Anna Zellma, Wielostronne aktywizowanie młodzieży w nauczaniu religii. Studium w świetle "Programu nauczania religii katolickiej" z 2001 roku

Pani dr Anna Zellma jest bardzo dobrze znana w polskim środowisku katechetów i katechetyków. Jej artykuły można odnaleźć w różnych publikacjach katechetycznych. W zeszłym roku podczas Krajowego Kongresu Katechetycznego, zorganizowanego w Poznaniu z okazji 50-lecia miesięcznika „Katecheta”, otrzymała nagrodę „Kreatywni w Myśleniu i Działaniu”, przekazaną z - zasługującym na uwagę - uzasadnieniem: „Za liczne artykuły publikowane na łamach „Katechety”, stawianie w nich otwartych pytań, wprowadzanie twórczego niepokoju i kreatywność, odważne dyskusje oraz ciekawe pomysły”.

W obszernej monografii, pt. Wielostronne aktywizowanie młodzieży w nauczaniu religii. Studium w świetle „Programu nauczania religii katolickiej” z 2001 roku, pani dr Anna Zellma zajęła się poszukiwaniem odpowiedzi na pytanie: „na czym polega fenomen współczesnej koncepcji wielostronnego aktywizowania młodzieży w nauczaniu religii” oraz „na ile ta koncepcja ma zastosowanie w Programie nauczania religii katolickiej z 2001 roku”. Ten dwuczłonowy problem badawczy został poddany głębokiej analizie.

Zarówno od strony merytorycznej, jak i formalnej praca zasługuje na najwyższe uznanie, jest dowodem bardzo rzetelnej i kompetentnej działalności Autorki. Adresatami książki powinny być przede wszystkim osoby zajmujące się programowaniem katechezy, katechetycy i studenci teologii, ale także wszyscy, którzy angażują się praktycznie w dzieło katechezy.

Rozwiązania postawionego w pracy problemu należało poszukiwać, odwołując się do bogatej literatury dydaktycznej, pedagogicznej i psychologicznej. Zestawienie bibliograficzne, ujęte na końcu książki (s. 365-388), obejmuje kilkaset publikacji podzielonych na teksty źródłowe (dokumenty kościelne i oświatowe, programy, podręczniki: pierwszorzędne i drugorzędne dla opracowywanego tematu), literaturę podstawową i pomocniczą oraz encyklopedie, leksykony i słowniki. Dominują książki i artykuły rodzime, choć można także znaleźć w bibliografii i w tekście książki odniesienia do publikacji anglojęzycznych – w sumie kilkanaście. Można by w tym miejscu sformułować uwagę o możliwości wykorzystania również bogatej literatury niemieckiej czy włoskiej, zwłaszcza w pierwszych, ogólniejszych rozdziałach, ale – biorąc pod uwagę główny problem pracy – nie było to konieczne.

Książka składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy jest ogólnym wprowadzeniem, które ukazuje psychologiczno-pedagogiczne przesłanki wielostronnego aktywizowania młodzieży. Autorka prezentuje w nim podstawowe wyznaczniki aktywizacji młodzieży, poznawcze i motywacyjne determinanty oraz wielowymiarowość aktywności młodzieży. W drugim rozdziale, zatytułowanym „Szkolny kontekst aktywizowania katechizowanych”, Autorka skupiła swe rozważania na sytuacji edukacyjnej, w jakiej obecnie znajduje się lekcja religii w polskiej szkole, ukazując następnie rodzaje aktywizacji młodzieży (przekazywanie wiadomości, przetwarzanie informacji w umyśle, wywoływanie motywacji samoistnej i przeżyć emocjonalnych, inicjowanie chrześcijańskiego działania) oraz sytuacyjno-podmiotowe uwarunkowania tej aktywizacji. Trzeci rozdział przedstawia interaktywny wymiar nauczania religii katolickiej poprzez wskazanie jej celów i treści oraz podstawowej zasady obowiązującej we współczesnej katechezie – „wierności Bogu i człowiekowi” w odniesieniu do zasady wielostronnej aktywizacji uczniów. Czwarty rozdział, swoiste meritum dzieła, jest analizą programu i wybranych serii podręczników przeznaczonych do szkolnego nauczania religii pod kątem wielostronnego aktywizowania młodzieży. W ostatnim, piątym rozdziale Autorka skupiła swe rozważania na ukazaniu propozycji zawartych w wybranych podręcznikach do religii, na metodycznych obszarach pobudzania twórczości młodzieży.

Choć katechetyka musi zawsze pozostawać otwartą na inne dyscypliny, to omawiane dzieło można w tym zakresie nazwać nie tylko katechetycznym, ale w dosłownym tego słowa znaczeniu – interdyscyplinarnym. Wysoka jakość opracowania dotyczy nie tylko jej strony katechetycznej, ale także dydaktycznej. Dzięki jasnym i rzeczowym wprowadzeniom oraz przypominanym podziałom cała książka zasługuje na docenienie.

