(hrsg.) Andreas Feige, Werner Tzscheetzsch, Christlicher Religionsunterricht im religionsneutralen Staat? Unterrichtliche Zielvorstellungen und religiöses Selbstverständnis von ev. und kath.

Unterrichtliche Zielvorstellungen und religiöses Selbstverständnis von ev. und kath. Religionslehrerinnen und -lehrern in Baden - Würtemberg. Eine empirischrepräsentative Befragung

    Redaktorami tej zespołowej publikacji są: Andreas Feige, profesor socjologii na politechnice w Braunschweig oraz Werner Tzscheetzsch, profesor pedagogiki religijnej i katechetyki na uniwersytecie we Fryburgu niemieckim. Książka jest próbą podjęcia paralelnych badań dokonanych w Dolnej Saksonii ^[ 1 ]. Reakcja nauczycieli religii na podjęcie badań nad ich miejscem, rolą, oczekiwaniami w kwestii kształcenia permanentnego, nad tzw. wypaleniem się w zawodzie, a także możliwości współpracy na płaszczyźnie ekumenicznej, odniesienia do życia społecznego okazała się pozytywna. Na osiem tysięcy rozesłanych ankiet, powróciło 4.196, a więc prawie 53%.
    Autorzy prezentowanej publikacji są przekonani, że dokonanie tak szczegółowego badania grupy zawodowej, jakimi są nauczyciele religii dla katolików i ewangelików jednego z krajów niemieckich (BadeniiWirtembergii), stanowi dokonanie ważne i wyjątkowe. Na marginesie dodajmy, że zabrakło opublikowania ankiety. To, że jest ona skrupulatnie analizowana w poszczególnych częściach książki, nie rekompensuje tego niedociągnięcia.
    Książka składa się z trzech części. Poprzedza je ogólna analiza wyników badań, które w każdej z części, poświęconej odrębnej grupie zagadnień, są poddawane szczegółowej analizie socjologicznej ^[ 2 ]. Część pierwsza dotyczy tożsamości nauczyciela religii w kontekście wykonywanego zawodu, druga - przedstawia analizę celów nauczania na płaszczyźnie międzywyznaniowej, trzecia jest poświęcona racjom, których spełnienie w procesie nauczania motywuje nauczanie religii.
    Określeniu stopnia profesjonalizacji ma służyć odpowiedź na pytania z zakresu procesu nauczania. Autorów charakteryzuje nadzwyczajna jednolitość opinii w odniesieniu do różnorodnych pytań. Zdecydowanie odrzucają religijną i dogmatyczną indoktrynację na korzyść towarzyszenia uczniom w procesie religijnego kształcenia, promowania samodzielnego dochodzenia do celu. Oczywiście, dokonuje się to z poszanowaniem wieku uczniów i z uwzględnieniem środowiska, w którym wzrastają uczniowie. Zwracają uwagę na to, by odpowiedzieć zapotrzebowaniom ze strony odpowiedzialnych za proces komunikacji.
    80% respondentów nie odczuwa znużenia w wypełnianiu swego zawodu; jedynie 4% ogółu podkreśla szczególną uciążliwość związaną z jego wykonywaniem. Czynnikiem sprzyjającym okazuje się wysoki poziom akceptacji nauki religii w szkole, co znajduje swe ugruntowanie w środowisku, w którym wypełniają swój zawód ^[ 3 ]. Wielu z nich, nie są to jednak liczby wskazujące na w pełni ponoszoną współodpowiedzialność, podejmuje rozmaite formy kształcenia permanentnego. Prawie 60% nauczycieli bierze udział w formacji regionalnej (Religionspädagogische Tage), a około połowa, przynajmniej raz w roku w kształceniu organizowanym centralnie. 38% nauczycieli religii - katolików i 52% ewangelików angażuje się w różne inne formy kształcenia praktycznego. Oczekiwania ze strony nauczycieli wobec organizowania formacji stałej dotyczą w zasadzie, co jest zrozumiałe, zdobywania nowych kwalifikacji w prowadzeniu lekcji (metoda) lub pogłębienia wykształcenia. Tylko 26% nauczycieli ewangelików i 36% nauczycieli katolików, co odnotowano w tekście, nie wiadomo dlaczego, tryumfalnym wykrzyknikiem, zwraca uwagę na potrzebę formacji duchowej.
    W BadeniiWirtembergii prawie jedna trzecia nauczycieli uczy religii uczniów obu wyznań. Niesie to ze sobą problemy związane nie tylko z kooperacją, ale przede wszystkim ze sferą niezwykle delikatną, która nie może mieć miejsca, a mianowicie z rywalizację między wyznaniami: dominacją jednego z wyznań nad drugim lub niepotrzebnego likwidowania różnic wyznaniowych. W związku z tym problem Kościół - szkoła należy, w przekonaniu nauczycieli, rozumieć w kategoriach konstruktywnej symbiozy i wzajemnej otwartości. Jest to tym bardziej oczekiwane, że 90% nauczających wskazuje na wiele zwyczajów świątecznych, które zadomowiły się w szkole. Mówi się tu przede wszystkim o świętach (Boże Narodzenie), a także uroczystościach szkolnych (rozpoczęcie i zakończenie nauki). 90% nauczycieli przyznaje tu wiodącą rolę Kościołowi, który wobec tego zagadnienia winien zająć jasno określoną pozycję. Nauczyciele katolicy podkreślają wagę i potrzebę osmozy oraz poszukiwania w związku z tym nowych form wyrazu ^[ 4 ].
    Egzystencja na terenie szkoły uczniów dwóch wyznań, z natury rzeczy, prowadzi do polemiki, sporu. Trudno sobie wyobrazić wiarę chrześcijańską bez tego umysłowego dyskursu; wiara potrzebuje bowiem społecznej manifestacji w formie instytucji: "Christlicher Glaube ohne eine auch sozialgestaltliche Basis wäre nicht begriündungs, d. h. nicht kommunikationsfähig und damit letztlich: nicht existenzfähig" (Chrześcijaństwo pozbawione organizacji będzie powodować utratę podłoża, to znaczy możliwości komunikacji, a ostatecznie racji bytu, s. 17).
    Konfesyjna różnica w sprawach istotnych znajduje zrozumienie w zakorzenieniu wiary. Obie społeczności nauczycieli charakteryzuje daleko idąca zgodność co do stawiania sobie wspólnych celów religijnego kształcenia, jakkolwiek 85% nauczycieli katolików zdecydowanie sprzeciwia się, by wciąż istniejący brak jedności przedstawiać jako "jedynie możliwą formę bycia chrześcijaninem".
    Poddani badaniom nauczyciele religii mogli przedstawić także swe preferencje w ramach procesu kształcenia religijnego swoich uczniów. Wiele cennego materiału na ten temat zawarto w trzeciej części omawianej pracy. Tu krótko możemy odnotować pragnienia nauczycielek, które wśród celów nauczania podkreślają - ale nie wyłącznie, co jest zrozumiałe - otwarcie się uczniów i uczennic na religię chrześcijańską (kościelną) i religijność, odkrycie swego ja (Selbstfindung) i rozwój osobowy. Ich koledzy podkreślają potrzebę otwarcia na religijność w ogóle lub krytyczno-konstruktywną dyskusję nad zagadnieniami tradycji obu wyznań. Gdy kobiety nauczycielki obu wyznań preferują orientację antropologiczną, zakorzenioną socjo-i-sakro-kulturowo, mężczyźni koncentrują się wokół zagadnień poznawczych, teologicznych, instytucjonalnych.
    Szczegółowe analizy, wzajemne zależności, odniesienia pomiędzy wyznaniami znajdzie Czytelnik w poszczególnych częściach książki, która dla pojawiających się w naszym kraju opracowań badawczych może okazać się przykładem, jak powinno się tego typu prace realizować.

