Dariusz Adamczyk, Starotestamentowe cytaty w Ewangelii według św. Mateusza i ich zastosowanie w aktualnych polskich podręcznikach do katechizacji. Studium biblijno-katechetyczne

Intensywny rozwój katechetyki, który miał miejsce w minionym stuleciu pod wpływem kierunku kerygmatycznego, zaowocował m.in. wyróżnieniem w dziedzinie do tej pory dość jednolitej, czterech działów. I tak od lat trzydziestych XX wieku mówi się, a potem realizuje katechetykę: fundamentalną, materialną, formalną i szczegółową. Wiele wskazuje na to, że ten podział nie jest ostateczny. Trwający nadal rozwój katechetyki, ze względu na ogromną ilość zagadnień i nowych problemów, zmusza niejako do wyodrębnienia nowego działu, a mianowicie katechetyki porównawczej. Warto prześledzić sytuację w innych krajach, które mają za sobą bogatsze doświadczenie w nauczaniu religii we współczesnej szkole i w tworzeniu programów oraz podręczników katechetycznych. Wiele wskazuje na to, iż będzie to nowe zadanie dla katechetyków na najbliższe lata. Z tej racji należy bardzo pozytywnie spojrzeć na pionierską książkę Dariusza Adamczyka zatytułowaną Starotestamentalne cytaty w Ewangelii według świętego Mateusza i ich zastosowanie w aktualnych polskich podręcznikach do katechizacji. Studium biblijno-katechetyczne.

Drugi powód pozytywnego spojrzenia na omawianą książkę wiąże się z zadaniem, jakie Komisja Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski na swym zebraniu w Koszalinie (23 czerwca 2005 r.) uznała za jedno z ważniejszych na najbliższe lata. Chodzi o ewaluację podręczników do nauki religii. Z tego też powodu należy wyrazić radość, że pojawiła się praca, która niejako wychodzi naprzeciw temu zamierzeniu. Dariusz Adamczyk dokonał ewaluacji katechizmów pod kątem zastosowania starotestamentalnych cytatów z Ewangelii według św. Mateusza w polskich podręcznikach do katechizacji, z których aktualnie korzysta się w nauczaniu religii w szkole (por. s.60).

To obszerne, liczące 403 strony, dzieło składa się z: wykazu skrótów, bibliografii, wstępu, siedmiu rozdziałów, zakończenia oraz indeksu biblijnego, zawierającego stronice, na których D. Adamczyk omawia fragmenty Biblii (ss. 387-403). Autorami recenzji wydawniczych omawianej publikacji są księża profesorowie: biblista J. Kudasiewicz i katechetyk P. Tomasik.

Autor przyjął za cel „opracowanie tematyki starotestamentalnych cytatów w Ewangelii Mateusza oraz przebadanie ujęcia tego zagadnienia w aktualnych podręcznikach szkolnych, opracowanych według Podstawy programowej katechezy Kościoła katolickiego w Polsce, Dariusz Adamczyk przebadał bogatą literaturę, czego ilustracją jest 33-stronicowy wykaz bibliografii (ss.13-47), podzielonej na: źródła, komentarze, literaturę pomocniczą, i pomoce leksykalne. Za źródła służyły mu dokumenty biblijne (różne przekłady Pisma Świętego), dokumenty powszechnego nauczania Kościoła (Kodeks prawa kanonicznego, dokumenty Soboru Watykańskiego II) oraz dokumenty nauczania papieży – Leona XIII, Piusa XII, Pawła VI, Jana Pawła II – zawarte w encyklikach, adhortacjach, orędziach, listach, przemówieniach, a także podręczniki katechetyczne i metodyczne. Łącznie autor przebadał prawie 4500 jednostek katechetycznych, z których korzystają uczniowie i katecheci w toku szkolnej katechezy. Według mnie, jest to pierwsze tego typu przedsięwzięcie w polskiej katechetyce po roku 2001. Owoce tego ambitnego zamysłu, zostały zebrane w siedmiu rozdziałach książki. wydanej w 2001 roku przez Konferencję Episkopatu Polski. Podręczniki te są zatwierdzone przez Komisję Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski do stosowania w szkole podstawowej, w gimnazjum i w szkole ponadgimnazjalnej. Chodzi dokładnie o te podręczniki, które zostały wydane między rokiem 2001 z czerwcem 2006 roku. W omawianej pozycji podjęto również ocenę poprawnego ujęcia problematyki starotestamentalnych cytatów z Ewangelii Mateusza wpodręcznikach, z których korzystają uczniowie. „Dało to podstawę do wskazania pewnych postulatów i sugestii związanych z wykorzystaniem tych cytatów w katechezie szkolnej” (s. 60).

