Edmund Kowalski CSsR, Osoba i bioetyka. Zagadnienia biomedyczne dla duszpasterzy i katechetów

 

Jesteśmy obecnie świadkami bardzo burzliwej publicznej dyskusji bioetycznej. Dotyczy ona spraw fundamentalnych, takich jak życie, zdrowie i integralność osoby ludzkiej w kontekście postępu technologicznego medycyny, a jednocześnie jej merkantylizacji. W tę dyskusję w ostatnich latach włączają się autorzy, którzy przedstawiają chrześcijański i katolicki punkt widzenia na powyższe problemy. Wystarczy chociażby wskazać niektóre publikacje naukowe lub popularnonaukowe: A. Muszala, Wybrane zagadnienia etyczne z genetyki medycznej, Kraków 1998; Encyklopedia bioetyki, A. Muszala (red.), Radom 2005, 2007, 2009; T. P. Terlikowski, Nowa kultura życia. Apologia bioetyki katolickiej, Warszawa 2009; A. Muszala, A. Rudziewicz, Bioetyka w szkole. Dla nauczycieli, wychowawców i katechetów, Kraków 2007. Praca ojca E. Kowalskiego: Osoba i bioetyka. Zagadnienia biomedyczne dla duszpasterzy i katechetów, kolejna publikacja wydawnictwa Homo Dei, jest także głosem we wspomnianej dyskusji.

Recenzowana książka autorstwa redemptorysty, profesora Akademii Alfonsjańskiej w Rzymie to opracowanie zasadniczych zagadnień bioetycznych w duchu personalistycznej koncepcji etyki i antropologii, które na co dzień stanowią przedmiot jego pracy naukowo-dydaktycznej. Kluczem do lektury książki są słowa zaczerpnięte z encykliki Jana Pawła II Evangelium vitae, zawarte w motcie do książki: „Ewangelia życia nie jest jedynie refleksją, choćby oryginalną i głęboką, nad ludzkim życiem; nie jest też wyłącznie przykazaniem, które ma uwrażliwiać sumienia i wywoływać głębokie przemiany społeczne; tym bardziej też nie jest złudną obietnicą lepszej przyszłości. Ewangelia życia jest rzeczywistością konkretną i osobową, gdyż polega na głoszeniu osoby samego Jezusa” (nr 29). Fundamentem, na którym Autor publikacji buduje jej treść – jak zauważa w Przedmowie do prezentowanego studium prefekt Kongregacji Wychowania Chrześcijańskiego, kard. Zygmunt Grocholewski – jest: „fundamentalna, niezbywalna i normotwórcza godność każdej osoby od chwili poczęcia aż po naturalną śmierć” (s. 6.) Godność ta „stanowi (…) dla autora podstawę i punkt odniesienia w opracowaniu i rozstrzyganiu wszystkich omówionych kwestii bioetycznych” (s. 6).

Książka jest podzielona na siedemnaście rozdziałów. Zasadniczy trzon treściowy poprzedzają trzy wstępne rozdziały, dotyczące tematów z zakresu metabioetyki i historii bioetyki (s. 17-68). Główny korpus książki stanowią trzy części, które – zgodnie z zamysłem Autora – zostały wyznaczone przez trzy podstawowe etapy życia człowieka: początek życia ludzkiego – część I: Bioetyka u początków życia ludzkiego (s. 67-175), zdrowie i choroba człowieka – część II: Bioetyka w obliczu życia, zdrowia i choroby człowieka (s. 177-283), umieranie człowieka – część III: Bioetyka u kresu życia człowieka (s. 285-344). Ostatnią, niesygnowaną część książki tworzą tematy z zakresu szeroko rozumianej bioetyki ogólnej. Autor omówił tu relację człowieka do swojego naturalnego środowiska życia (Ekologia: współczesne dylematy etyczne i metaetyczne – s. 345-368).

W pierwszym rozdziale E. Kowalski dokonuje dookreślenia podstawowych pojęć z zakresu metabioetyki: człowiek – osoba, etyka i bioetyka. Takie podejście metodologiczne – ze względu na pluralizm rozumienia powyższych pojęć – umożliwia podjęcie refleksji etycznej z pozycji etyki katolickiej nad wszelkimi działaniami biomedycznymi i biotechnologicznymi, odnoszącymi się do życia ludzkiego. W tym celu Autor formułuje zakres problematyki: jaki człowiek dla bioetyki oraz jaka etyka dla bioetyki. W drugim rozdziale czytelnik ma okazję zapoznać się z szeroką panoramą historyczną bioetyki (od Kodeksu Hammurabiego po Kodeks norymberski oraz Deklarację helsińską i tokijską). Rozdział trzeci omawia współczesny rozwój bioetyki jako nauki.

