Dorota Zdunkiewicz-Jedynak, Surfując po Internecie w poszukiwaniu Boga... Gatunki komunikacji religijnej na polskich katolickich stronach internetowych

Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej Biblos,
Tarnów 2006

    Religia ma już swoje utrwalone miejsce w Internecie. Powstają wirtualne Kościoły i wspólnoty. Prowadzi się działalność ewangelizacyjną i formacyjną. Księża i różnego rodzaju religijne instytucje czy organizacje mają swoje strony internetowe. Ale Internet - jako medium - stawia określone bariery i wymagania, które sprawiają, że gatunki wypowiedzi religijnej należy dostosować do wymagań sieci. Jakakolwiek religijna wypowiedź zapisana w tekście, tutaj przyjmuje formę hipertekstu.
    "Hipertekst tworzy nowy typ przestrzeni sakralnej. Gatunki wypowiedzi w komunikacji internetowej stanowią podstawę zmian w znanych nam od dawna formach przekazów religijnych - gatunki tradycyjne ulegają przekształceniu, zmieniają się ich cele komunikacyjne i środki wyrażania. Wraz z rozwojem cywilizacyjnym na bazie gatunków wcześniej istniejących wyrastają gatunki nowe" - ta konstatacja jest punktem wyjścia do poszukiwań, jakie podjęła Dorota Zdunkiewicz-Jedynak. Ich celem było udzielenie odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób niektóre gatunki wypowiedzi religijnej zmieniają się w Internecie. Przedmiotem badań stały się internetowe odpowiedniki: modlitwy, świadectwa, rekolekcji i rozmowy duchowej.
    W analizie Autorka stosuje następującą metodologię: wychodząc od pojęcia określonego gatunku wypowiedzi, poprzez jego definicję teologiczną, historię danego gatunku w ujęciu tradycyjnym dochodzi do wyznaczników jego internetowej wersji. Po trzech rozdziałach wstępnych, w których są omawiane kwestie metodologiczne (rozdz. 1), kierunki badań nad językiem religijnym (rozdz. 2) oraz stanowisko Kościoła wobec Internetu (rozdz. 3), w kolejnych czterech znajdujemy analizę wspomnianych już gatunków.
    W odniesieniu do modlitwy internetowej Autorka wskazuje na zbieżność z tradycyjnymi modlitwami indywidualnymi. Jest jednak wiele cech różnicujących: elementy zaczerpnięte z kultury popularnej (związki z listami czytelników w prasie), wymiar terapeutyczny, stereotypowość, silne nacechowanie ekspresywne. Modlitwa online - zgodnie z naturą Internetu, który sprzyja indywidualizacji - jest najbardziej rozpowszechnionym gatunkiem komunikacji religijnej w sieci. "Skrzynka intencji - czytamy w opracowaniu - staje się »skrzynką zaufania« - czymś na kształt tradycyjnego telefonu zaufania, dającym jednak użytkownikom (...) większe poczucie bezpieczeństwa" (s. 132).
    Drugim analizowanym gatunkiem jest świadectwo, które w Internecie przyjmuje często kształt blogu duchowego. Świadectwo internetowe wyzwala się z kontekstu miejsca i czasu, który jest elementem konstytutywnym dla świadectwa tradycyjnego, wygłaszanego na żywo. Może zostać odczytane przez każdego w dowolnym czasie i miejscu, także przez osoby niewierzące. Jak sugeruje Autorka, może się ono w ten sposób stać "ewangelizacyjnym zaczynem" (s. 165). Między świadectwem tradycyjnym a internetowym jest jeszcze jedna różnica. W Internecie zostaje ono oderwane od autora, o którym najczęściej czytelnik nic nie wie. W ten sposób o sacrum nie mówi człowiek, ale jego tekst.
    Najbardziej oddalone od swojego tradycyjnego pierwowzoru wydają się rekolekcje internetowe. "Rekolekcje online - pisze D. Zdunkiewicz-Jedynak - stanowią szczególną odpowiedź chrześcijaństwa na niektóre atrybuty kultury postmoderny" (s. 191). Odbiorcy rekolekcji internetowych otrzymują prawo do wieloznacznej interpretacji i swobodnego wyboru między różnymi propozycjami. Monolog charakterystyczny dla rekolekcji tradycyjnych jest tutaj zastąpiony rozmową wielu podmiotów o charakterze synchronicznym, zwaną telelogiem. Wszystko to prowadzi do swoistego równouprawnienia między uczestnikami rekolekcji i współodpowiedzialności za ostateczny ich kształt. Autorka wskazuje na niebezpieczeństwa, jakie niesie ta forma. Są nimi możliwość przeniesienia tematyki z wymiaru sakralnego na pozasakralny oraz utrata właściwej dla katolicyzmu idei duchowego przewodnictwa, sprawowanego przez uprawnionego do tego kapłana.