W rozdziale pierwszym (ss. 63-103) D. Adamczyk poświęcił swą uwagę omówieniu poszczególnych grup cytatów ze Starego Testamentu, przytaczanych przez św. Mateusza, a pochodzących z Pięcioksięgu Mojżesza. W rozdziale drugim (ss.105-134) zostały pokazane cytaty z Księgi Psalmów, natomiast rozdział trzeci (ss. 135-293) zawiera egzegezę cytatów z Ksiąg Prorockich. Autor monografii w trzech następnych rozdziałach poddał dogłębnej analizie starotestamentalne teksty, obecne w Ewangelii św. Mateusza, a znajdujące się w podręcznikach dla uczniów szkół podstawowych (rozdział czwarty, ss. 195-243), gimnazjów (rozdział piąty, ss. 245-281), szkół ponadgimnazjalnych (rozdział szósty, ss. 283-318). Dariusz Adamczyk poddał analizie 4414 katechez, według których katechizuje się w polskich szkołach, a które mieszczą się w podręcznikach do katechezy dla szkół podstawowych (7 serii, zawierających 2391 jednostek), gimnazjów (także 7 serii, zawierających 1040 jednostek) i szkół ponadgimnazjalnych (6 serii, zawierających 983 jednostki). Autor omówił katechezy ze wszystkich podręczników zatwierdzonych przez Biuro Programowania Katechezy Konferencji Episkopatu Polski do czerwca 2006 roku. Są to tzw. podręczniki: krakowskie, warszawskie, warszawsko-praskie, kieleckie, radomskie, poznańskie, lubelskie oraz zaadaptowane do polskiej rzeczywistości podręczniki hiszpańskie. Siódmy rozdział rozprawy (ss. 319-376) Adamczyk poświęcił ukazaniu owoców „oceny wykorzystywania starotestamentalnych cytatów w aktualnych podręcznikach katechetycznych przy uwzględnieniu zasad duszpasterstwa biblijnego”. W zakończeniu dzieła (ss. 377-386) autor podsumował wyniki swojej mrówczej pracy. Stwierdził, iż stan wykorzystania Biblii we współczesnej polskiej katechezie - zwłaszcza jeśli chodzi o Ewangelię wg św. Mateusza i zawarte w niej starotestamentalne cytaty - jest niezadowalający. Zauważył, iż twórcy podręczników do katechezy oraz katecheci powinni celem lepszego wyjaśnienia danej perykopy, „(...) korzystać ze słownika grecko-polskiego do Nowego Testamentu, a także sięgać po najnowsze komentarze biblijne. Taka potrzeba wynika z zakresu greckich słów, których znaczenie trudno oddać, używając jednego polskiego terminu. Z tego samego powodu zaleca się korzystanie z wielu polskich przekładów Pisma Świętego” (s. 384). Odnosząc się do tych słów, może warto postawić retoryczne pytanie, czy te ambitne wnioski zweryfikował autor na swoich lekcjach katechezy.

Oceniając publikację, trzeba podkreślić, iż jest to opracowanie podejmujące ambitne zadanie przedstawienia zagadnienia szczególnego, rzec by można, bardzo szczegółowego, a mianowicie istnienia w tekście Ewangelii według św. Mateusza cytatów ze Starego Testamentu. Znacząca dysproporcja pomiędzy ilością tych cytatów w pierwszej Ewangelii kanonicznej w porównaniu z innymi stanowi o specyfice dzieła św. Mateusza. Wiąże się to z adresatami Ewangelii, ale także z jej teologią, wskazującą na Jezusa jako na obiecanego Mesjasza. Głównym problemem, jaki usiłuje rozwiązać autor opracowania, jest percepcja obecności Starego Testamentu w Ewangelii według św. Mateusza we współczesnych polskich podręcznikach do nauczania religii. Sądzi on, że dostrzeżenie tego związku pozwoli uczniom na zrozumienie specyfiki Ewangelii według św. Mateusza oraz umocni ich w przekonaniu o jedności całego Pisma Świętego.

Trzeba jednakże postawić pytanie, czy tak szczegółowe zagadnienie, jak percepcja przez podręczniki do nauczania religii obecności cytatów starotestamentalnych w Ewangelii według św. Mateusza, pozwala na wyciągnięcie daleko idących wniosków odnośnie do realizacji zasad duszpasterstwa biblijnego. Mało przekonujące jest stwierdzenie, iż obecność i podkreślenie faktu cytowania przez św. Mateusza ksiąg Starego Testamentu stanowi warunek konieczny i wystarczający, by katechizowani zrozumieli specyfikę tej szczególnej Ewangelii. Autor, co prawda, nie sugeruje explicite takiego zdania, niemniej wynika ono z logiki jego badań.

Podziw budzi iście benedyktyńska praca, jaką wykonał autor opracowania. Dotarł mianowicie do bardzo wielu opracowań egzegetycznych oraz do wszystkich ogólnopolskich podręczników katechetycznych, wykorzystywanych do końca roku szkolnego 2005/2006. Podręczniki te dokładnie przeanalizował i porównał. Już samo to zestawienie, jak również imponująca bibliografia, czynią z recenzowanej książki ważne źródło, po które mogą sięgać nauczyciele religii.

