- ks. Paweł Mąkosa, Katecheza młodzieży gimnazjalnej w Polsce. Stan aktualny i perspektywy rozwoju

Katecheza gimnazjalna jest dla wielu osób zadaniem trudnym, tym bardziej, że stała się ona czasem przygotowania uczniów do sakramentu bierzmowania. Podjęcie tematyki związanej z tą katechezą należy uznać za cenną inicjatywę, której podjął się ks. dr Paweł Mąkosa.

Całość publikacji składa się z: wykazu skrótów, wstępu, trzech rozdziałów, zakończenia, bibliografii i spisu treści (ss. 636).

We Wstępie czytamy: „Zamierzeniem autora tej publikacji jest dogłębna analiza założeń dokumentów katechetycznych odnośnie do nauczania religii w szkole i katechezy parafialnej młodzieży gimnazjalnej w Polsce oraz ich realizacji w programach i podręcznikach w latach 1999/2000. (…) Głównym problemem badawczym tej pracy będzie zatem udzielenie odpowiedzi na pytanie o normatywny, aktualnie realizowany i postulowany na przyszłość stan katechezy polskiej młodzieży gimnazjalnej” (s. 15).

Autor w rozdziale I omawia podstawy i uwarunkowania katechezy gimnazjalnej w Polsce. Zarysowuje obraz młodzieży, jaki pojawił się w posoborowym nauczaniu Kościoła. Ważnym wyzwaniem jest ukazanie stanu religijności młodzieży, hierarchii wartości młodych czy też ich decyzji moralnych. Młodzi są poważnie rozdarci pod względem kulturowym. Trzeba również pamiętać, że jest to okres dynamicznych przemian biologicznych, psychicznych i intelektualnych, nadmiernego krytycyzmu, możliwych wątpliwości religijnych. Do podstawowych środowisk, w których powinna rozwijać się katecheza młodzieży należą: rodzina, parafia, szkoła, stowarzyszenia, ruchy i różne grupy. Obszary treściowe katechezy młodzieży obejmują: wiarę w Chrystusa, modlitwę, liturgię, życie moralne, wychowanie eklezjalne oraz zdolność do pełnienia misji we współczesnym świecie. Wychowanie ma doprowadzić do samowychowania i coraz większego poczucia odpowiedzialności za wspólnotę Kościoła. To z kolei domaga się klarownego świadectwa życia chrześcijańskiego. Omawiając formy i metody katechezy młodzieży, podkreślono potrzebę dialogu i odpowiedniego języka katechezy. Uwarunkowania rozwojowe dotyczą sfer: fizycznej, psychicznej, społecznej, światopoglądowej i religijno-moralnej, opierają się na literaturze psychologicznej. Ciekawe jest przywołanie różnych stylów życia współczesnych gimnazjalistów (sportowcy, kinomani, bywalcy dyskotek, komputerowcy, domatorzy itd.), negatywów, ale także dziesięciu cech pozytywnych (entuzjazm, nadzieja, szukanie projektu życia, twórczość, samodzielność i inne).

Wspomniano o procesach laicyzacji, sekularyzacji, globalizacji i starano się ukazać kondycję religijno-moralną gimnazjalistów na początku XXI wieku.

