Katecheta 12/2011 » RECENZJE »

ks. Jan Szpet, Danuta Jackowiak, Analiza i próby oceny podręczników do nauki religii serii , zgodnych z nowym "Programem nauczania religii rzymskokatolickiej" z 9 czerwca 2010r.

Drukuj
Ks. Jan Szpet, Danuta Jackowiak
 
Analiza i próba oceny Podręczników do nauki religii serii poznańskiej,
zgodnych z nowym „Programem nauczania religii rzymskokatolickiej”
z 9 czerwca 2010 r.
 
Wydawnictwo Święty Wojciech, Poznań 2011
 
 
W związku z opublikowaniem nowej Podstawy programowej katechezy Kościoła katolickiego w Polsce oraz nowego programu nauczania na rynku wydawniczym pojawiają się kolejne podręczniki do nauki religii, zatwierdzone do użytku ogólnopolskiego bądź diecezjalnego. Wśród nich znalazły się podręczniki do nauki religii w przedszkolu, szkole podstawowej, gimnazjum i szkołach ponadgimnazjalnych pod redakcją ks. Jana Szpeta i Danuty Jackowiak.
Podręcznik dla dzieci pięcioletnich zatytułowano: Jesteśmy dziećmi Bożymi. Ma on numer AZ-03-01/10-PO-1/11 i jest zgodny z programem AZ-0-01/10. Rozpoczyna go tekst ks. bpa Marka Mendyka, skierowany do rodziców i opiekunów pięciolatków. Biskup przypomina słowa, które przyrzekli oni wypełniać na chrzcie swoich dzieci, tj. troszczyć się o ichrozwój religijny. Na poziomie przedszkolnym głównym celem katechizowania jest ukazywanie Boga jako Dawcy wszelkiego dobra. Cenne jest to, że treści katechez łączą się z codziennymi doświadczeniami dzieci. Założone cele są realizowane w 5 działach, które zawierają 30 jednostek lekcyjnych. Każda z nich jest rozmieszczona na dwóch kolorowych stronach.
Celem rozdziału: Wspólnota dzieci Bożych (I; 4 jednostki lekcyjne) jest pokazanie Boga jako Stwórcy. Centralne miejsce zajmuje ukazanie miłości Boga do człowieka oraz kształtowanie w świadomości dzieci postawy dzielenia się miłością z drugim człowiekiem. Ostatnia jednostka lekcyjna w tym dziale nawiązuje do chrztu świętego jako sakramentu, który wprowadza człowieka do wspólnoty dzieci Bożych. Z rozdziału: Rodzina dzieci Bożych spotyka się z Bogiem i szanuje znaki religijne (II; 11 jednostek lekcyjnych) dzieci dowiadują się, w jaki sposób Bóg przemawia do człowieka. Pięciolatki zapoznają się ze słowem Bożym. Dużo miejsca w tym rozdziale poświęcono modlitwie – ukazano jej znaczenie w kształtowaniu postawy szacunku dziecka dla materialnych znaków religijnych. Nie brakuje również treści mówiących o świętowaniu niedzieli. Treści działu: Bóg Ojciec dał nam Pana Jezusa (III; 7 jednostek lekcyjnych) skupiają się wokół prawdy o Wcieleniu, kładą nacisk na przygotowanie dzieci do religijnego przeżywania świąt Bożego Narodzenia. Celem rozdziału: Jesteśmy uczniami Pana Jezusa i chcemy Go naśladować (IV; 3 jednostki lekcyjne) jest zapoznanie katechizowanych z zagadnieniem powołania apostołów oraz sposobami wypełniania zadań w świecie przez uczniów Jezusa. Ostatni dział: Razem z Panem Jezusem słuchamy Boga Ojca i wielbimy Go (V; 5 jednostek lekcyjnych) – przybliża dzieciom prawdę o tajemnicy Zbawienia oraz o znaczeniu Mszy Świętej. Podjęto w nim również zagadnienia związane z obecnością Ducha Świętego, uwielbienia Jezusa w Eucharystii oraz z obecnością Matki Bożej, która jest nauczycielką modlitwy i bezgranicznego zaufania.