Marek Marczewski    

    Zamówienia: Wydawnictwo Schwabenverlag, Senefelderstrasse 12, 73-760 Ostfildern-Ruit, www.schawabenverlag.de

Marek Marczewski - dr hab. pedagogiki pastoralnospołecznej, pracownik Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. H. Łopacińskiego w Lublinie.

 ¹  "Religion" bei Religionslehrerinnen, Münster 2001.

 ²  Überblick: Die Highlights der Befragung in "Schlagzeilen" (s. 11-21); Teil I: Die Profession in der Ansicht der RULehrenden: Alle Befragungsergebnisse in einfacher Auszählung (Was Sie wollen; Wo Sie stehen; Was Sie meinen), s. 23-89; Teil II: "Was gehört wie zusammen?" Thematische Sinnzusammenhänge des Problemfeldes "Religionsunterricht" in der Wahrnnehmung der e. und kath. ReligionslehrerInnenschaft. Ausgewählte Ergebnisse der Faktorenanalysen, s. 91-135; Teil III: "Wofür das Herz am meisten schlägt": Die tragenden Kräfte in dem Bemühen "Religion" zu unterrichten, s. 137-165; Ausblick: Christlicher Religionsunterricht an den öffentlichen Schulen eines religionsneutralen Staates: Worauf kommt es dabei den ReligionslehrerIinnen heute an?, s. 167-170.

 ³  "Die ev. und kath. RL in Baden - Württemberg sind in der glücklichen Lage, dass sie ihren Unterricht nicht in einer Situation ständiger Verzichts - bzw. Kurzungsbedrohung erteilen müssen, sondern dass sie in der Geborgenheit ihrer konkreten Schule bzw. der kirchlichen Schulbegleitung unterrichten können". Zob. Christlicher Religionsunterricht im religionsneutralen Staat?, s. 13.

 ⁴  "Insbesondere bei den kath. RL zeigt sich, dass sie das dialektische Problem der Kirche sehr scharf wahrnehmen: religiöser Ort sui generis sein zu sollen und dies zugleich in der Welt tun zu müssen, d. h. in einem osmotischen Austauschprozess von System und Umwelt zu stehen". Tamże, s. 16.