ks. Adam Maj, "Szkolnictwo katolickie w II RP (1989-2001). Status i rozwój w okresie przemian oświatowych"
Prześlij
Drukuj)
Oficyna Wydawniczo-Poligraficzna Adam, Warszawa 2002
W 2002 r. ukazała się książka ks. Adama Maja Szkolnictwo katolickie w III RP (1989-2001). Status i rozwój w okresie przemian oświatowych. Ze wstępu dowiadujemy się, iż jest ona zmodyfikowaną częścią rozprawy, która powstała w Instytucie Pedagogiki KUL pod kierunkiem prof. dr hab. Krystyny Chałas. Środowisko naukowe, w którym powstała ta trzystustronicowa publikacja, należy do zasłużonych i kompetentnych w uprawianiu pedagogiki personalistycznej, inspirowanej wychowawczą chrześcijańską myślą i praktyką. Dlatego też ks. Maj tak swobodnie i ze znajomością rzeczy porusza się po tym obszarze nauki, odwołując się do najwybitniejszych przedstawicieli pedagogicznej szkoły lubelskiej - Stefana Kunowskiego i ks. Mariana Nowaka.
Z notki biograficznej dowiadujemy się, że Autor jest członkiem Kongregacji Oratorium Św. Filipa Neri, doktorem nauk humanistycznych z zakresie pedagogiki, dyrektorem szkół katolickich w Radomiu oraz, że w latach 1998-2001 był członkiem Rady Konsultacyjnej do Spraw Reformy Edukacji Narodowej.
Publikacja ks. Maja, będąca jednym z pierwszych naukowych opracowań z zakresu współczesnego szkolnictwa katolickiego w Polsce, ukazuje jego rozwój, status prawny oraz realizację podstawowych funkcji edukacyjnych odwołując się do literatury i badań empirycznych Autora. Zostały też w niej nakreślone kierunki rozwoju teorii i praktyki wychowawczej w szkołach katolickich.
Zwracając uwagę Czytelnikom na tę pionierską pracę, wtajemniczającą profesjonalnie w aktualną problematykę szkolnictwa katolickiego w Polsce, w zakresie zarówno teorii, jak i praktyki, pragnę prezentowanie jej treści rozpocząć od próby ukazania specyfiki szkoły katolickiej. Zapoznanie się z nią bowiem zdaje się usuwać wszelkiego rodzaju wątpliwości co do sensu tworzenia i funkcjonowania takich szkół. Wątpliwości takie ustępują nawet wówczas, gdy w praktyce spotykamy się z nieudolnością niektórych z nich, często wręcz żenującą.
Ks. Maj zwraca uwagę na fakt, że szkoła katolicka jest zarówno instytucją kościelną, pełniącą misję właściwą Kościołowi, jak i oświatową, realizującą typowe dla każdej szkoły funkcje i cele. Komplementarność tych dwu jej charakterów, wynikających z równoczesnej przynależności do dwu społeczności, wyraża lapidarnie dokument Kongregacji do Spraw Wychowania Katolickiego stwierdzając, że szkoła nie może być szkołą katolicką, jeśli nie jest najpierw szkołą. Zespalając więc w swej strukturze dwa podmioty, szkoła katolicka realizuje przenikające się nawzajem funkcje: ewangelizacyjną z edukacyjną. Czyni to ją - jak zauważa II Polski Synod Plenarny - uprzywilejowanym miejscem wspierania integralnego rozwoju osobowego uczniów, zmierzającego do dojrzałości zarazem ludzkiej i chrześcijańskiej.
Ewangelizacyjna funkcja szkoły katolickiej wyraża się w kierowaniu się przez nią zasadą chrystocentryzmu. Oznacza to, że osoba Jezusa Chrystusa stawiana jest jako ideał wychowawczy oraz kryterium wszelkich działań mających na celu jego urzeczywistnienie. Dlatego też szkoła katolicka występuje z ofertą adresowaną do współczesnych ludzi zaproponowania im chrześcijańskiej koncepcji człowieka, opartej na trzech objawionych prawdach: o stworzeniu człowieka, jego upadku i odkupieniu oraz o obietnicy zbawienia wiecznego.
Podmiotowość eklezjalna szkoły katolickiej przejawia się również w jej zespole nauczającym i wychowującym, który z natury rzeczy winien być wspólnotą, świadomie uczestnicząca w życiu Kościoła i spełnianiu jego apostolatu. Katolicki charakter szkoły powinien zatem wpływać nie tylko na dobór treści w niej przekazywanych, lecz także inspirować do poszukiwania najbardziej odpowiednich metod i środków działania. Dzięki tak pojętej integracji, funkcji ewangelizacyjnej z funkcją edukacyjną, dokonuje się w szkole katolickiej proces syntezy wiary i kultury.
Z racji swego programu ewangelizacyjnego szkoła katolicka staje się miejscem dialogu kulturowego w społeczeństwie pluralistycznym. Dialog zaś, jako metoda i cel wychowania, otwiera uczniów na ludzi i cywilizację współczesną, broniąc przed różnego rodzaju fobiami, ciasnotą intelektualną i fundamentalizmem religijnym.
