ks. Andrzej Kiciński, Katecheza osób z niepełnosprawnością intelektualną w Polsce po Soborze Watykańskim II

W rozwoju dyscyplin pedagogicznych w Polsce w XX wieku ważny element stanowił żywiołowy rozwój pedagogiki specjalnej, dokonujący się dzięki stworzeniu przez Marię Grzegorzewską podwalin teoretycznych tej gałęzi wiedzy. Rozwój teorii był wspomagany przez osiągnięcia zarówno praktyczne, jak i instytucjonalne. Na płaszczyźnie katechetycznej podejmowano raczej inicjatywy o charakterze praktycznym - i to jedynie w kilku ośrodkach. W zakresie opracowań teoretycznych istniała poważna luka. Ujawniło się to m. in. podczas opracowywania nowych dokumentów katechetycznych w 2000 r. Z satysfakcją odnotować należy ukazanie się publikacji ks. Andrzeja Kicińskiego, który stara się tę lukę wypełnić, przynajmniej w odniesieniu do osób z niepełnosprawnością intelektualną. Publikacja jest próbą odpowiedzi na ważny i naglący problem w katechetyce polskiej, wyrażony w pytaniach, czym jest katecheza osób z niepełnosprawnością intelektualną, jakie są jej podstawy teologiczne oraz możliwości rozwoju (por. s. 30).

Książka o charakterze interdyscyplinarnym: pedagogicznym, teologicznym, katechetycznym, z wykorzystaniem pojęć medycznych liczy 472 strony. Składa się ze spisu treści (s. 5-15), wykazu skrótów (s. 17-18), wstępu (s. 19-32), trzech rozdziałów, zakończenia (s. 377 – 391), aneksów (s. 393 – 423), zestawu bibliografii (s. 425-451), spisu tabel i rysunków (s.453-456), indeksu osób (s. 457-465) oraz summary (s. 467-472).

Materiał źródłowy stanowią dokumenty Kościoła współczesnego, dotyczące osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz archiwalne i drukowane materiały źródłowe, programy i pomoce katechetyczne (s. 31).

W opracowaniu problematyki Autor - jak sam zaznacza - wykorzystał metody analizy i interpretacji tekstów źródłowych, analogii oraz metodę porównawczą. W formułowania wniosków i postulatów katechetycznych zastosował metodę syntezy oraz metodę porównawczą. Godny podkreślenia jest sposób rozwiązania postawionego problemu, zaczerpnięty z metody: widzieć, oceniać, działać. „Widzieć” troskę Kościoła o katechezę osób z niepełnosprawnością intelektualną. „Oceniać”, jak jest ona realizowana przez podstawowe środowiska, tj. rodzinę, parafię, szkołę. „Działać” w celu wprowadzenia osób niepełnosprawnych intelektualnie – niezależnie od ich ograniczeń – w pełnię życia chrześcijańskiego. Ta główna pastoralna metoda jest zgodna ze standardem rehabilitacyjnym: poznać – zrozumieć - pomóc. W ten sposób Autor mógł przeprowadzić rozwiązanie problemu interdyscyplinarnego w sposób poprawny metodologicznie zarówno od strony teologicznej, jak i pedagogicznej (por. s.31).

Rozdział pierwszy, zatytułowany „Teologiczno-psychopedagogiczne podstawy katechezy osób z niepełnosprawnością intelektualną” przybliża podstawy teologiczne katechezy osób z niepełnosprawnością intelektualną (s. 33-61), troskę Kościoła o te osoby, o ich środowiska życia oraz o odpowiednią katechezę, która jest wyrazem wierności Chrystusowi wyrażonej w dokumentach Magisterium (s. 62-95), psychopedagogiczną charakterystykę osób z niepełnosprawnością intelektualną (s. 96-130).

Rozdział drugi: „Środowiska katechezy osób z niepełnosprawnością intelektualną” przedstawia środowiska katechezy osób z niepełnosprawnością intelektualną. Ukazuje blaski i cienie posługi katechetycznej w rodzinie (s. 135-162), parafii (s. 163-217) i szkole (s. 218-271). Autor podkreśla, że za katechezę jest odpowiedzialna cała wspólnota chrześcijańska, a nie tylko pojedyncze środowisko. Przy omawianiu problematyki rodziny, obok osób z niepełnosprawnością intelektualną, uwzględnił także jej rodziców, rodzeństwo i całą rodzinę. Gruntownie opisał wyzwania stojące przed katechezą parafialną, szczególnie dotyczące katechezy sakramentalnej. Rozdział ten zawiera analizę programów i pomocy katechetycznych, które były i są używane w katechezie parafialnej dzieci specjalnej troski w Polsce po Soborze Watykańskim II. Szczególnie aktualne są rozważania dotyczące szkoły specjalnej jako środowiska katechezy, które pozwalają poznać meandry współczesnych założeń edukacji specjalnej, jak również założeń Kościoła katolickiego w Polsce w odniesieniu do tej płaszczyzny działania.