Pierwsza część korpusu recenzowanej publikacji składa się z pięciu rozdziałów (od IV do VIII) i jest swego rodzaju dyptychem. Pierwsze jego skrzydło dotyczy genetyki i inżynierii genetycznej, ich wykorzystania w terapii lub w manipulacji genetycznej oraz próby oceny moralnej działań ludzkich w zakresie manipulacji. Drugie skrzydło dyptychu odnosi się do bioetyki związanej z początkiem życia ludzkiego i zawiera treści związane ze sztuczną prokreacją osoby ludzkiej. Najpierw przedstawiono historię embriologii, następnie problem ludzkiej niepłodności w relacji do sztucznego zapłodnienia oraz zaprezentowano medyczne techniki wspomagające zapłodnienie. W ostatnim rozdziale omawianej części książki Autor przedstawia ocenę moralną technik sztucznej prokreacji, podając podstawowe kryteria osądu moralnego powyższych zabiegów oraz ukazuje pozytywny i negatywny wymiar ingerencji biomedycznych.

W drugiej części publikacji (Bioetyka w obliczu życia, zdrowia i choroby człowieka) czytelnik zostaje wprowadzony w szereg zagadnień bioetycznych, odnoszących się do życia ludzkiego w aspekcie zdrowia i terapii, choroby i cierpienia, począwszy od zagadnień medycznie najnowszych i bardzo specjalistycznych, takich jak m.in.: pozyskiwanie i wykorzystywanie ludzkich komórek macierzystych w terapii (rozdział IX). Powyższa problematyka została zarysowana w trzech aspektach: biologiczno-medycznym, terapeutycznym oraz antropologiczno-etycznym. W następnym rozdziale tej części studium przedstawiono zagadnienia medyczne, prawne i etyczno-moralne odnoszące się do stanu choroby i cierpienia człowieka. W rozdziale XI – w sposób syntetyczny – został zreferowany antropologiczno-etyczny wymiar przeszczepów narządów i jego stan prawny w Polsce. Z kolei rozdział XII zapoznaje czytelnika z problematyką uzależnień. Autor przedstawia podstawowy podział uzależnień (narkomania, alkoholizm, nikotynizm, środki psychofarmakologiczne). W ścisłej relacji do poprzedniego rozdziału pozostaje treść zawarta w rozdziale XIII. Autor rysuje w nim panoramę przeszkód ograniczających świadomość i dobrowolność ludzkich działań, dokonując klasycznego rozróżnienia na przeszkody aktualne i habitualne. Opowiadając się za psychospołecznym ujęciem czynników wpływających na funkcjonowanie biologiczne człowieka, Autor ukazuje rolę psychoterapii w leczeniu uzależnień i syntetycznie prezentuje wybrane jej rodzaje.

Zagadnienia bioetyczne, pojawiające się w perspektywie umierania człowieka, stanowią treść rozważań trzeciej części omawianej publikacji (Bioetyka u kresu życia człowieka). W rozdziałach XIV-XVI E. Kowalski zwraca uwagę na pięć głównych tematów: przyczyny antropologiczno-kulturowe współczesnych tendencji proeutanazyjnych, apologię z rozwiązaniami proeutanazyjnymi (rozdział XIV), problem terapii uporczywej a eutanazji (rozdział XV), etykę końca życia w perspektywie psychologicznej i antropologiczno-etycznej (rozdział XVI).

Zwieńczeniem naukowej refleksji E. Kowalskiego jest rozdział zatytułowany Zagadnienia dodatkowe. Zawiera on tylko jeden blok rozważań, będących – na pozór – poza głównym nurtem zainteresowań bioetycznych, a mianowicie kwestię relacji: człowiek – ekologia. Zdaniem Autora omawianej publikacji, absolutnie potrzebne jest mówienie o etyce ekologicznej. Jest to konieczne, by wypełnić zadanie powierzone człowiekowi przez Boga: uprawiania i obrony ziemi, swojego środowiska życia. Przypomina o tym Jan Paweł II w cytowanym fragmencie Evangelium vitae (42, s. 345). Godna zauważenia jest także próba biblijno-teologicznej interpretacji współczesnych zagrożeń ekologicznych przez odwołanie się do Księgi Wyjścia oraz syntetyczne przedstawienie nauki Kościoła na temat współczesnych zagadnień ekologicznych.