Obok tych treści, walor podręcznika stanowi jego szata graficzna. Przewodnikami są bohaterowie, którzy pomagają pięciolatkowi zrozumieć przekazywane treści. Podręcznik jest przyjazny, barwny, a intensywne kolory i ciekawe ilustracje mogą pobudzać wyobraźnię i zainteresowanie poruszaną tematyką oraz pomogą w zapamiętaniu najważniejszych treści. Zabawa, którą autorzy przyjęli za punkt wyjścia w sposobie przekazu zagadnień religijnych, jest zgodna z potrzebami rozwojowymi dziecka. Autorzy proponują także metody zajęć praktycznych, np. rysowanie, kolorowanie, lepienie, malowanie. Do realizacji tych zajęć służą naklejki i strony do kolorowania, w które jest wyposażony podręcznik. Każda jednostka lekcyjna składa się z trzech części: A, B, C. Katecheta decyduje, czy realizuje wszystkie na jednej jednostce lekcyjnej czy też rozkłada materiał na partie. Część A zawiera ilustracje, których zadaniem jest wprowadzenie pięciolatka w omawiane zagadnienie w sposób poglądowy, część B i C – zadania, dzięki którym dziecko w lepszy sposób zrozumie przedstawione zagadnienia. Zestaw,oprócz podręcznika dla ucznia, zawiera również podręcznik metodyczny z płytą CD.
Podręcznik do nauki religii dla uczniów klasy I szkoły podstawowej: Jesteśmy w rodzinie Pana Jezusa o numerze AZ-11-01/10-PO-1/11 jest zgodny z programem nauczania nr AZ-1-01/10 i przeznaczony do nauczania religii rzymskokatolickiej na terenie całej Polski, z zachowaniem praw biskupów diecezjalnych. Myślą przewodnią podręcznika są następujące założenia: odkrywanie śladów obecności Boga poprzez usystematyzowanie i syntetyczne wprowadzenie dziecka w prawdy wiary, budzenie wrażliwości religijnej, kształtowanie umiejętności rozpoznawania i interpretowania symboli związanych z celebrowaniem sakramentów, rozwijanie podstawowych umiejętności związanych z komunikacją społeczną. Założenia podręcznika realizuje się w 6 rozdziałach. Rozdział I: Witam – Bądź pozdrowiony, Panie wprowadza uczniów w nowy świat szkoły i funkcjonowania we wspólnocie z rówieśnikami. Na pierwszych zajęciach dzieci poznają cechy charakterystyczne dla sali katechetycznej i kościoła. W rozdziale tym katechizowani zapoznają się z religijnym znaczenie krzyża, dowiadują się, że przez chrzest święty należą do rodziny Jezusa oraz odkrywają, czym jest Biblia. W rozdziale II: Dziękuję i chwalę – Chwała na wysokości Bogu akcentuje się rozumienie, umiejętność i znaczenie postawy wdzięczności wobec darów, jakie otrzymujemy od Boga, szczególnie na chrzcie świętym. Na podstawie treści zawartych w rozdziale III: Proszę – Proście, a otrzymacie zapoznaje się uczniów z poszczególnymi prośbami zawartymi w Modlitwie Pańskiej. Rozdział ten stanowi również wprowadzenie do Adwentu i radosnego przeżywania świąt Bożego Narodzenia. Rozdział IV: Przepraszam – Panie, zmiłuj się traktuje o tym, czym jest dobro i zło oraz przypomina, żeJezus pragnie, by każdy człowiek stawał się coraz lepszy. Uczeń poznaje takie definicje i słowa, jak przeproszenie, sumienie, przebaczenie, czas Wielkiego Postu. Rozdział V: Czekam – Przyjdź, Panie Jezu – wprowadza w sakrament pojednania i Komunii Świętej oraz w tematykę Wielkiego Tygodnia, Zmartwychwstania Pana Jezusa i Jego obecności w sakramentach. Rozdział VI: Czuwam z Maryją i innymi świętymi przybliża katechizowanym wydarzenia z życia Maryi, wyjaśnia znaczenie słowa ‘czuwam’, sposoby czuwania w codziennym życiu oraz pokazuje, kim jest święty i czego można się od niego nauczyć.
