Jerzy Bagrowicz, Stanisław Jankowski, Pan Bóg wychowuje Ciebie (Pwt 8,5). Studia z pedagogii biblijnej

    Wychowanie jest sprawą istotną zarówno dla pojedynczego człowieka, jak i dla społeczności - rodziny, narodu. Odpowiedź na pytanie, jak wychowywać, zawarta jest nie tylko we współczesnej myśli pedagogicznej, ale również na kartach Pisma Świętego, będącego świadectwem wiary, inteligencji i głębi refleksji starożytnego Izraela. Mądrość Biblii ma charakter trwały i uniwersalny, w historii bohaterów biblijnych człowiek każdej epoki może odnaleźć cząstkę swych losów. Mimo że pedagogia biblijna jest jednym z ważnych źródeł współczesnych systemów wychowania oraz codziennej praktyki wychowawczej, to rzadko jest przedstawiana od podstaw. Zadania ukazania pedagogii Starego Przymierza podjęli się dwaj autorzy: ks. prof. dr hab. Jerzy Bagrowicz, specjalista z pedagogiki oraz ks. dr Stanisław Jankowski, zajmujący się problematyką biblijną. Owocem ich poszukiwań jest pozycja: Pan, Bóg twój, wychowuje ciebie (Pwt 8,5). Studia z pedagogii biblijnej.
    Książkę otwiera panorama zagadnienia wychowania w Piśmie Świętym, zagadnienia które obejmuje nie tylko cel wychowania - interioryzację podstawowego wyznania wiary i jego zobowiązań, ale także metody i środki osiągania tego celu. Opis metod werbalnych połączony jest z ukazywaniem tradycji i zwyczajów Izraela, służących formacji pokoleń. Bogactwo biblijnej nauki na temat wychowania podkreślone zostało poprzez przedstawienie terminologii, jaką posługuje się Pismo Święte, podejmując myśl pedagogiczną. Kolejny rozdział kreśli pedagogię przymierza w Pięcioksięgu: zarówno naukę o godności człowieka, znajdującą się u podstaw biblijnego systemu wychowania, jak i prawdę o Bogu wychowującym swój lud poprzez obecność, doświadczenie pustyni, Dekalog. W tym kontekście ks. Jerzy Bagrowicz analizuje historie życia Abrahama, Jakuba, Józefa Egipskiego oraz Mojżesza. Autor, przesuwając na dalszy plan rozważań wydarzenia istotne z punktu widzenia relacji między Bogiem a Izraelem jako Narodem Wybranym, zwraca uwagę na osobisty rozwój poszczególnych bohaterów biblijnych.
    W historii Abrahama - człowieka otwartego na nieznane, mogą odnaleźć swoje losy te osoby, które w różnych okresach życia odkrywają nakaz opuszczenia: ojczyzny, miasta, rodziny, a nawet przyzwyczajeń, stylu bycia, i pójścia naprzeciw nieznanej przyszłości. Trzy główne okresy, w których człowiek może usłyszeć ów nakaz, to: dorastanie, czyli próg dorosłości; środek życia, będący czasem odkrywania głębi w sobie, świadomości siebie, a przy tym odczuwania bliskości Boga i wreszcie starość. Odpowiedź Abrahama - człowieka starego - na wezwanie do wiernej służby Bogu wymagała od niego zaufania Bogu ze względu na słabość własnych sił, a równocześnie nie była ryzykiem, ale dojrzałym stwierdzeniem, że w Bogu to, co niemożliwe, staje się możliwe. Kolejny z patriarchów - Jakub został ukazany jako ten, którego Bóg poprzez różne doświadczenia prowadził od praktycznego ateizmu do świadomej wiary. Człowiek, wykorzystujący w dążeniu do sukcesu własny spryt, kłamstwo i oszustwo, stoczył w swoim życiu walkę z Bogiem, w wyniku której uznał własną winę, powrócił do tożsamości człowieka wierzącego i uzdrowił relację z drugim człowiekiem. Doświadczenie Jakuba bliskie jest tym wszystkim, którzy poprzez przykre sytuacje, cierpienia dojrzewają do odrzucenia życia poganina, polegającego na zaufaniu różnym układom, protekcjom, sojuszom ze złem, i podjęcia osobowej decyzji posłuszeństwa Stwórcy. Bóg, który przygotowuje człowieka do podjęcia konkretnych zadań, formował również Józefa Egipskiego oraz Mojżesza. Upokorzenie, cierpienia, które zadali Józefowi jego bracia, a