Jerzy Bagrowicz, Towarzyszyć wzrastaniu. Z dyskusji o metodach i środkach edukacji religijnej młodzieży

Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika,
Toruń 2005

    Współczesny kontekst społeczny i kulturowy tworzy wyjątkowe uwarunkowania rozwoju młodzieży. Wielość wartości, idei, światopoglądów, przekazywanych w kulturze, głównie przez środki masowego przekazu, prowadzi u niejednego dojrzewającego człowieka do zagubienia, wynikającego z niemożności rozstrzygnięcia, co jest prawdziwe i dobre, oraz wyboru życiowego celu wśród licznych możliwości rozwoju i kariery. Tradycyjne środki i metody wychowawcze w wielu przypadkach nie są w stanie pomóc młodemu pokoleniu w rozwiązaniu pojawiających się dylematów. Pytanie o kształt procesu wychowawczego, adekwatnego do wyzwań stawianych przez obecne uwarunkowania, nurtuje zwłaszcza teoretyków wychowania religijnego, w którym podstawowymi celami są: budowanie relacji między wychowankiem a Bogiem oraz odpowiadający jej rozwój moralny. W te poszukiwania włącza się ks. prof. dr hab. Jerzy Bagrowicz, prezentując własne przemyślenia w książce: Towarzyszyć wzrastaniu. Z dyskusji o metodach i środkach edukacji religijnej młodzieży. Swoją koncepcję wychowawczą buduje zarówno poprzez odwołanie do fundamentów edukacji religijnej, które nakreślił w książce: Edukacja religijna współczesnej młodzieży. Źródła i cele, Toruń 2000, jak również poprzez refleksję nad działalnością wychowawczą różnych środowisk, które wielu jednostkom pomagają określić własną tożsamość, mimo pojawiających się w tym względzie trudności.
    Prowadzone na kartach książki analizy są przeniknięte dwiema myślami. Autor wyraża przekonanie, że współczesna edukacja religijna powinna mieć kształt inicjacyjno-katechumenalny oraz że owa edukacja polega na towarzyszeniu młodemu człowiekowi w jego rozwoju. Inicjacja, będąca stopniowym wprowadzaniem dojrzewającego człowieka w życie wiary i wspólnotę Kościoła, obecna jest w chrześcijaństwie od momentu jego powstania, a każdorazowe odstąpienie od tej pierwotnej zasady wychowawczej skutkuje kryzysem religijnym. Szczególne zainteresowanie metodą inicjacji pojawiło się w XX wieku w związku z pracami Soboru Watykańskiego II. Posługują się nią przede wszystkim misjonarze, którzy, tak jak w pierwotnym Kościele, w ramach katechumenatu stopniowo i powoli wprowadzają nowo nawróconych w: prawdy wiary, modlitwę, symbolikę chrześcijańską, liturgię, życie sakramentalne, a następnie we wspólnotę zbawczą. Zdaniem Autora, podobny rys ma każdy proces wychowawczy, którego celem jest budzenie wiary i kształtowanie chrześcijańskiej moralności.
    Inicjacja religijna wiąże się z katechumenatem środowiska wierzących. Z tego względu mówienie o metodach i środkach wychowawczych nie może zostać wyłączone poza kontekst działalności określonych wspólnot, które towarzyszą człowiekowi w życiu, wspomagając go równocześnie w rozwoju. Taki klucz własnych rozważań przyjmuje także ks. Jerzy Bagrowicz, analizując w kolejnych rozdziałach rolę: rodziny, Kościoła, szkoły i katechezy oraz chrześcijańskich ruchów odnowy w inicjacji religijnej dojrzewającego pokolenia. Fundamenty wychowania człowieka buduje się w rodzinie. Mimo dokonujących się przemian w strukturze rodziny oraz zakresie jej działalności wychowawczej, a nawet częstej sekularyzacji tego środowiska, rodzina odgrywa podstawową rolę w edukacji religijnej. Jeżeli jest ona środowiskiem osób wierzących i charakteryzujących się zdrową religijnością, może prowadzić do wiary; jeżeli w znacznym stopniu środowiskiem zsekularyzowanym, to i tak poprzez uczenie szacunku dla życia i wychowanie do miłości buduje fundamenty inicjacji religijnej, rozumianej jako wprowadzanie w konkretną wspólnotę ludzką.