Jak podkreśliła Autorka: „analiza zagadnień opisanych w literaturze z zakresu psychologii, pedagogiki i katechetyki pozwoliła zauważyć, że idea wielostronnego aktywizowania młodzieży wiąże się z wypracowaną przez W. Okonia (w latach 60. XX wieku) i rozwijaną przez wielu dydaktyków (m.in. przez M. Śnieżyńskiego, W.Z. Zaczyńskiego) koncepcją kształcenia wielostronnego. W katechetyce liczni autorzy prac (np. ks. W. Kubik, ks. J. Szpet, ks. B. Twardzicki) proces wielostronnej aktywizacji rozpatrują w powiązaniu z jedną z podstawowych zasad dydaktycznych – zasadą wielostronnego i wieloczynnościowego aktywizowania uczniów. Zauważyłam, iż zasada ta nie wyczerpuje wszystkich aspektów aktywizacji, gdyż istotnym elementem współczesnej koncepcji wielostronnego aktywizowania młodzieży jest - obok przyswajania wiadomości, przeżywania wartości i działania praktycznego - konstruowanie wiedzy. Tak ujmowane aktywizowanie zachodzi w przestrzeni interakcji edukacyjnych, w których dowartościowuje się wiedzę osobistą ucznia i dąży do takiego stymulowania jego aktywności, by umożliwić uczniowi eksplorację tej wiedzy, jej rekonstruowanie i wykorzystywanie w różnych sytuacjach edukacyjnych (zwłaszcza przy rozwiązywaniu zadań i problemów). W ramach badań dowiodła, iż działaniom stymulującym aktywność uczniów sprzyja postawa nauczyciela religii – animatora, doradcy, partnera w dyskusji, wspólnie z uczniami odkrywającego różne punkty widzenia rzeczywistości i uzgadniającego racje – zawsze jednak w świetle Objawienia Bożego i Magisterium Kościoła. Wysiłki katechety zmierzające w tym kierunku wymagają respektowania potrzeb i zainteresowań wychowanków, zastosowania różnych sposobów pobudzania twórczej aktywności katechizowanych oraz dochowania wierności orędziu zbawczemu” (por. s. 357-358).

Autorce udało się w sposób optymalny odpowiedzieć również na drugie pytanie ujęte w problemie badawczym: Na ile koncepcja wielostronnego aktywizowania młodzieży ma zastosowanie w Programie nauczania religii katolickiej z 2001 r.? Ukazała, że „realizacja wielostronnego aktywizowania katechizowanych jest powiązana z nauczania religii”[R1] . Dowiodła, iż „kluczową rolę w tej aktywizacji spełniają działania edukacyjne oparte na kognitywnych koncepcjach uczenia się, w których zakłada się, że uczeń jest samodzielnym i twórczym podmiotem, zdolnym kształtować samego siebie w sferze intelektualnej, emocjonalnej, motywacyjnej oraz podejmować odpowiedzialne działania[R2] ”. Wykazała także, iż „w nauczaniu religii w szkole trzeba dowartościować nieco odmienne od klasycznych, chociaż nawiązujące do nich, działania aktywizujące młodzież. Chodzi tu zwłaszcza o: przekazywanie wiadomości, stwarzanie uczniom okazji do przetwarzania informacji w umyśle, wywoływanie motywacji samoistnej i przeżyć emocjonalnych oraz inicjowanie chrześcijańskiego działania[R3] ”.

Kompetencje katechetyczne Autorki ujawniły się zwłaszcza w momencie analizy Programu nauczania religii katolickiej z 2001 roku (w odniesieniu do założonych tam celów, treści i proponowanych metod) oraz wybranych podręczników dla szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych, tzw. „krakowskiej” i „poznańskiej” serii. Pani Anna Zellma wskazała te miejsca, w których autorzy Programu oraz poszczególnych katechez odwoływali się i zachęcali do stosowania zasady wielostronnego aktywizowania młodzieży, głównie przez korzystanie z szerokiego wachlarza metod i technik katechetycznych oraz stosowanie zróżnicowanych środków. Autorka, co należy zauważyć i podkreślić, odważnie i krytycznie, unikając postawy krytykanckiej, podeszła do analizowanych tekstów.

W swych sugestiach dotyczących dalszych badań Autorka wskazała potrzebę empirycznych badań oraz jeszcze bardziej pogłębionego odnoszenia się do zasady wielostronnej aktywizacji uczniów, zwłaszcza w katechezie szkół zawodowych.

Cenne w pracy są również tłumaczenia zarówno spisu treści (s. 7-10) jak i streszczeń (s. 389-400) na dwa języki: angielski i niemiecki. Wydaje się, że byłoby dobrze, gdyby tak wartościowa praca została dostrzeżona i doceniona także poza granicami naszego kraju. Podjęty problem, mimo iż Autorka odniosła go do rodzimych podręczników, jest zjawiskiem szerszym i z całą pewnością mógłby zainteresować przedstawicieli pedagogiki religijnej w krajach, w których funkcjonuje szkolne nauczanie religii.

Język przedstawionej pracy jest komunikatywny, rzeczowy i konkretny. We właściwych miejscach wyjaśnia się istotne terminy, które zostały użyte w sposób precyzyjny i jednoznaczny. Autorce udało się uniknąć stylu pouczającego, choć w całości praca zachowała - obok badawczego - charakter dydaktyczny.

Podsumowując, należy raz jeszcze podkreślić aktualność i wartość podjętego w pracy problemu. Ponieważ dotychczasowe publikacje na ten temat miały jedynie charakter wybiórczych opracowań, przedstawiona publikacja wnosi cenny wkład w myśl katechetyczno-dydaktyczną, przede wszystkim poprzez szerokie, całościowe i pogłębione rozpracowanie.

 

Zamówienia: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, ul. Heweliusza 14, 10-724 Olsztyn, tel. 089-523-36-61, 523-49-05, e-mail: wydawca@uwm-edu.pl

 

 

---