    Ostatnim omawianym gatunkiem jest rozmowa duchowa, która przybiera często kształt czatu religijnego. Charakteryzuje ją przede wszystkim autentyczność i spontaniczność osobistego wyrażania własnych doświadczeń i przekonań religijnych. Uczestnicy rozmów (czatów) mniej dbają o teologiczną poprawność czy precyzję wypowiedzi. Zwłaszcza w tym gatunku widać najlepiej zaburzenie dotychczasowego rozróżnienia na dyskurs świecki i religijny, z jakim mamy do czynienia w Internecie. "Tradycyjne rozróżnienie dyskursów świeckiego i religijnego - pisze D. Zdunkiewicz-Jedynak - traktowanych jak dwa odrębne sposoby mówienia o świecie - w tego typu religijnych przekazach internetowych ulega zawieszeniu. Język, którym mówi się o rzeczywistości nadprzyrodzonej, zbliża się do języka użytkowego" (s. 247).
    Ta ostatnia uwaga Autorki odnosi się właściwie do wszystkich badanych sposobów religijnej komunikacji internetowej. "Dominuje w nich bowiem dyskurs mieszany - oba tworzą w nim swoiste kontinuum, a nie - jak to było tradycyjnie - opozycję" (s. 251). W ten sposób Internet staje się miejscem poszukiwań nowego sposobu wyrażania tego, co nadprzyrodzone. Co więcej, daje konkretne propozycje jego modernizacji i jest - jak uważa Autorka - "(...) obszarem świadomego działania na rzecz odnowy języka, którym mówi się o kwestiach religijnych. To swoiste laboratorium - kontynuuje myśl Autorka opracowania - w którym podejmowane są nowe doświadczenia, swego rodzaju eksperymenty natury językowej, których wyniki mają pomóc człowiekowi XXI wieku pokonać przepaści pomiędzy tym, co w jego życiu boskie i świeckie, przeżywać wiarę w rzeczywistości pozainternetowej i o niej mówić w sposób dla niego bliski, zrozumiały i satysfakcjonujący" (s. 253).
    Na gruncie polskim brakuje bowiem opracowań na temat obecności religii w Internecie. Wielką zaletą pracy jest usytuowanie badań językowych w szerokim kontekście teologicznym, co skutkuje bardzo ciekawymi wnioskami nie tylko natury lingwistycznej, lecz także natury teologicznej, tego, jakim metamorfozom podlega w Internecie, to co związane jest z osobistym wymiarem religii i komunikacji religijnej, w tym także modlitwy. W perspektywie obecności religii i Kościoła w sieci, praktyka bardzo wyprzedziła teorię. Często zdarza się, że podejmujemy działania katechetyczne, pastoralne czy też formacyjne w Internecie, tak do końca nie rozumiejąc ich natury i skutków, jakie mogą przynieść. Jednym z nich jest - wielokrotnie wspominana przez Autorkę - daleko idąca indywidualizacja doświadczenia wiary, odseparowanie tego doświadczenia od wspólnoty Kościoła i liturgii, a jednoczesne przeniesienie go w obszar telewspólnoty jako miejsca doświadczania Boga.
    Wraz z pracą Małgorzaty Nowak (Świadectwo religijne. Gatunek - język - styl) badania warszawskiej językoznawczyni wpisują się w toczącą się właśnie debatę o kształt współczesnego języka religijnego i są - moim zdaniem - głosem za uprawomocnieniem w nim języka użytkowego, codziennego, potocznego. "Sieć elektroniczna z jej przekazami religijnymi - konkluduje swój pogląd Autorka - to miejsce zawieszone gdzieś między wieżą Babel a Wieczernikiem w Dniu Pięćdziesiątnicy. Ale bliżej jej chyba do Wieczernika". W sieci - jak się wydaje - Duch mówi różnymi językami.

ks. Andrzej Draguła

    Zamówienia: Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej Biblos, pl. Katedralny 6, 33-100 Tarnów, tel. (014) 621 27 77, email: biblos@wsd.taranow.pl, www.biblos.pl

ks. Andrzej Draguła - dr teologii pastoralnej, kapłan diecezji zielonogórsko-gorzowskiej, adiunkt w Katedrze Katachetyki i Homiletyki Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Szczecińskiego, wykładowca homiletyki, teorii komunikacji, teologii przepowiadania; w roku 2006 wykładał na Uniwersytecie Montrealskim w Kanadzie (UdM), stypendysta Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, członek Koła Współpracowników Komisji Języka Religijnego Rady Języka Polskiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk oraz: European Society for Catholic Theology (ESCT), International Catholic Union of the Press (UCIP), Centre d'Études des Religions Université de Montréal (CERUM), publicysta.