- (red) ks. Marian Zając, Katecheza W szkole współczesnej

Od czasu powrotu (1 września 1990 roku) lekcji religii do szkół minęło już dwadzieścia lat. W tym okresie nastąpiły liczne zmiany nie tylko w koncepcji katechezy, ale także w strukturze, założeniach oraz w praktyce edukacji dzieci i młodzieży. Obecni uczestnicy lekcji religii jedynie z opowiadań dorosłych czy też z doniesień medialnych wiedzą, że dawniej katecheza odbywała się w parafii. W gronie pedagogicznym i w grupie rodziców są osoby, które przed rokiem 1990 uczestniczyły w katechezie parafialnej. Są też i tacy, którzy kilka lat brali udział w katechezie parafialnej, a następnie kontynuowali edukację religijną w szkole. Niektórzy młodzi nauczyciele (także katecheci) nie pamiętają katechezy parafialnej, lecz jedynie szkolne lekcje religii. Wszystko to ma wpływ na sposób, w jaki postrzega się nauczanie religii w szkole. Po dwudziestu latach obecności lekcji religii w szkole coraz częściej debatuje się na ten temat – i to nie tylko w mediach, ale również w gronie rodziców, nauczycieli, katechetów czy duszpasterzy. Obok krytyki pojawiają się głosy mówiące o konieczności poszukiwania nowych koncepcji katechezy we współczesnej szkole oraz praktycznych – metodyczno-dydaktycznych – rozwiązań, które służyłyby skutecznej realizacji założeń programowych.

W nurt tych debat i poszukiwań wpisuje się książka wydana pod redakcją ks. Mariana Zająca, zatytułowana Katecheza w szkole współczesnej. Jest owocem, zorganizowanego w dniach 19-20 listopada 2010 roku przez Specjalizację KatechetykiKatolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, ogólnopolskiego sympozjum katechetycznego pt. Katecheza w szkole współczesnej. Książka zawiera czternaście opracowań, w tym sześć referatów. Podzielona została na dwie części: I – Sympozjum katecheza w szkole współczesnej; II – Refleksje katechetyków. Poprzedza je wykaz skrótów użytych w publikacji, wprowadzenie ks. dra hab. M. Zająca oraz słowo, jakie Rektor KUL – ks. prof. dr hab. Stanisław Wilk – wygłosił, otwierając sympozjum.

