-168).

Książka traktująca o „sensowności” podręcznika w procesie katechetycznym stanowi ważny przyczynek do ożywionej dyskusji, rozbrzmiewającej w naszym środowisku katechetycznym. Do publikacji mogą sięgnąć nie tylko teoretycy, ale nade wszystko praktycy, by na podstawie uzyskanej wiedzy, popartej własnymi doświadczeniami, „pobudzać” autorów programów i podręczników do efektywnej pracy nad optymalnym podręcznikiem do nauki religii. W tych poszukiwaniach nie można zapomnieć konkluzji ks. Kulpaczyńskiego, „(…) że istotną rolę odgrywa osoba katechety. Najpiękniej jest wtedy, gdy katecheta staje się »żywym podręcznikiem«, bo wtedy jest duża szansa na wspólnotowy rozwój wiary nauczyciela religii i ucznia oraz na pogłębioną przyjaźń z Jezusem Chrystusem” (s. 86).

 

 

Zamówienia: Redakcja Wydawnictw Wydziału Teologicznego UO, ul. Kard. Kominka 1a, 45-032 Opole; tel. (077) 44 11 502; e-mail:rwwt@uni.opole.pl.