Integracja kultury i wiary w szkole katolickiej możliwa jest tylko przy współdziałaniu całej kadry pedagogicznej na zasadzie współpracy interdyscyplinarnej w przekazywaniu wiedzy i wartości.
Ks. Maj, wskazując na podstawy teoretyczne pedagogiki szkoły katolickiej, odwołuje się do pedagogiki personalistycznej jako najbliższej wychowaniu inspirowanemu myślą chrześcijańską. Widzi ona w człowieku osobę, a więc istotę wolną i odpowiedzialną, ukierunkowaną na prawdę, dobro i piękno. Przy tej okazji Autor zwraca uwagę na nowy nurt w polskiej myśli pedagogicznej – pedagogikę otwartą inspirowaną chrześcijaństwem – zainicjowaną przez ks. M. Nowaka z KUL jego dziełem Podstawy pedagogiki otwartej. Ujęcie dynamiczne w inspiracji chrześcijańskiej (Lublin 1999).
W związku z tym, że rozwój współczesnego szkolnictwa katolickiego przypada na okres radykalnych zmian ustrojowych w Polsce, zapoczątkowanych w roku 1989, Autor poświęca w pracy wiele uwagi przemianom oświatowym w III RP. Omawia także czynniki warunkujące stan edukacji, jak i kształt podejmowanej reformy z procesem jej przygotowywania i wdrażania w życie. Przedstawia założenia reformy edukacji oraz dyskusję w środowiskach związanych z oświatą oraz w kręgach kościelnych. Zainteresowani tym etapem reformy polskiego szkolnictwa znajdą w książce wyczerpującą, usystematyzowaną i udokumentowaną wiedzę.
Książka ukazuje też całościowo status prawny szkolnictwa katolickiego w III RP, i to zarówno jeśli idzie o Kościół Powszechny i Kościół w Polsce. Prezentuje też prawodawstwo państwowe odnoszące się szkół katolickich, w szczególności dotyczące programu dydaktyczno-wychowawczego, nadzoru pedagogicznego, praw i obowiązków nauczycieli oraz uczniów, a także regulujące sprawy tych szkół wynikające z faktu, iż są one również zakładem pracy.
Autor - mając bogate doświadczenie w organizowaniu i prowadzeniu szkół katolickich - podjął się z powodzeniem badań empirycznych. O ich fachowości i wnikliwości świadczą wszechstronne dane uzyskane przez Księdza Dyrektora i przedstawione w licznych tabelach. Analiza danych wskazuje na dynamiczny rozwój szkół katolickich w Polsce, zarówno co do ilości, jak i jakości. W ciągu 12 lat ich liczba z 24 w 1989 roku wzrosła do 350 w roku 2001. Mimo to szkoły katolickie w Polsce, biorąc pod uwagę ich liczebność, w stosunku do całości polskiego szkolnictwa, mają charakter epizodyczny. Poszerzyła się sieć tych szkół rozprzestrzeniając się na wszystkie diecezje i województwa. Wzrosła też liczba organów prowadzących szkoły katolickie. Przestały już być domeną wyłącznie zgromadzeń zakonnych.
Badania pozwoliły też Autorowi ustalić zasadnicze mechanizmy, które sprzyjały rozwojowi szkół katolickich w Polsce po roku 1989. Wśród nich znalazły się: transformacja ustrojowa zapoczątkowana w roku 1989, system prawny, dostępność do dotacji i bazy lokalowej a także wzmożona aktywność Kościoła katolickiego (różnych jego grup) w promowaniu reformy polskiej edukacji. W istotny sposób na rozwój szkolnictwa w Polsce wpłynął proponowany przez nie atrakcyjny program uwzględniający podmiotowość ucznia, wychodzący naprzeciw najgłębszym jego potrzebom, realizowany przy pomocy najnowocześniejszych, aktywizujących metod wychowawczych i dydaktycznych.
Ks. Maj, podejmując te badania empiryczne, szukał też odpowiedzi na pytanie dotyczące jakości ich działalności. Innymi słowy chodziło o to, by zbadać na ile szkoły katolickie realizowały założenia reformy oświaty III RP w zakresie trzech fundamentalnych funkcjach każdej szkoły: wychowawczej, dydaktycznej i opiekuńczej. Badania wykazały, że większość szkół rozpoczęło wdrażanie reformy edukacji zanim jeszcze została ona prawnie nakazana.
Jeśli idzie o funkcję wychowawczą szkół katolickich, to z badań wynika, że treść ich programów wychowawczych stanowią wartości ewangeliczne, patriotyczne oraz związane z charyzmatem świętych, jak: Jan Bosko, Franciszek z Asyżu oraz innych będących patronami szkół. W szkołach zawodowych eksponowane miejsce wśród wartości zajmują praca, szacunek dla niej oraz sprawiedliwość społeczna. Ważną kategorię stanowią wartości zogniskowane wokół rodziny i życia rodzinnego, które stają się fundamentem powstających wspólnot uczniów, nauczycieli i rodziców. Funkcja wychowawcza szkół katolickich nabiera szczególnego charakteru dzięki obecności w nich różnych form religijności.
