Elżbieta Osewska, Edukacja religijna w szkole katolickiej w Anglii i Walii w świetle "Living and Sharing Our Faith. A National Project of Catechesis and Religious Education"

 

Od okresu Oświecenia w historii myśli katechetycznej notuje się większe zainteresowanie problematyką dotyczącą obecności treści religijnych i wychowania chrześcijańskiego w szkole publicznej (państwowej), a od końca XIX wieku – dydaktyczną i wychowawczą funkcją szkoły katolickiej. Zwrócenie uwagi na szkołę katolicką wynikało z określonych procesów społecznych i politycznych w emancypujących się w XIX stuleciu państwach, w których dążono do wyjęcia spod jurysdykcji Kościoła obszaru edukacji. Rządy tych państw chciały bowiem w sposób autonomiczny decydować o szkole, jej profilu, roli i znaczeniu oraz o rozwoju życia państwowego. Napotkały przy tym na krytyczną i niechętną reakcję Kościoła, który uważał się za wychowawcę młodego pokolenia. Powstałe spory doprowadziły w rezultacie do zajęcia się przez Kościół własnym szkolnictwem i jego doskonaleniem, jakkolwiek był on także obecny w sieci szkół publicznych czy państwowych. Szkoły katolickie miały zapewnić rodzinom katolickim, ich potomstwu pełną chrześcijańską formację, niezależnie od polityki oświatowej państwa, które nie zawsze chętnie pozwalało na obecność treści religijnych w szkole.

Zainteresowanie szkołami katolickimi jest wciąż żywe, tym bardziej, że wychowanie chrześcijańskie w rodzinie napotyka w ostatnim czasie na różnorodne kryzysy. Bardziej świadomi swoich chrześcijańskich powinności rodzice, szukają pomocy wychowawczej w szkole, która pragnie odpowiadać na współczesne wyzwania.

Tak się składa, że dr hab. Elżbieta Osewska dała się poznać w dziedzinie katechetyki polskiej jako autorka zajmująca się zarówno problematyką wychowania chrześcijańskiego w rodzinie, jak i zagadnieniami związanymi ze szkołą, także katolicką. Najpełniejszym wyrazem jej szkolnych zainteresowań jest nowo wydana książka Edukacja religijna w szkole katolickiej w Anglii i Walii w świetle „Living and Sharing Our Faith. A National Project of Catechesis and Religious Education”, będąca zarazem rozprawą habilitacyjną na temat wychowania w szkole katolickiej w Anglii i Walii. Autorka zastanawia się, na ile w świetle – wspomnianego w tytule – projektu można mówić o spójnej i całościowej koncepcji tejże edukacji.

Rozprawa zawiera: stronę tytułową, spis treści, wykaz skrótów, wstęp, cztery rozdziały, zakończenie, bibliografię, spis tabel oraz streszczenie i spis treści w języku angielskim. Praca liczy łącznie 455 stron.

Treść rozprawy otwiera rozdział zatytułowany Kontekst społeczny, polityczny, religijny i edukacyjny w Anglii i Walii, w którym przedmiotem analizy jest kontekst i uwarunkowania edukacji religijnej, począwszy od wskazania na pluralizm etniczny, kulturowy i religijny, podział klasowy, aspekty historyczne oraz współczesną sytuację Kościoła katolickiego w Anglii i Walii. Jest to słuszne założenie, gdyż w ten sposób Autorka przybliża czytelnikowi genezę edukacji religijnej. Aby poznać bliżej jej charakter, dokonuje analizy wieloaspektowej i zróżnicowanej struktury systemu edukacji, poddając kolejno oglądowi podmioty odpowiedzialne za edukację, typy placówek kształcenia, szkolnictwo obowiązkowe i ponadobowiązkowe, status i rolę nauczyciela oraz narodowy program nauczania, ewaluacji i klasyfikacji uczniów. Przybliża również te fakty historyczne, które zadecydowały o ostatecznym przyjęciu aktualnie obowiązujących założeń edukacji religijnej w Anglii i Walii. Przede wszystkim wskazuje na system powiązań, jaki istniał pomiędzy rozwiązaniami w dziedzinie edukacji publicznej a ustaleniami Kościoła katolickiego. Dotyczyło to zwłaszcza reformy z roku 1944, jej przemian w latach pięćdziesiątych, sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku, a nade wszystko reformy edukacji z 1988 roku.

W rozdziale drugim Geneza i rozwój „Living and Sharing Our Faith. A National Project of Catechesis and Religious Education” E. Osewska poddaje analizie historyczny proces rodzenia się i doskonalenia projektu. U jego początków, jak możemy się zorientować, znajduje się zarówno wezwanie biskupów do posoborowej odnowy Kościoła katolickiego w Anglii i Walii, jak i pilna potrzeba stworzenia programu edukacji religijnej oraz praktycznych materiałów dydaktycznych, adekwatnych do zmieniających się warunków społecznych, kulturowych i religijnych. W dalszych partiach rozdziału Autorka szczegółowo analizuje kolejne etapy tworzenia projektu, a więc powołanie zespołu osób odpowiedzialnych za edukację religijną, początkowo jedynie w celu przygotowania nowego programu edukacji religijnej, a ostatecznie w celu stworzenia programu pastoralnego, obejmującego edukację religijną i katechezę we wszystkich środowiskach katechetycznych i wychowawczych. U podstaw projektu znalazła się troska o zachowanie charakteru szkoły katolickiej, konieczność towarzyszenia rozwojowi wiary człowieka od okresu dziecięcego aż po starość oraz ujęcie edukacji wiary jako procesu podejmowanego i realizowanego we wspólnocie. E. Osewska w sposób szczególny zwraca uwagę na program edukacji religijnej, na powstanie nowych programów i podręczników, będących jego wypełnieniem. Podjęcie tej kwestii doprowadziło do poszukiwania odpowiedzi na pytania o relację między edukacją wiary a edukacją religijną oraz ich wzajemne powiązania. W świetle dokumentów kościelnych i praktyki terminy te nie zawsze bowiem są tożsame i wymagają koniecznych uściśleń, co też Autorka uczyniła.