Zawarte w działach jednostki tematyczne mają podobną konstrukcję merytoryczno-dydaktyczną. Każda z nich jest umieszczona na dwóch sąsiadujących stronach. Strona lewa zawiera słowo wprowadzające w katechezę, które ma za zadanie prowadzić do sformułowania pytania, wyróżnionego dużą czcionką i kolorowym drukiem. Na stronie tej znajduje się również cytat z Pisma Świętego, zawierający odpowiedź na wyróżnione pytanie. Wybrane cytaty są łatwe do zapamiętania i zrozumienia. Zostały zaznaczone na niebiesko, co pozwala na szybkieich odnalezienie. Po prawej stronie umieszono ilustracje tematycznie związane z problemem katechezy. Ukazują one zastosowanie poznanej prawdy w codziennym życiu. Bardzo ważnym elementem, który znajduje się również po prawej stronie, jest zielona ramka zawierającasyntetyczne ujęcie tematu, a w wielu jednostkach lekcyjnych – słowa piosenek oznaczone piktogramem „nut”.Elementem ważnym dla rodziców i opiekunów jest – oznakowane piktogramem – pytanie podsumowujące, które ma informować rodziców, co z danej lekcji dziecko powinno zrozumieć, zapamiętać, wiedzieć. Oprócz zasadniczego podręcznika dla ucznia w skład całości wchodzi jeszcze poradnik metodyczny z płytą CD i karty pracy. Pierwsza pomoc zawiera: scenariusze lekcji z podanymi dokładnie propozycjami zapisu tematu do dziennika oraz celami, które należy osiągnąć na danej lekcji, metody i techniki, środki dydaktyczne, dokładny przebieg lekcji. Do scenariuszy zostały dołączone załączniki, najczęściej teksty piosenek, wierszy, modlitw. Karty pracy stanowią materiał, który ma ułatwić uczniom zrozumienie treści przedstawionych podczas katechezy. Zestaw zawiera także materiały dodatkowe. Makieta kościoła wraz z podstawą stanowi pomoc w realizacji tematów: W domu Bożym, Jak pięknie jest w kościele, Spotykamy się z Panem Jezusem w kościele. Z kolei żłóbek ma służyć jako pomoc na lekcjach związanych z przeżywaniem świąt Bożego Narodzenia. Warto podkreślić, że nowy podręcznik do klasy I szkoły podstawowej jest adresowany do sześciolatków, ich rodziców i wychowawców. Stąd też na początku książki znajdują się dwa listy ks. bpa Marka Mendyka – jeden skierowany do dzieci rozpoczynających edukację w szkole, drugi – do rodziców (wychowawców). Motywuje to i uświadamia potrzebę katechezy w rodzinie.
Nowy podręcznik do klasy IV szkoły podstawowej: Jestem chrześcijaninem, podręcznik o numerzeAZ-21-01/10-PO-1/11, jest zgodny z programem nauczania nr AZ-2-01/10. Rozpoczynają go słowa bpa Marka Mendyka, który zwraca się do uczniów klas IV, przypominając im o wielkim znaczeniu Komunii Świętej, oraz zachęca, by postarali się nawiązać bliską relację z Jezusem, którego mogą przyjmować w postaci Chleba i Wina. Kontynuując dotychczasowe założenia katechezy w klasach edukacji wczesnoszkolnej, podkreśla się konieczność: pielęgnowania przyjaźni z Jezusem przez udział w liturgii, kształtowania nawyku systematycznego przystępowania do sakramentu pokuty i Eucharystii oraz rozwijania zdolności modlenia się. Za bardzo ważne uznaje się przedstawianie zagadnień teologiczno-biblijnych w powiązaniu z sytuacjami egzystencjalnymi, co podnosi wartość omawianych pomocy. Na okładce podręcznika widoczne są trzy zdjęcia, które przedstawiają rówieśników wesoło rozmawiających, uczących się i modlących. Z połączenia tytułu i ilustracji rodzi się przesłanie skierowane do dzieci, mówiące o tym, że uczniem Chrystusa można być zawsze i wszędzie. W rozdziale I: Żyję w przyjaźni z Jezusemautorzy nawiązują do Pierwszej Komunii Świętej i chcą pomóc dzieciom w budowaniu i umacnianiu przyjaźni z Jezusem. Rozdział II: Poznaję Boga ma pomóc uczniom odkrywać sposoby objawiania się Boga człowiekowi w codziennym życiu. Z kolei w rozdziale III: Pytam, w co wierzę podejmuje się problematykę wiary i zadań, które wynikają z otrzymania daru wiary na chrzcie świętym. Nie brakuje również lekcji, które omawiają przymioty Boga oraz sposoby Jego objawiania się i obecności pośród Ludu Starego Przymierza. Rozdział IV: Uczę się kochać Pana Boga i ludzi składa się z tematów poświęconych Dekalogowi i Przykazaniu Miłości, które jest realizowane przez podejmowanie uczynków miłosierdzia wobec bliźnich. Rozdział V: Z Jezusem Chrystusem jestem w drodze do Boga Ojca zawiera zagadnienia dotyczące tajemnicy Bożej Opatrzności, troski Boga o człowieka oraz Chrystusa jako Drogi, Prawdy i Życia.