Recenzowana książka może być czytana z różnych perspektyw: naukowej, bioetycznej oraz duszpastersko-katechetycznej – sam Autor dał takie prawo, wprowadzając podtytuł: Zagadnienia biomedyczne dla duszpasterzy i katechetów. Walor dydaktyczny publikacji podnoszą – zamieszczone na końcu każdego rozdziału – najważniejsze wypowiedzi Magisterium Kościoła i literatura przedmiotu w języku polskim. Inną zaletą publikacji są słowniki (Słownik terminów biologiczno-medycznych – s. 371-388 i Słownik podstawowych pojęć filozoficzno-teologicznych – s. 387-429). To – bez wątpienia – znaczna pomoc dla pracujących w duszpasterstwie czy katechezie.

W dobie merkantylizacji medycyny walorem publikacji jest próba całościowego przedstawienia oceny etycznej i moralnej odnoszącej się do życia, choroby i śmierci człowieka. Prezentacja etycznego wymiaru podejmowanych zagadnień biomedycznych poszerza grono adresatów tej książki – wykracza ono poza obszar chrześcijański i katolicki. Tym samym dostarcza w dyskusji ze środowiskami, które nie przyjmują argumentów teologicznych, wielu argumentów na poziomie etycznym. Godny podkreślenia jest fakt, iż Autor z wielkim znawstwem przedmiotu szeroko omawia zagadnienia medyczne z obszaru bioetyki (np. osoba i genetyka, s. 73-99; sztuczna prokreacja, s. 118-149).

Wydaje się, że – zważywszy na określonych w podtytule prymarnych adresatów publikacji – książka zawiera zbyt wiele specjalistycznych treści, których asymilacja zakłada szerszą znajomość tematyki w tym obszarze. Być może zamierzeniem E. Kowalskiego było przekazanie „dwóch rzeczy w jednym”, tak aby „niespecjaliści” zetknęli się z fachową wiedzą, a specjaliści z zakresu medycyny nie zakwestionowali wiarygodności naukowej prezentowanych treści.

Do publikacji dołączono płytę CD z prezentacjami multimedialnymi (przygotowanymi w programie PowerPoint), które zawierają najważniejsze zagadnienia poruszane w książce. Można je wykorzystać na wykładach czy katechezie. Wydaje się, że lepszym rozwiązaniem byłoby zapisanie tych samych treści w formacie PDF (jest bardziej dostępny dla potencjalnych użytkowników). Ponadto Autor nie wystrzegł się częstego błędu, jakim jest streszczenie „książki na ścianę”. Prezentacja multimedialna powinna raczej zawierać materiał uzupełniający w postaci zdjęć, filmów, wydobytych z książki i przetworzonych multimedialnie treści, tak aby prowadzący jakiekolwiek spotkanie mógł je wykorzystać jako gotowy materiał o charakterze uzupełniającym i poszerzającym treści zawarte w publikacji. Z pewnością utrudnieniem w przygotowaniu takiego materiału jest kwestia praw autorskich, dotyczących zdjęć, filmów, itp. Problem ten da się jednak przezwyciężyć.

Książka E. Kowalskiego jest kolejnym, ważnym głosem w wieloaspektowej dyskusji dotyczącej bioetyki. Nie tylko główni jej adresaci – duszpasterze i katecheci – ale także naukowcy, wykładowcy, studenci, obrońcy życia, osoby pracujące w domach pomocy społecznej znajdą w niej dobre źródło poznania i propagowania katolickich zasad etyczno-moralnych, odnoszących się do sfery bioetycznej człowieka – od jego poczęcia, poprzez chorobę, cierpienie aż do naturalnej śmieci. Innymi słowy, publikacja jest dobrym narzędziem dla wszystkich, którzy pragną służyć evangelium vitae.

 

 

Zamówienia: http://homodei.com.pl.