Rozdział II prezentuje katechezę polskiej młodzieży gimnazjalnej w teorii i praktyce. Zwrócono uwagę na tożsamość nauczania religii katolickiej w szkole publicznej, przypominając o różnicy pomiędzy nauczaniem religii a katechezą, a zarazem o ich komplementarności, oraz podkreślając funkcje inicjacyjne, preewangelizacyjne i wychowawcze katechezy. Nauczanie religii w Polsce jest uznawane za specyficzną formę katechezy. Polskie Dyrektorium mówi, że szkolne nauczanie religii należy traktować jako część katechezy, jako specyficzną jej formę (PDK 82). Oznacza to, że nauczanie to ma dwa podmioty – Kościół i szkołę. Założenia programowe nauczania religii w polskim gimnazjum opierają się na Podstawie programowej (z 2001 r.) wraz z projektem jej nowelizacji. Tabela nr 1 (s. 246) przedstawia pięć programów do nauczania religii w gimnazjum. Autorami ich są kolejno: Komisja Wychowania Katolickiego (WAM), J. Szpet i D. Jackowiak (Poznań), P. Tomasik (Warszawa – Praga), T. Śmiech (Kielce), M. Krawczyk i B. Misiek (Poznań – Warszawa; Apostolicum). Omówiono każdy podręcznik (wstęp, bloki tematyczne z celami, treścią, zadaniami i możliwościami korelacji, wskazania metodyczne oraz zamierzone osiągnięcia), połączenie podręcznika i poradnika z propozycjami metodycznymi. Autor słusznie stwierdza, że kwestia jakości podręczników stanowi aktualnie przedmiot dyskusji wśród katechetyków. Planuje się także weryfikację wszelkich materiałów do nauczania religii. Cenna jest tabela 2 (s. 310), która prezentuje najczęściej stosowane serie podręczników do nauczania religii w gimnazjum. Zawiera ona 41 diecezji ułożonych alfabetycznie. Z zestawienia wynika, że najczęściej używane w gimnazjum są podręczniki redagowane przez Z. Marka oraz W. Kubika. Tam, gdzie można wyróżnić redaktora podręcznika, tam zwykle nakazuje się katechetom danej diecezji, aby wykorzystywali tylko ten jeden pakiet edukacyjny (Kielce, Lublin, Poznań, Radom, Warszawa – Praga). W innych diecezjach katecheci mają najczęściej do wyboru dwie, a nawet pięć wersji podręczników.

Przygotowanie do bierzmowania uznaje się – zgodnie z decyzją II Polskiego Synodu Plenarnego i treściami zawartymi w polskim Dyrektorium katechetycznym – za główne zadanie katechezy parafialnej na etapie gimnazjum (p. 2.2). Formy przygotowania do bierzmowania w poszczególnych diecezjach Polski (p. 2.3) są dość zróżnicowane, co widać w tabeli nr 3 (s. 334-341), uwzględniającej czas trwania (rok, dwa lub trzy), częstotliwość spotkań (raz na tydzień, raz na miesiąc lub rzadziej) oraz najczęściej stosowane materiały. Autor omawia szczegółowiej tę sytuację w poszczególnych diecezjach, przybliżając materiały i pomoce (katechizm, przewodnik metodyczny, poradnik animatora, scenariusze celebracji liturgicznych, indeks i pamiątki dla bierzmowanych).