    Właściwym środowiskiem inicjacji i edukacji religijnej młodzieży jest Kościół, przy założeniu, że stanowi on wspólnotę, a nie jedynie strukturę instytucjonalną. Przechodząc inicjację w życie Kościoła poprzez przyswojenie sobie właściwego obrazu Kościoła, uświadomienie własnej przynależności do niego i udział w życiu konkretnej wspólnoty eklezjalnej, dojrzewający człowiek przeżywa inicjację religijną. W sprawowanych w Kościele sakramentach, a szczególnie w Eucharystii, dochodzi do pełnej komunii z Bogiem i osobistego kontaktu z Nim na modlitwie. Równocześnie przebywanie w danej wspólnocie, parafii wymaga od tego człowieka nieustannej pracy nad sobą, ascezy, a więc także realizacji powołania do świętości, wpisanego w życie każdego człowieka. Poszukując przyczyn odchodzenia młodych z Kościoła, Autor dochodzi do wniosku, że współczesne parafie nie wprowadzają w pełni w życie Kościoła, nie dają bowiem młodemu pokoleniu możliwości zaangażowania się w działalność wspólnoty parafialnej i podjęcia odpowiedzialności za nią.
    Ważną rolę w procesie inicjacji religijnej młodzieży ks. Jerzy Bagrowicz przypisuje także szkole. Z jednej strony, tak jak rodzina i Kościół, przeżywa ona kryzys w pełnieniu swej funkcji wychowawczej, a z drugiej - tworzy wspólnotę nauczycieli, rodziców i uczniów, którzy w większości są ludźmi wierzącymi, wychowanymi i pozostającymi w kręgu oddziaływania chrześcijaństwa. Autor sugeruje, że zaproszenie do takiej wspólnoty również Boga, a właściwie odkrywanie w niej Jego obecności, wzmocniłoby działalność wychowawczą i uporządkowało hierarchię wartości preferowanych w szkole. Szczególnym miejscem w edukacji szkolnej jest nauczanie religii, katecheza. Ze względu na pogłębiającą się laicyzację świata, w którym dojrzewa młodzież, a w konsekwencji niezrozumienie i kontestację podstawowych prawd wiary, coraz większą koniecznością staje się prowadzenie na lekcjach religii prekatechezy. Poszukiwanie zrozumienia różnorodnych doświadczeń człowieka i uwrażliwienie na wartości duchowe, a zwłaszcza na potrzebę Boga w życiu, powinno zmierzać do oczyszczenia intencji przyjęcia wiary. W swoich rozważaniach Autor nie tylko uzasadnia konieczność prekatechezy, ale omawia też zagadnienia, które powinny być w jej ramach poruszane.
    Ostatnim środowiskiem, które ks. Jerzy Bagrowicz poddaje analizie, są nowe ruchy religijne. Poszukując odpowiedzi na pytanie, co skłania młodzież do angażowania się w grupy nie związane z Kościołem, stwierdza, że oferują one swoiste doświadczenia religijne i inną formę kontaktu międzyosobowego niż anonimowe duszpasterstwo, prowadzone w większości chrześcijańskich parafii. Prezentacja Ruchu Światło-Życie i realizowanej w nim formacji stanowi wskazówkę, jak podjąć wyzwania stawiane przez współczesną kulturę i zaspokoić duchowe potrzeby młodzieży, a równocześnie przeprowadzić inicjację w życie wiary i wspólnotę Kościoła.
    Edukacja chrześcijańska, oprócz ściśle religijnych elementów, obejmuje przygotowanie człowieka do aktywnej obecności w życiu społecznym, w którym będzie on spotykał się także z osobami niewierzącymi i wyznawcami innych religii. Owa obecność nie jest czymś oderwanym od życia wiary, ale stanowi konkretną realizację powołania człowieka do świętości. Jednym z wymiarów szeroko rozumianej inicjacji religijnej jest więc umiejętne wprowadzenie człowieka w życie społeczne, tak aby szanując godność i prawa innych, umiał z nimi współdziałać w realizacji dobra wspólnego. Pluralizm życia społecznego narzuca konieczność podjęcia w wychowaniu takich zagadnień, jak dialog i tolerancja, odpowiedzialność za życie społeczno-polityczne czy odbiór mediów. Tym tematom Autor poświęca kilka ostatnich rozdziałów swojej książki.
    Sugerując powrót do inicjacyjnego charakteru edukacji chrześcijańskiej, ks. Jerzy Bagrowicz wskazuje koncepcję wychowawczą, odpowiadającą wyzwaniom współczesnego kontekstu społeczno-kulturowego. Przekonuje, że między załamywaniem rąk i, jak sam mówi, obrażaniem się na rzeczywistość a nieskutecznymi zakazami, nakazami i moralizowaniem, istnieje forma wychowania religijnego przez towarzyszenie i stopniowe wprowadzanie w życie wiary i wspólnotę Kościoła, która przez młodzież nie jest odbierana jako przymus, lecz drogowskaz wskazujący prawdziwe wartości i prowadzący do pełnego rozwoju.

Zamówienia: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, ul. Reja 25, 87-100 Toruń, tel./fax 056 611 42 38, email: books@umk.pl

Jarosław Horowski - dr pedagogiki, nauczyciel religii w szkole ponadgimnazjalnej we Włocławku, wykładowca w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej we Włocławku; prowadzi zajęcia w Instytucie Pegagogiki UMK.