- ks.Piotr Studnicki, Dialog edukacyjny w nauczaniu katechetycznym - teoria a szkolna rzeczywistość

 

 

Podczas środowej audiencji generalnej, która odbyła się 12 grudnia 1984 roku, Jan Paweł II zwrócił uwagę na to, iż katecheza jest „pouczeniem, które dokonuje się nie tylko w sposób jednostronny jako wykład, ale także w drodze rozmowy, podczas pytania i odpowiedzi”[1].Tymi słowami papież zwrócił uwagę na dialogiczny wymiar katechezy. Nauczanie papieskie wydaje się inspirować teologów. Nieżyjący już wybitny katechetyk polski, jezuita, prof. Jan Charytański, rozwijając myśl Jana Pawła II, tak pisał o katechizacji: „Nie można w niej tworzyć podziału na uczących i słuchających, na odbiorców i aktywnych, ponieważ w procesie katechizacyjnym wszyscy są zarówno odbiorcami, jak i przekazującymi”[2]. Te dwie wypowiedzi pokazują, jak ważnym elementem procesu katechetycznego jest dialog. Podobne stwierdzenie znajdujemy w Dyrektorium ogólnym o katechizacji z roku 1997: „(…) katecheza jest dialogiem, jaki Bóg prowadzi w miłości z każdą osobą. Katecheza jest niestrudzonym echem tego dialogu, stale szukając dialogu z ludźmi” (DOK 144). W tym kontekście należy z radością powitać publikację, która w sposób naukowy stawia sobie za cel przebadanie dialogu edukacyjnego w nauczaniu katechetycznym. Zagadnienie to stało się przedmiotem opracowania ks. Piotra Studnickiego. Publikacja jest cennym wkładem w naukową refleksję nad procesem edukacji szkolnej, a zwłaszcza nad nauczaniem katechetycznym. Współczesny uczeń – zainfekowany ideologią konsumpcyjności, postmodernizmu i powierzchowności – uodpornił się już na tradycyjne działania edukacyjne. Wydaje się więc, że sięgnięcie po dialog jako metodę edukacji, zwłaszcza w procesach katechizacji, jest szczególnie cenne.

Recenzowana książka ma 234 stronice i – poza wykazem skrótów, wstępem, zakończeniem, bibliografią, spisem tablic, diagramów i histogramów oraz aneksu, w którym znajdują się trzy ankiety: ankieta dla katechetów, ankieta dla uczniów, arkusz obserwacyjny – składa się z pięciu rozdziałów.

W rozdziale pierwszym, zatytułowanym Krytyczna analiza literatury, Autor skupia swoją uwagę na doprecyzowaniu pojęcia dialogu, analizuje pojęcie dialogu z punktu widzenia etymologicznego, filozoficznego i społecznego – jako element komunikacji interpersonalnej, przybliża teologiczne rozumienie dialogu, ukazuje jego znaczenie w edukacji, a także zwraca uwagę na dialogiczny charakter katechezy. Ponadto w rozdziale tym Autor poświęca wiele uwagi ukazaniu dialogu w edukacji, omawiając warunki dialogu, dialogiczne wymiary postawy katechety, zwraca uwagę na słowa jako podstawowe narzędzie dialogu edukacyjnego i przybliża warunki realizacji dialogu katechizującego w procesie edukacyjnym. W rozdziale drugim: Zasady edukacyjne wspomagające dialog Autor omawia cztery zasady edukacyjne, które pomagają realizować dialog. Wiele uwagi poświęca omówieniu, czym są zasady, podaje typologię zasad nauczania i wychowania oraz typologię zasad katechetycznych. W rozdziale trzecim, który nosi tytuł Metodologia badań własnych, ks. Studnickiomawia czas i miejsce badań, organizację i problematykę badań, a w rozdziale czwartym (Wszechstronna aktywizacja uczniów na zajęciach katechetycznych)– korzystając z wyników przeprowadzonej ankiety – zajmuje się porównaniem opinii katechetów i uczniów na temat realizowania procesu edukacyjnego na zajęciach katechetycznych. Rozdział ten ma charakter empiryczny. W rozdziale piątym, zatytułowanym Pastoralne uwarunkowania dotyczące dialogu edukacyjnego w katechezie, ks. Piotr Studnicki wskazuje na katechetyczne znaczenie dialogu z uczniami, nauczycielami i rodzicami, omawia docymologiczne aspekty dialogu oraz ukazuje możliwości kontynuacji badań nad dialogiem katechetycznym, kreśląc modelowe wskazania tychże badań. Całość pracy zamyka zakończenie, będące jednocześnie podsumowaniem badań. W zakończeniu publikacji ks. Studnicki formułuje wnioski i stawia postulaty pastoralne, pomocne w przeprowadzaniu badań w środowisku szkolnym.