Monografia Adamczyka wypełnia pewną lukę. Nie podjęto dotąd tematyki obecności i znaczenia cytatów starotestamentalnych w Ewangelii według św. Mateusza oraz ich wpływu na chrześcijańską formację dzieci i młodzieży. Książkę tę polecam wszystkim, którzy interesują się znaczeniem Biblii dla posługi katechetycznej. Dzięki studium Adamczyka współczesna literatura katechetyczna zyskała nową pozycję związaną z problematyką egzystowania elementów biblijnych w katechezie.

Nie ma dzieł doskonałych. Dotyczy to także opracowania Dariusza Adamczyka na temat starotestamentalnych cytatów w Ewangelii według św. Mateusza i ich zastosowania w aktualnych polskich podręcznikach do katechizacji. Dokonując całościowej oceny tej rozprawy, trzeba zwrócić uwagę na pewne jej braki. I tak we wstępie – skądinąd bardzo interesującym – Autor stwierdza, iż według J. Homerskiego, Ewangelia św. Mateusza zawiera 63 cytaty ze Starego Testamentu. Natomiast R. Rumianek doszukuje się w tejże Ewangelii aż 323 cytatów i aluzji do Starego Testamentu (por. 54-55). Szkoda, że Dariusz Adamczyk nie wyjaśnia przyczyn tak dużej różnicy, zadowalając się jedynie lakonicznym stwierdzeniem, że „liczby te mają jedynie charakter orientacyjny” (s. 55).

Analiza starotestamentalnych cytatów obecnych w Ewangelii św. Mateusza została dokonana z godną uznania precyzją. Należy się autorowi słowo uznania za to dokonanie. Niemniej, odnoszę wrażenie, że w przypadku Dariusza Adamczyka mamy do czynienia z przysłowiem, iż „z powodu wielkiej ilości drzew nie widzi lasu”. Otóż, zajmując się tematyką starotestamentalnych cytatów w Ewangelii św. Mateusza oraz badając ich obecność i ujęcie w aktualnych podręcznikach szkolnych, pominął zupełnie wyjaśnienie, w jaki sposób należy rozumieć podręczniki do katechezy. Autor skupił swą uwagę, zresztą całkowicie słusznie, na kryteriach poprawności korzystania z Biblii w posłudze duszpasterskiej (por. 337-356), niestety pominął zupełnie zasady, które obowiązują przy redagowaniu podręczników do katechezy. Pominięcie przez autora kwestii związanych z koncepcją modelu podręcznika do katechezy sprawia, iż postawione zarzuty pozbawione są punktu odniesienia, a zatem zasadności. Jak bowiem rozumieć zarzut, że „autorzy katechez nie odwołują się (...) do Starego Testamentu, aby uświadomić uczniom, że dany tekst stamtąd pochodzi. Brak zapoznania katechizowanych z ówczesnym kontekstem starotestamentalnym danego cytatu ewangelicznego wydaje się poważnym niedociągnięciem” (s. 332). Trudno wyobrazić sobie duże zainteresowanie ośmiolatka, któremu katecheta wyjaśnia, iż św. Mateusz cytuje słowa z Księgi proroka Izajasza (Iz 56,7), wyjaśniając, iż „kościół jest domem modlitwy” (s. 204). Miejscem na tego typu wyjaśnienia jest podręcznik metodyczny do katechety, z którego - w zależności od zdolności uczniów - można skorzystać.

Brak precyzyjnego określenia, jakie kryteria należy stosować w odniesieniu do aktualnych podręczników do katechezy, sprawia, iż publikacja Dariusza Adamczyka w niewielkim stopniu stanowi studium katechetycze, pomimo iż autor traktuje swą rozprawę jako studium (..) katechetyczne. Ponadto dokładne przestudiowanie cytowanej literatury, prowadzi do podobnego wniosku. Autor korzysta jedynie z 48 pozycji katechetycznych, na 348 wymienionych w bibliografii.

Zatem, pomimo zapowiedzi, iż zostanie dokonana „ocena poprawności ujęcia problematyki starotestamentalnych cytatów w Ewangelii Mateusza wpodręcznikach, z których korzystają uczniowie” Autor nie wyjaśnia kryteriów oceny ani nie precyzuje istotnych cech modelu podręcznika (por. s. 60).

Lektura omawianej książki pozostawia też pewien niedosyt, jeśli chodzi o posługiwanie się przez autora metodą „analityczno-syntetyczną”. Tego typu określenie jest nie tylko zbyt ogólne, ale w dodatku pomija stosowane przez Dariusza Adamczyka metody historyczne czy porównawcze. Ponadto zastosowanie metody: „analityczno-syntetycznej” w odniesieniu zarówno do Pisma Świętego, jak i do podręczników do katechezy jest dużym uproszczeniem.

Wspomniane niedociągnięcia nie naruszają w stopniu znaczącym waloru naukowego książki. Dlatego też - konkludując - należy stwierdzić, że rozprawa Starotestamentalne cytaty w Ewangelii według św. Mateusza i ich zastosowanie w aktualnych polskich podręcznikach do katechizacji. Studium biblijno-katechetyczne jest dziełem dojrzałym, poświadczającym wysokie kwalifikacje naukowe Dariusza Adamczyka; należy uznać je za ważny przyczynek do ubiblijnienia polskiej katechetyki.