Rozdział III: „Perspektywy rozwoju katechezy młodzieży gimnazjalnej w Polsce” składa się z czterech głównych części. Celem jest ukazanie systematycznie zorganizowanych propozycji do katechezy gimnazjalnej w Polsce. Poszukując modelu takiej katechezy, proponuje się najpierw paradygmat misyjny i katechumenat jako cenne źródło inspiracji. Adresatami katechezy są uczniowie nie tylko wierzący, ale i słabo wierzący. Zasadniczo katecheza ta powinna być zaadresowana do ludzi o niepogłębionej wierze. Należy zwrócić uwagę na katechezy ewangelizacyjne. Katechumenat jako formę inicjacji chrześcijańskiej (p.1.2) omówiono najpierw historycznie, a następnie na podstawie księgi liturgicznej „Obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych” (1972 r.) i zaproponowano etapy: 1) preewangelizację i doprowadzenie do otwarcia na Dobrą Nowinę, głoszoną w Kościele katolickim; 2) głoszenie kerygmatu chrześcijańskiego, który ma na celu wzbudzenie wiary; 3) katechezę systematyczną, przekazującą w sposób pogłębiony i integralny orędzie chrześcijańskie; 4) katechezę mistagogiczną, prowadzącą do powtórnego odkrycia sakramentów Eucharystii, pokuty i pojednania oraz przygotowującą do bierzmowania. Preewangelizacja jest konieczna, ma przygotowywać do ewangelizacji. Potrzebna jest też ścisła korelacja pomiędzy nauczaniem religii w szkole a katechezą parafialną. Należy podejmować z młodzieżą „poszukiwanie prawdy o świecie i człowieku” (p. 2.2). Na tym etapie może pomóc filozofia i uczenie logicznego myślenia (np. „pięć dróg” św. Tomasza, zwłaszcza argument o przyczynowości sprawczej). W poszukiwaniu prawdy przez młodzież pomocne są cudowne uzdrowienia (np. w Lourdes), których nie potrafią wyjaśnić nauki empiryczne. Można także odwoływać się do argumentów antropologicznych – ludzkie pragnienia i przeżycia; sens i cel naszego życia; co jest dobrem, a co złem; „czym jest śmierć, sąd i wymiar sprawiedliwości po śmierci, czym wreszcie jest owa ostateczna i niewysłowiona tajemnica, ogarniająca nasz byt, z której bierzemy początek i ku której dążymy” (Nostra aetate 1). Interpretacja osobistego doświadczenia (p.2.3), czyli zwrócenie uwagi na takie problemy jak poczucie sensu życia, pragnienie miłości, doświadczanie zła i cierpienia, ale i piękno np. przyrody, mogą być drogą do wiary. „Wiarygodność chrześcijaństwa i Kościoła katolickiego” (p. 2.4), przybliżane młodzieży, uznano za cenny element katechezy preewangelizacyjnej. Wskazanie historyczności istnienia Jezusa Chrystusa winno stanowić pierwszy etap w kształtowaniu przekonania o wiarygodności chrześcijaństwa (świadectwa rzymskie, żydowskie, np. J. Flawiusz). Ważne są argumenty przemawiające za boskością Jezusa (Jego boska samoświadomość, Zmartwychwstanie). Inne ważne problemy proponowane do zgłębiania przez młodzież to: wiarygodność Kościoła katolickiego, sukcesja apostolska. Warto pamiętać o współczesnych mass mediach i korzystać również z Internetu. Centralnym punktem ewangelizacji powinien stać się kerygmat głoszony w taki sposób, by zafascynował młodych i pobudził doświadczenie. Autor wyjaśnia istotę kerygmatu chrześcijańskiego (p. 3.1), mówiąc, że najczęściej rozumie się go jako pierwsze, zwięzłe głoszenie Dobrej Nowiny, mające na celu wezwanie do nawrócenia. Prowadzi to do odkrycia prawdy o osobie Jezusa Chrystusa i tajemnicy Zmartwychwstania. W ewangelizacji gimnazjalistów potrzebne są: osobiste zaangażowanie głoszącego, główne przesłanie, czyli prawda o Jezusie Synu Bożym i Jego Zmartwychwstaniu, egzystencjalne ukierunkowanie treści, przesłanie nadziei oraz zobowiązanie płynące z kerygmatu jako wolny wybór wierności. Treść kerygmatu chrześcijańskiego (p. 3.2) wiąże się z tym, co Bóg z miłości do człowieka uczynił przez Jezusa Chrystusa (wyzwolenie z grzechu, obdarowanie łaską synostwa i darem Ducha Świętego). Centrum tego przepowiadania ma być