Publikację ks. Piotra Studnickiego czyta się z przyjemnością, jest bowiem napisana dobrym, przystępnym językiem, poczynając od pierwszych zdań rzeczowo napisanego wstępu. Autor – poszukując odpowiedzi na jasno sformułowany problem badawczy, zawarty w pytaniach: „w jakim zakresie katecheci uwzględniają w procesie edukacyjnym dialog z uczniami, czy ta forma współpracy z uczniami jest obecna na katechezie” (str. 11), zastanawia się nad tym w szerszym kontekście, stawiając szereg innych pytań, takich jak: „czy w polskiej szkole ciągle dominuje monolog, czy uczący chce doprowadzić do rozmowy, do dialogu edukacyjnego z uczniami, czy na lekcjach religii zachodzi proces porozumiewania się, budowania relacji międzyludzkich opartych na dialogu oraz efektywny proces kształcenia w oparciu o dialog” (str. 11). Autor szuka odpowiedzi, podejmując refleksję nad dialogiem w edukacji. Tytuł dzieła, a także tytuły poszczególnych rozdziałów dobrze korespondują z poruszaną w nich problematyką.

Na uznanie zasługuje, omówiona powyżej, kompozycja poszczególnych rozdziałów. W publikacji ks. Studnickiego godna podkreślenia jest umiejętność łączenia wypowiedzi filozofów, teologów i nauczania kościelnego z empirycznymi danymi, uzyskanymi na podstawie przeprowadzonych badań. Szczególnie interesujący jest rozdział piąty, który może stanowić przyczynek do dalszych badań nad dialogiem katechetycznym.

Autor zgromadził dość pokaźną, bo liczącą 281 pozycji, bibliografię (str. 197-210) i podzielił ją na trzy kategorie: źródła (dokumenty Urzędu Nauczycielskiego Kościoła – 33 pozycje, dokumenty Ministerstwa Edukacji Narodowej – 2 pozycje, słowniki, encyklopedie – 23 pozycje), literaturę przedmiotu (73 pozycje) i literaturę pomocniczą (138 pozycji). Pochwalić należy za precyzyjne rozróżnienie źródeł i wyróżnienie dokumentów Urzędu Nauczycielskiego Kościoła, które mają inny charakter niż dokumenty Ministerstwa Edukacji Narodowej.

Na szczególne uznanie zasługuje odwołanie się aż do 120 różnych autorów, począwszy od starożytności (Sokrates, św. Augustyn) aż po współczesność (Ingarden), filozofów (Tischner, Gadacz), pedagogów (Tarnowski), teologów (Majewski, Charytański). Potwierdza to szeroką orientację Autora w zagadnieniu.

Opracowanie – napisane dobrym, komunikatywnym językiem – sprawia wrażenie solidnego i rzetelnego dokonania naukowego, stanowi cenne kompendium wiedzy na temat dialogu edukacyjnego. Autor w sposób mistrzowski zredagował poszczególne rozdziały, poprzedzając je świetnymi wstępami i bardzo dobrymi zakończeniami; na uznanie zasługuje formułowanie wniosków oraz umiejętność łączenia teorii z praktyką.

Oceniając wysoko twórczy wkład ks. Studnickiego, który włożył w rozprawę, nie można pominąć pewnych niedoskonałości, widocznych w trakcie lektury tego dzieła. W kilku przypadkach Autor w przypisach nie podaje stronic cytowanego dzieła (rozdział pierwszy, przypisy 21, 171). Nie zawsze jest konsekwentny w redakcji przypisów. Zdarzają się też powtórzenia, przykładowo myśl ks. prof. Józefa Tischnera na temat dialogu (dwukrotnie omówiona na stronach 18 i 43 w przypisie numer 121). Dobrze byłoby – oprócz nazwisk – podać dzieła, w których, wspomniani przez ks. Studnickiego, filozofowie podejmowali tematykę dialogu (por. s. 16). Należałoby także zauważyć orędzie Jana Pawła II na XVI Światowy Dzień Pokoju z roku 1983: Dialog na rzecz pokoju wyzwaniem naszych czasów, a także wystąpienie Jana Pawła II na spotkaniu z młodzieżą w Park des Princess 1 czerwca 1980 roku: Ewangelizacja jest dialogiem z człowiekiem. Ponieważ publikacja ta stanowi pracę empiryczno-teoretyczną, dobrze byłoby w bibliografii wyróżnić źródła będące dziełem Autora (badania 319 gimnazjalistów i 103 katechetów) jako badania własne, gdyż są one dla niego cennym źródłem, za pomocą których udowadnia założone hipotezy. Stąd warto podzielić źródła na zastane i wytworzone dzięki przeprowadzonym badaniom.

Podkreślone powyżej niedoskonałości nie są na tyle znaczące, by w sposób istotny umniejszyły wartość naukową omawianej publikacji, która stanowi niezwykle cenny wkład Autora do współczesnej katechetyki.

 

Zamówienia: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II, ul. Franciszkańska 1, 31-004 Kraków, tel./fax 12 422 60 40; e-mail: wydawnictwo@upjp2.edu.pl; www.wn.upjp2.edu.pl.

---