Jednostki tematyczne zawierają 7 części składowych: temat katechezy (1) – zamieszczony zawsze u góry strony czarną i powiększoną czcionką – wprowadza uczniów w tematykę lekcji, mobilizuje do samodzielnego zastanowienia się nad istotą zagadnienia;cytaty biblijne (2)umieszczone w osobnych ramkach czcionką niebieską – stanowią pomoc w nawiązaniu osobistej relacji ucznia z Bogiem, umożliwiają katechizowanym systematyczny kontakt z Biblią; fotografie i rysunki (3) – pomagają w lepszym zrozumieniu przedstawionych w temacie treści i omawianego problemu oraz pobudzają katechizowanych do spontanicznego i twórczego myślenia; słownik(4)– krótkie, łatwe do zrozumienia definicje najtrudniejszych pojęć pojawiających się w treści lekcji; komentarze (5) stanowią pomoc, dzięki której uczeń potrafi lepiej zrozumieć cytowany podczas katechezy fragment Pisma Świętego i odnieść go do własnego życia; modlitwa (6) – oznaczona piktogramem „złożonych rąk” lub „nutki” (gdy jako modlitwę proponuje się tekst piosenki religijnej) – rozwija u katechizowanych wiedzę na temat bogactwa form i rodzajów modlitwy; pytania (7) stanowią narzędzie służące do sprawdzenia, na ile dana lekcja została zrozumiana przez uczniów oraz zachęcają do samodzielnego myślenia. Nowy zestaw – oprócz zasadniczego podręcznika – zawiera także podręcznik metodyczny (+ CD) oraz karty pracy.
Podręcznik do nauki religii dla uczniów I klasy gimnazjum został zatytułowany Spotkanie ze Słowem; nosi numer AZ-31-01/10-PO-1/11 i jest zgodny z programem nauczania nr AZ- 3-01/10. Myśl przewodnią podręcznika stanowi „prawda wyjaśniająca zwracanie się Boga do człowieka przez piękno świata, dzieje Izraela, przez Syna Bożego Jezusa Chrystusa i Kościół”. Daje on również uczniom odpowiedź na pytanie, w jaki sposób człowiek powinien odpowiadać wiarą na słowo Boże. Rozpoczyna się od słowa wstępnego ks. bpa Marka Mendyka. Biskup wyjaśnia w nim, że uczniowie na katechezie będą poszukiwać odpowiedzi na trudne pytania, dotyczące ich życia, osoby, środowiska, w którym wzrastają, a także postawy wiary. Materiał zawarty w podręczniku obejmuje 56 jednostek lekcyjnych, podzielonych na 6 rozdziałów tematycznych. Oto one: Bóg na ludzkich drogach (I), w którym treści dotyczą problemu pytań egzystencjalnych; Słowo Boga do człowieka (II) – głównym celem jest zapoznanie katechizowanych z Pismem Świętym, przez które objawia się nam Bóg; Słowo Boga prowadzi Lud Boży (III) – nawiązanie do wydarzeń z historii zbawienia zawartych w księgach Starego Testamentu, które zostały omówione w poprzednim rozdziale; Słowo stało się ciałem (IV) – dotyczy osoby Jezusa Chrystusa, Jego życia i działalności; Słowo Boże rozszerzało się (V) – rozdział ukazuje historię narodzin Kościoła, jego charakterystykę i opis rozwoju sięgający czasów starożytności i średniowiecza; Twoje słowo na ścieżkach mego życia (VI) – rozdział traktujący o historii i znaczeniu poszczególnych okresów liturgicznych oraz akcentujący potrzebę duchowego przeżywania roku liturgicznego.