Po zaprezentowaniu założeń i rozwoju projektu, E. Osewska w rozdziale trzecim Natura, cele i środowiska edukacji religijnej rozwija centralne dla pracy zagadnienia, gdyż analizuje bezpośrednio naturę edukacji religijnej, cele poznawcze i wychowawcze oraz środowiska wychowania religijnego, przyjęte przez koordynatorów i autorów projektu. Wśród środowisk, na które zwraca szczególną uwagę, są: rodzina, szkoła i parafia.

W rozdziale czwartym Autorka przedstawia analizę kryteriów doboru treści i metod przyjętej edukacji religijnej w angielskich i walijskich szkołach katolickich. Są one wyprowadzane zarówno z dokumentów Kościoła katolickiego, także Kościoła w Anglii i Walii, jak i z programów, a weryfikowane w podręcznikach. Przedmiotem szczególnej uwagi jest kontrowersyjny program edukacji religijnej Weaving the Web i jego związki z przyjętym projektem.

Książka dr hab. E. Osewskiej wskazuje na jej bardzo dobrą, wręcz wnikliwą, znajomość wiedzy o systemie edukacji religijnej w szkołach katolickich w Anglii i Walii. Autorka swobodnie porusza się wśród licznych dat, faktów, zdarzeń, procesów. Umiejętnie i precyzyjnie je analizuje, porównuje i interpretuje. Daje tym samym polskiemu czytelnikowi możliwość poznania natury wychowania religijnego w – różnym od rodzimego – kontekście. Może w ten sposób przyczynić się do podjęcia w Polsce szerszej dyskusji na temat wychowania w naszych szkołach katolickich. Każde bowiem porównanie czy nawet zderzenie się różnych koncepcji prowadzi do wzajemnego ubogacenia.

Jest jeszcze inny dobroczynny skutek obecności tej rozprawy na rynku księgarskim w Polsce. Dla czytelnika mniej zorientowanego w problematyce wychowania katolickiego, który sądzi, że wychowanie katolickie jest niezróżnicowane, wszędzie jednakowe, książka ta może być źródłem weryfikacji tej tezy. Wychowanie katolickie, nie tracąc nic ze swojej prawdziwej natury, okazuje się de facto otwarte na szereg wymiarów i aspektów, zdolne do przyjęcia treści i celów wychowawczych zaczerpniętych np. z kultury, uwzględniające konkretne uwarunkowania społeczne i eklezjalne. Jest to, mówiąc inaczej, proces inkulturacji wiary i wychowania. Autorka, co prawda, nie ujmuje tego w ten sposób, ale miałaby do tego pełne prawo, gdyby postawiła w którymś miejscu pracy taką tezę.

Książka E. Osewskiej prezentuje się jako dzieło metodologicznie spójne, w którym znajdujemy systematycznie, harmonijnie rozwijającą się i dopełniającą problematykę. Wskazuje przede wszystkim na to plan rozprawy – przemyślany, całościowo ujmujący podjęte zagadnienie, wyrazisty w swojej konstrukcji. Podejmowane analizy wskazują na samodzielne i krytyczne podejście. Umiejętnie i ciekawie zaprezentowała dyskusję wokół celów i zadań wychowawczych, nie tylko autorów projektu, co pozwala zrozumieć charakter edukacji religijnej w Anglii i Walii. Dyskusja ta byłaby jeszcze bardziej ciekawa, gdyby Autorka z nieco większą odwagą dokonała oceny analizowanych celów i zadań wychowawczych, wyrażając własną opinię w tym względzie. Istnieją dostępne narzędzia, np. z dziedziny psychologii rozwoju, pedagogiki szkolnej, teologii czy katechetyki, z których można byłoby skorzystać.

Uznanie budzi obszerna bibliografia. Na uwagę i podkreślenie zasługują także przypisy, w których znajduje się wiele cennych, dodatkowych informacji. Można natomiast mieć zastrzeżenia do sposobu podawania niektórych źródeł w przypisach – zamiast nazewnictwa polskiego powinny mieć one brzmienie angielskie, tym bardziej, że należą do grupy źródeł archiwalnych. Dotyczy to m.in. cytowanych protokołów, raportów, ewaluacji programu Weaving the Web, dokumentów Komitetu Doradczego czy niektórych listów. Być może Autorka chciała przybliżyć w ten sposób polskiemu czytelnikowi charakter cytowanych źródeł. Należało jednak zachować oryginalną nazwę, podając w nawiasie ewentualne wyjaśnienia.

Książka dr hab. Elżbiety Osewskiej jest dziełem z całą pewnością potrzebnym polskim czytelnikom, zwłaszcza tym, którzy są bezpośrednio związani ze szkołami katolickimi.

 

 

Zamówienia: Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej Biblos, pl. Katedralny 6, 33-100 Tarnów, tel. (014) 621 27 77; e-mail: biblos@biblos.pl.