następnie niesłuszne oskarżenie i więzienie w Egipcie sprawiły, że w Józefie dokonała się wewnętrzna przemiana. Przestał być człowiekiem mającym wysokie mniemanie o sobie samym i myślącym jedynie o własnej wielkości, a stał się człowiekiem poddanym Bogu, zdolnym do słuchania Jego słowa i posłusznym Jego woli zarówno w życiu osobistym, jak i społecznym. Z kolei Mojżesz - człowiek, który na kartach Biblii jawi się przede wszystkim jako przywódca, prawodawca i wychowawca narodu - przygotowywany przez Boga do podjęcia tej roli musiał pozbyć się swej gwałtowności i zaufania do własnej siły. Lata życia na pustyni, mające swój punkt kulminacyjny w objawieniu się Boga w gorejącym krzewie, uczyniły z Mojżesza narzędzie w ręku Boga. Dopiero wówczas stał się on wychowawcą kochającym swój naród, nauczycielem mądrości, wolności oraz świętości.
    Kolejne rozdziały kreślą zagadnienie wychowania, tak jak jest ono przedstawiane w literaturze prorockiej oraz mądrościowej. Ks. Stanisław Jankowski ukazuje proroków jako ludzi, którzy uczyli sztuki życia zgodnego z duchem Przymierza. Ich słowo było głęboko związane z historycznymi realiami, nie działali więc w stałych strukturach, systematycznie, ale "reagowali" na zaistniałe sytuacje. Działalność proroków przypada na okres kryzysu tożsamości religijnej i sprawiedliwości społecznej w Izraelu. Ukazywali oni, że Izrael odbiega od ideału, obnażali niski poziom wiary Narodu Wybranego. Chcąc uformować świadomość religijną i postawę etyczną, prorocy grozili, gdy w życiu Izraela pojawiał się grzech, a pocieszali, gdy naród dosięgała kara.
    Warto podkreślić, że o ile w historii patriarchów oraz Mojżesza przedmiotem zainteresowania jest formacja jednostki, o tyle wychowawcza działalność proroków wskazuje na konieczność kształtowania społeczności. Zadaniem literatury mądrościowej od zawsze było zbieranie oraz systematyzowanie doświadczeń Izraela i nadanie im charakteru mądrości religijnej, metafizycznej. Przekazywano ją w rodzinie, na dworze, w świątyni i lokalnych sanktuariach. W świetle ksiąg mądrościowych wychowanie jawi się jako przekazywanie wychowywanemu przez Boga człowiekowi swojej mądrości, otwieranie mu oczu. Nauka w szkole mądrości obejmuje wszystkich i praktycznie nigdy się nie kończy. Jej opanowanie prowadzi do szacunku, poważania, szczęścia.
    Oprócz charakterystyki wychowania jednostki oraz społeczeństwa w świetle nauki Starego Testamentu, książka przedstawia również pedagogię rodziny oraz podejmuje temat wychowania do słuchania słowa Bożego. Jedna z prawd, które podkreślane są w całej pracy, dotyczy faktu, że pierwszym wychowawcą zarówno jednostki, jak i narodu jest Bóg. Przemawia On do człowieka przede wszystkim poprzez życiowe doświadczenia, które zinterpretowane w kontekście wiary nabierają charakteru objawienia. Działania Boga, który jest cierpliwy i wyrozumiały prowadzą do dojrzałości duchowej jednostki i narodu, dzięki której będą oni kiedyś w stanie odpowiedzieć doskonałą wiarą na objawioną miłość Boga. Rozważania prowadzone na kartach książki "Pan, Bóg twój, wychowuje ciebie (Pwt 8, 5)..." skłaniają do spojrzenie na rozwój człowieka jak na proces, w którym Bóg poprzez różnorodne doświadczenia wychowuje człowieka.
    Wysuwane przez Autorów wnioski dowodzą, że traktowanie w wychowaniu Pisma Świętego jedynie jako źródła norm, które należy wpoić dojrzewającemu pokoleniu, jest zubożeniem biblijnego przekazu. Wartość Starego Testamentu polega na tym, że opisane w nim ludzkie losy pomagają w przeżywaniu obecności Boga w świecie.

Jarosław Horowski    

    Zamówienia: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, ul. Reja 25, 87-100 Toruń, tel./fax (056) 611 42 38, e-mail: books@umk.pl