Wychowanie realizowane w szkołach stawia sobie za cel pełny rozwój duchowy i kulturowy uczniów wyrażający się w odpowiedzialności za siebie i za innych, respektowaniu dobra wspólnego, postawach patriotyzmu, umiłowania tradycji i wrażliwości na drugiego człowieka i poszanowania jego godności a także w przygotowaniu do życia w rodzinie i do pełnienia ról w społeczeństwie. Znaczną uwagę w wychowaniu przywiązuje się też do budowania przyjaznej atmosfery w szkole, nabywaniu umiejętności prowadzenia dialogu oraz postawy dialogu i tolerancji. Szkoły borykają się też z różnego rodzaju trudnościami wychowawczymi, jak: agresja, braki w kulturze słowa i bycia, egoizm, nadwrażliwość emocjonalna, niski stopień zaufania do wychowawców, różnice światopoglądowe, trudności z utrzymaniem dyscypliny, uzależnienia oraz materializm i podwójna moralność.
Podobnie realizacja funkcji dydaktycznej przez szkoły katolickie przynosi pożądane owoce. Objawiają się one w osiąganiu wyznaczonego celu jakim jest rozwój zainteresowań poznawczych, talentów i zdolności oraz twórczości uczniów. W centrum uwagi znajduje się również wysoki poziom nauczania osiągany dzięki indywidualnemu podejściu nauczycieli do uczniów, stosowaniu aktywnych metod nauczania i różnorodnych form pracy z uczniem. Wiele szkół w przekazywaniu wiedzy respektuje zasadę wierności Bogu, człowiekowi i ojczyźnie. Dotyczy to przede wszystkim społecznej doktryny Kościoła światopoglądu i moralności.
Badania przeprowadzone przez ks. Maja potwierdzają postawioną przez niego hipotezę, że szkoły katolickie, w wypełnianiu funkcji dydaktycznej, realizują podstawowe założenia reformy edukacji. Co więcej, podejmują one różnorodne działania nowatorskie, jak np. autorskie programy nauczania. Funkcja dydaktyczna szkół katolickich nie wyróżnia ich jednak w sposób znaczący, w stosunku do innych szkół, jak ma to miejsce w przypadku funkcji wychowawczej.
Szkoły katolickie spełniają też należycie funkcję opiekuńczą, podejmując różne formy opieki nad uczniami uzdolnionymi, jak i mającymi różnego rodzaju trudności, zapewniając im bezpieczeństwo, dbałość o zdrowie oraz harmonijny rozwój fizyczny, psychiczny i intelektualny. Podejmując opiekę nad uczniami, szkoły działają zgodnie ze swoimi założeniami statutowymi czyniąc zadość wymogom reformy edukacji narodowej. Analiza powyższych wyników badań sytuuje - zdaniem autora - szkolnictwo katolickie wśród szkół twórczych. Bogactwo zaś wdrożonych, sprawdzonych i upowszechnionych innowacji może stanowić fundament, model, inspirację i zachętę do kreatywności dla nowo powstałych szkół wszelkiego rodzaju.
Lektura książki ukazuje Czytelnikowi przede wszystkim koncepcję szkoły katolickiej, która doczekała się realizacji i domaga się jej ciągłego doskonalenia. Najgłębszą podstawą pedagogii tej szkoły jest personalizm ubogacony myślą chrześcijańską, co czyni tę pedagogię otwartą na wszystkie wartości i wszelką wiedzę o człowieku i świecie. Oddala też różnego rodzaju wątpliwości co do sensu tworzenia szkół katolickich. W najgłębszych swoich intencjach chcą one pomóc człowiekowi odczytać siebie i zrealizować rozpoznane człowieczeństwo we wszystkich jego aspektach, wymiarach i relacjach.
Pokazane przez ks. Maja szkoły, które taką pedagogię realizują, napawa optymizmem, ale z drugiej strony skłania do postawienia pytań: Dlaczego są one jedynie marginesem szkolnictwa polskiego? Dlaczego ci, od których zależy ich zaistnienie nie kwapią się do podejmowania odpowiednich starań? Wydaje się, że koronnym argumentem przemawiającym za rozszerzaniem sieci szkół katolickich tak, by były dostępne w każdej części Polski jest ich funkcja ewangelizacyjna, integralnie związana z edukacyjną, zmierzająca do syntezy kultury i wiary.
Książka ks. Maja zdaje się podpowiadać, przytaczając niezbite dowody empiryczne, że w szkołach katolickich należy upatrywać niezastąpione narzędzie chrystianizacji na dziś i jutro świata. Jej Autorowi należy się uznanie i wdzięczność, że zwrócił na to uwagę oraz że potwierdza to czynem.
ks. Romuald Niparko
Autor recenzji – prof. dr hab., kierownik Zakładu Pedagogiki Chrześcijańskiej i Dialogu WT UAM w Poznaniu.
Copyright by Drukarnia i Księgarnia Św.Wojciecha Sp. z o.o.
strony internetowe
Agencja Reklamowa
eCreo