Rozdział trzeci podejmuje problematykę dydaktyki katechezy osób z niepełnosprawnością intelektualną, przybliża osobowość i posługę pedagoga i katechety tej grupy osób, zasady wychowania i nauczania, metody oraz stosowane środki dydaktyczne (s. 273-375). Zawarte treści posiadają nie tylko wartość poznawczą, ale mogą stanowić pomoc w praktyce katechetycznej, rehabilitacyjnej i pedagogicznej. Wnioski Autora odsłaniają prawdę, że nie da się pracować za pomocą identycznych metod z osobami o zróżnicowanym stopniu niepełnosprawności intelektualnej. Przyjęte w pedagogice ogólnej i stosowane w pedagogice specjalnej metody muszą być w przypadku katechezy modyfikowane. Przy ogromnym zróżnicowaniu możliwości uczniów konieczne jest stosowanie wielu metod dobranych indywidualnie – dla poszczególnego ucznia. Fundamentalna jest przy tym uwaga, że wartość metody w katechezie zależy od tego, czy i w jakim stopniu przyczynia się ona do dialogu miłości osoby z Bogiem, czy wywołuje aktywność, samodzielność i zaangażowanie, czy wpływa na trwałość asymilacji wartości (por. s. 390).

Bibliografia została ujęta w trzy działy. Pierwszy - źródła zawiera dokumenty Soboru Watykańskiego II, nauczanie papieży, dokumenty Stolicy Apostolskiej, Kościoła w Polsce, Kościołów partykularnych w innych krajach, programy i pomoce katechetyczne, dokumenty państwowe i prawa międzynarodowego. Drugi dział (literatura przedmiotu) obejmuje materiały z zakresu katechezy i duszpasterstwa osób z niepełnosprawnością intelektualną; z zakresu psychologii i pedagogiki osób z niepełnosprawnością intelektualną. Trzeci dział to literatura pomocnicza, słowniki i leksykony oraz wykaz stron internetowych.

Praca stanowi pierwsze tak obszerne opracowanie monograficzne zagadnienia w polskiej literaturze katechetycznej. Systematyzuje i poddaje refleksji dotychczasowe dokonania katechetyczne, wskazuje nowe możliwości i niebezpieczeństwa. Ze względu na podjętą problematykę i sposoby rozwiązania problemów książkę A. Kicińskiego uważam za niezwykle cenną. Wnosi ona kompetentny i oryginalny, rzetelny i wyważony wkład w tak istotne zagadnienie, jakim jest katecheza osób z niepełnosprawnością intelektualną. Język pracy jest komunikatywny, utrzymany w tonie naukowym.

Chciałbym jednak podzielić się kilkoma spostrzeżeniami, które - jak sądzę - nie tyle podważają, co dopełniają oceny dzieła. Tytuł zamieszczony na okładce książki brzmi: Katecheza osób z niepełnosprawnością intelektualną, natomiast na stronie tytułowej: Katecheza osób z niepełnosprawnością intelektualną w Polsce po Soborze Watykańskim II. Zwraca to uwagę na pewną sugestię. Uważam, że korzyścią dla opracowania byłoby wzbogacenie wykorzystanych w pracy źródeł o te, które znajdują się w zasobach diecezjalnych. W niektórych bowiem diecezjach już w latach następujących bezpośrednio po Soborze, istniały różne formy katechezy osób z niepełnosprawnością, a były to poszukiwania i inicjatywy wielopłaszczyznowe. Odzwierciedlają to m. in. dekrety, nie tylko synodalne, ale też komunikaty czy inne źródła - opracowania. Katechetycy nie zawsze podejmowali wystarczającą refleksję.

Inne spostrzeżenie dotyczy wykorzystanych oficjalnych dokumentów, ale trzeba zauważyć, iż ich zakres został ograniczony czasowo do ostatnich kilkunastu lat (także dokumentów państwowych).

Podobnie ma się rzecz z przygotowaniem czy permanentną formacją katechetów posługujących w katechezie osób specjalnej troski. Szersze sięgnięcie do źródeł (diecezjalnych i uczelnianych) wzbogaciłoby poszukiwania, pokazałoby różne formy istniejącego przygotowania od Soboru Watykańskiego II, jeszcze przed wskazaniem Adhortacji „Catechesi tradendae”, to z kolei pozwoliłoby poznać mało znany dorobek poszczególnych ośrodków i uniknąć ogólnikowości.

Sadzę też, że korzyścią byłoby wyłączenie z rozdziału drugiego rozprawy poświęconego środowiskom katechezy, materiałów dotyczących programów i pomocy dydaktycznych. Należą one do środków, a ich analiza w rozdziale trzecim podejmującym problematykę dydaktyczną, wzbogaciłaby prezentację wykorzystywanych metod i znalazła właściwe sobie miejsce.

Publikacja ks. Andrzeja Kicińskiego, którą należy przyjąć z uznaniem, wpisuje się na trwałe nie tylko w polską refleksję katechetyczną. Przedstawiając ten szczególny odcinek zaangażowania Kościoła, książka przyczynia się do rozbudzenia inicjatyw. Jest szczególnie cenna dla katechetów pracujących z osobami z niepełnosprawnością intelektualną.

 

 

Zamówienia: Wydawnictwo KUL, ul. Zbożowa 61, 20-827 Lublin, tel. (0-61) 740 93 45; www.kul.lublin.pl.