Pierwszą część książki rozpoczyna tekst ks. Piotra Tomasika, zatytułowany Katecheza w Polsce dwadzieścia lat po powrocie lekcji religii do szkoły. Współczesne wyzwania i odnowione dokumenty programowe (s. 23-44). Autor opisuje w nim wyzwania dla Kościoła i katechezy, jakie wynikają z postmodernizmu, demokracji, upadku autorytetów, cywilizacji technicznej, kultury medialnej, reformy programowej szkolnictwa. Dostrzega przy tym wpływ tych przemian na mentalność uczestników życia społecznego w Polsce (rodziców, uczniów). Wykazuje też, że – w związku z powyższymi wyzwaniami – istnieje np. konieczność ukazania w nauczaniu religii powiązań między sytuacją człowieka i jego pytaniami a odpowiedzią wiary, formowaniem uczniów w duchu katolickiej nauki społecznej, budowaniem właściwego obrazu Kościoła, stałego samodoskonalenia katechetów, wykorzystaniem technicznych możliwości mediów do przekazywania treści katechezy i wychowaniem uczniów do odpowiedzialnego korzystania z mediów. Na tle tych zagadnień ks. P. Tomasik opisuje założenia – zreformowanych w 2010 roku – dokumentów programowych katechezy polskiej, czyli znowelizowanej Podstawy programowej katechezy i nowego Programu nauczania religii. Jako drugi w publikacji zamieszczono artykuł: Zmiana kodu kulturowego młodzieży wyzwaniem dla katechety szkolnego, opracowany przez Alicję Szubartowską (s. 45-63). Daje się w nim zauważyć bardzo ogólny, przygotowany na podstawie raportu z rocznych badań realizowanych przez Centrum Badań nad Kulturą Popularną Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej dla Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, opis przemian kulturowych, w których uczestniczą licealiści. Na tej podstawie Autorka stara się ukazać powiązania między nowymi technologiami informatycznymi i kontaktami społecznymi młodzieży, jej zainteresowaniami, wiedzą oraz kompetencjami. Pamiętając o wpływie kultury na przekaz Ewangelii, zwraca też uwagę na kulturotwórczą funkcję katechezy, wiążąc ją z potrzebą wspierania młodzieży w nabywaniu umiejętności refleksyjnego życia i wychowaniem do wartości. W kontekście dwudziestu lat obecności lekcji religii w polskiej szkole cenny wydaje się artykuł ks. Waldemara Janigi: Rekolekcje szkolne jako wydarzenie duszpastersko-wychowawcze (s. 65-89). Autor nie tylko definiuje rekolekcje szkolne, ale również zwraca uwagę na: obowiązki parafii w zakresie organizacji tych rekolekcji, przygotowanie do rekolekcji szkolnych, program rekolekcji i zaangażowanie w rekolekcje szkolne zarówno dyrekcji, jak i nauczycieli czy rodziców. Słusznie opisuje różne modele rekolekcji szkolnych, wyodrębniając rekolekcje szkolne: pełne, skrócone, zamknięte. Całość analiz dopełniają konkretne – oparte na osobistym doświadczeniu – zalecenia duszpasterskie i wychowawcze. Mając na uwadze zróżnicowanie środowiska, w jakim pracują katecheci, ks. Andrzej Kiciński w artykule: Powołanie katechety specjalnego (s. 91-104) opisuje specyfikę misji i posłannictwa nauczyciela religii, który posługuje wśród osób niepełnosprawnych. Konsekwentnie zwraca uwagę na wielowymiarowość formacji katechetów, uwzględniając przy tym zarówno elementy teologiczne, jak i pedagogiczne. Wszystkie działania formacyjne słusznie wiąże z zasadą wierności Bogu i człowiekowi. Z praktycznego punktu widzenia na szczególną uwagę zasługują kolejne dwa artykuły. Pierwszy z nich, opracowany przez ks. Józefa Klocha, nosi tytuł Jak rozmawiać z dziennikarzami? Wskazówki dla katechetów i rodziców (s. 105-110). Autor syntetycznie charakteryzuje kontakty rodziców, nauczycieli i katechetów z mediami. Podaje też dziesięć cennych zasad, którymi warto się kierować, podejmując różne, medialne inicjatywy. Godne uwagi są – proponowane katechetom do osobistej lektury – publikacje związane z problematyką, podjętą przez ks. J. Klocha. Wartościowe dla praktyków wydają się natomiast – opisane przez aspiranta Marka Maleckiego – Wybrane aspekty prawne pracy nauczyciela – katechety (s. 111-120). Autor kolejno charakteryzuje: podstawy prawne odpowiedzialności dyrektora i nauczycieli, obowiązki nauczyciela w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa podopiecznym, sposób postępowania z naruszającymi prawo podopiecznymi, ochronę prawną nauczyciela. Są to cenne informacje, które sprzyjają – zgodnej z prawem – realizacji zadań dydaktyczno-wychowawczych w szkole.