Chrystus. Głosząc młodzieży kerygmat (p. 3.3), należy stosować odpowiedni język, który wyrażałby dobrze prawdy wiary, ale był też dostosowany do sytuacji odbiorcy. Ma to być jednak język religijny, żywy, obrazowy i konkretny. Katecheza mistagogiczna dla gimnazjalistów (rozdz. III, p. 4) ma, oprócz preewangelizacji i ewangelizacji, stanowić propozycję zbliżenia uczniów do Chrystusa. Miałoby to się dokonać przez liturgię. Poznanie tekstów, znaków, obrzędów doprowadzi do głębszego spotkania z Chrystusem. Najpierw należałoby mistagogicznie przygotować do sakramentów Eucharystii, pokuty i pojednana, a następnie do bierzmowania. Autor omawia istotę mistagogii chrześcijańskiej (p. 4.1) i jej rys historyczny. Osią mistagogii są: Biblia, liturgia, życie chrześcijańskie, a cechami: stopniowe odsłanianie Bożego zamysłu; ukazywanie wymiaru nadprzyrodzonego i doczesnego; prowadzenie do spotkania człowieka wierzącego z Chrystusem działającym w liturgii; prostota wypowiedzi, czyli przykłady z życia codziennego; wykorzystywanie formy dialogu; kształtowanie zamysłu Kościoła i wspólnej tożsamości; kontekst liturgiczny, czyli powiązanie z rokiem liturgicznym i Tradycją Kościoła. Mistagogia pozwala zrozumieć dogmaty, biblijną historię zbawienia, zasady moralne, a także sens egzystencji ludzkiej, łączy wychowanie i celebrację. Tutaj jawi się potrzeba uczenia języka symbolicznego i dostosowana go do rozwoju poznawczego (sugestie J. Piageta). Owocem katechezy mistagogicznej powinno być wyrażenie swojej wiary w świadomym, aktywnym i pełnym uczestnictwie w sakramentach. Mistagogia powinna służyć pogłębieniu życia eucharystycznego gimnazjalistów (p. 4.2). Należy celebrować, uczyć modlitwy – i to we wspólnocie Kościoła, wyjaśniać symbole, znaki, proklamowane Słowo i kolejne czynności Eucharystii jako nowej paschy oraz anamnezy śmierci i Zmartwychwstania Chrystusa, jako uczty i ofiary, która odnosi się też do rzeczywistości eschatologicznej. Należy podkreślać, że zjednoczenie eucharystyczne z Chrystusem przeobraża od wewnątrz życie chrześcijańskie, buduje i wzmacnia więź pomiędzy wierzącymi i jest pokarmem w drodze do nieba. Mistagogia ma również pogłębić przeżywanie sakramentu pokuty i pojednania (p. 4.3). Stan łaski jest konieczny do owocnego przyjęcia sakramentu bierzmowania, a grzech – przeszkodą. Dlatego należy zgłębiać rozumienie tego sakramentu, przedstawiając jego strukturę, liturgię, rolę kapłana, akty penitenta i owoce nieskończonego miłosierdzia Bożego, okazywane jednostce i wspólnocie. W oparciu o Biblię i posoborowe dokumenty Kościoła przypomina się, czym jest grzech i jakie są jego skutki w życiu indywidualnym i społecznym. Przeszkodą we właściwym jego rozumieniu jest deformacja sumienia oraz słabo ukształtowania postawa pokutna. Dlatego potrzebna jest katecheza mistagogiczna, przygotowująca do sakramentu bierzmowania (p.4.4), mająca trzy wymiary: celebratywny, misteryjny i egzystencjalny. Autor pyta o sposoby realizacji katechezy mistagogicznej i odpowiada, że należy korzystać z ogólnego zestawu metod katechetycznych oraz ze współczesnych środków audiowizualnych, dbać o odpowiedni język przekazu.

Obszerna bibliografia (76 stronic) w trzech językach obcych jest solidną podstawą tego dzieła. Język pracy – komunikatywny, oddaje kompetencje Autora, który był katechetą i wizytatorem, co widać w doborze treści i wyrażaniu różnorodnych poglądów. Nawet przeciętny katecheta, któremu przyjdzie podjąć trud przygotowania gimnazjalistów do sakramentu bierzmowania, po przeczytaniu tego dzieła, będącego kopalnią cennych treści i sugestii, może lepiej ustawić swoje „anteny” umysłu i serca na działanie Parakleta, który uczyni zapewne jego posługę dużo bardziej radosną i owocną.

 

 

Zamówienia: Wydawnictwo KUL, ul. Zbożowa 61, Lublin 20-827; http://wydawnictwo.kul.lublin.pl/; tel. (81) 740 93 45, fax (81) 740 93 51.