W drugiej części książki zamieszczono refleksje katechetyków. Ksiądz Stanisław Kulpaczyński analizuje obraz katechety, jaki wyłania się nie tylko z teoretycznego modelu, ale także z badań empirycznych, przeprowadzonych parokrotnie wśród młodzieży dawnych szkół średnich i obecnych ponadgimnazjalnych oraz studentów teologii KUL (s. 123-133). Obok danych statystycznych słusznie cytuje autentyczne wypowiedzi respondentów, gdyż wtedy wnioski są bardziej przekonujące. Z kolei Helena Słotwińska w artykule: Katecheta szafarzem błogosławieństw (s. 135-150) kolejno zwraca uwagę na: istotę błogosławieństw oraz rozwój rozumienia błogosławieństw na przestrzeni wieków – aż do czasów współczesnych. Na tym tle proponuje błogosławieństwo katechizowanych na zakończenie katechezy oraz charakteryzuje obrzęd błogosławieństwa uczestników katechezy. Autorka nie konkretyzuje jednak, na ile w warunkach szkolnych i parafialnych, w jakich grupach wiekowych uczniów i w kontekście jakich zagadnień tematycznych, wskazane jest zastosowanie obrzędu błogosławieństw. Jako następny zamieszczono artykuł s. Haliny Wrońskiej CMW, zatytułowany Animacja jako styl relacji osobowych katechety (s. 151-166). Autorka zwraca uwagę na style kierowania grupą katechetyczną, cechy katechety – animatora, zasady animacji. Dowodzi, że animacja jest jedną z istotnych funkcji wychowawczych katechety. Natomiast ks. Paweł Mąkosa przypomina o podstawowych funkcjach podręcznika do nauczania religii (s. 167-181). Autor w swoich analizach wychodzi od charakterystyki powszechnie znanych założeń nauczania religii w Polsce. Dopiero w tym kontekście analizuje – wielokrotnie opracowywane przez dydaktyków katechezy – następujące funkcje podręcznika do nauczania religii: informacyjną, motywacyjną, badawczą, praktyczną, samokształceniową, kontrolną. W zakończeniu podaje też informacje dotyczące różnych typów podręczników, które zostały wyodrębnione w dydaktyce oraz przypomina o wartości edukacyjnej podręcznika uniwersalnego w nauczaniu religii. Jako następny zamieszczono artykuł, w którym ks. Piotr Tomasz Goliszek charakteryzuje wychowanie do prawdy w osobowym świadectwie katechety (s. 183-201), zwracając uwagę m.in. na: koncepcję prawdy, osobowy horyzont prawdy, prawdę i wolność, wychowanie do prawdy i wolności. Nieliczne są tu odniesienia Autora do katechety jako świadka prawdy. Nieco inne aspekty, związane z posługą katechety, podejmuje Małgorzata Kobiałka w artykule pt. Rola katechety w wychowaniu modlitewnym dziecka w wieku przedszkolnym. Autorka najpierw opisuje religijność i modlitwę dziecka przedszkolnego, a następnie charakteryzuje rolę, jaką spełnia katecheta w wychowaniu do modlitwy dziecka w wieku przedszkolnym. W artykule Metody i techniki poznawania katechizowanych w szkole (s. 217-250) Paweł Pelc zwraca uwagę na metody tradycyjne, do których zalicza m.in.: obserwację, ankietę, wywiad, eksperyment pedagogiczny, skale ocen, metody autoekspresyjne, studium przypadku, oraz na techniki socjometryczne i kontakty nieformalne. Cykl artykułów kończy opracowanie zatytułowane (R)ewolucja myślenia o katechezie w szkole (s. 251-259). Ksiądz Marian Zając zwraca w nim uwagę na potrzebę dostrzegania konstruktywnego potencjału katechezy oraz na konieczność przełamywania stereotypów i schematów. Stara się dowieść, że współcześnie potrzebni są katecheci o wielorakich umiejętnościach, w tym także kreatywni w myśleniu.

W recenzowanej publikacji – oprócz kilku cennych, wręcz nowatorskich, artykułów – daje się zauważyć opracowania teoretyczne, nacechowane truizmami i wiedzą podręcznikową. W niewielkim zakresie oparte są one na wynikach badań empirycznych, co ogranicza pole dyskusji z ich treściami oraz niesie niebezpieczeństwo eklektyzmu. Również w przyjętej przez ks. Mariana Zająca (jako redaktora) kolejności prezentowanych artykułów brakuje dobrze przemyślanej, w miarę spójnej i opartej na logicznym „szkielecie” myślowym całości. Czytelnik może zauważyć różnice zarówno stylistyczne, jak i związane z poziomem naukowym prowadzonych analiz czy z ich użytecznością dla badaczy (katechetyków) oraz praktyków (nauczycieli religii) poszukujących nowych rozwiązań katechetycznych we współczesnej szkole. O walorach recenzowanej książki stanowi głównie aktualność podjętej problematyki. W przyszłości potrzebna jest weryfikacja empiryczna i dyskurs wzbogacony o badania porównawcze, podejmowane w różnych diecezjach i ośrodkach akademickich w Polsce.

 

 

Zamówienia: Wydawnictwo POLIHYMNIA Sp. z o.o., ul. Deszczowa 19, 20-832 Lublin, tel./fax 817469717; e-mail: poczta@polihymnia.pl.