Treści te odpowiadają celom przyjętym w nowej podstawie i nowym programie: wprowadzenia katechizowanych w rozumienie tajemnicy miłości Boga do człowieka; ukazywania Boga objawiającego się człowiekowi w stworzonym świecie, Piśmie Świętym, a także w dziejach ludzkości i przede wszystkim w Jezusie Chrystusie; przybliżania istoty Kościoła oraz kształtowania postaw wdzięczności i wiary, która ma wyrażać się w wolnej decyzji życia z Bogiem. Jednostki tematyczne posiadają podobną, jak we wcześniej omówionych podręcznikach, konstrukcję merytoryczno-dydaktyczną. W każdej z nich można wyróżnić 7 części składowych. Tematyka jednostek jest dostosowana do poziomu rozwoju uczniów. Pod tematem katechezy, napisanym większą czcionką i innym kolorem niż pozostały tekst, umieszczono komentarz wprowadzający, który nawiązuje do tematu katechezy i skupia uwagę ucznia na omawianym zagadnieniu. Dalej znajdują się: cytaty biblijne oznaczone piktogramem „otwarta Biblia”, ilustracje wspomagające zapamiętywanie i przyciągające uwagę uczniów, komentarze interpretacyjne, odnoszące poruszane w trakcie katechez treści do wydarzeń z życia uczniów i skłaniające do moralnej oceny czynów. Jako odrębne potraktowano pytania, które zapisano w rubryce: „zastanów się”. Zachęcają one uczniów do refleksji i odniesienia treści katechezy do osobistych doświadczeń. Na marginesie zamieszczono sentencje, cytaty, myśli zaczerpnięte z literatury, filozofii, historii, które stanowią inspirację do osobistych przemyśleń i korelacji międzyprzedmiotowych. Obok prezentowanego podręcznika dla ucznia, autorzy przygotowali także karty pracy i podręcznik metodyczny dla katechety. Karty pracy stanowią osobny zeszyt. Znajdujemy w nich zadania, opracowane do poszczególnych rozdziałów. Taki zbiór zadań z całego działu ma stać się narzędziem dla katechety, narzędziem służącym do sprawdzania wiadomości oraz dokonywania ewaluacji. Zadania mogą być uzupełnianie zarówno na bieżąco, jak i na lekcjach powtórzeniowych. Zbiór cechuje duża różnorodność. Znajdujemy w nim prace z tekstem, pytania otwarte, tabelki, wykresy, rysunki, projekty. W podręczniku metodycznym umieszczono scenariusze zajęć do każdego tematu lekcji. Zawierają: propozycję zapisu tematu do dziennika, cele katechezy, metody i techniki, środki katechetyczne oraz przebieg katechezy. Trochę inną strukturę mają katechezy z rozdziału VI – ze względu na treści, jakie przedstawiają. Autorzy proponują omawianie sylwetki patrona młodzieży i okresów roku liturgicznego jako spotkań w Kościele, parafii w terminie powiązanym z daną tematyką.
Dokonując całościowej, a przy tym wstępnej oceny omawianych podręczników, należy podkreślić, iż zostały one przygotowane zgodnie z „duchem czasu”. W dobie kolorowych czasopism, plakatów, barwnych teledysków, stron internetowych o wiele łatwiej dotrzeć do katechizowanych dzięki podręcznikom, które swoją barwną i czytelną szatą graficzną działają pozytywnie na uczniów. Omówione podręczniki zawierają liczne ilustracje i rysunki, które tworzą – wraz z zawartą w nich treścią – piękne i wymowne kolaże. Ilustracje pomagają lepiej zrozumieć problem podjęty podczas katechezy, pobudzają młodzież do przemyśleń oraz pomagają w zapamiętywaniu. Walorem omawianych podręczników nie są jedynie ilustracje. Ważny jest także przystępny, prosty, zrozumiały, adekwatny do poziomu adresatów, poprawny teologicznie język. Jeśli pojawiają się trudne pojęcia teologiczne, to równocześnie na marginesie oraz z tyłu książki, w słowniczku znajdujemy ich wytłumaczenie. Oprócz szaty graficznej i odpowiednio dobranych treści niewątpliwym walorem podręcznika jest umiejętne rozbudowanie funkcji samokształceniowej poprzez propozycję zastosowania kart pracy. Wartość podręczników podnoszą przykłady sytuacji egzystencjalnych, myśli i aforyzmów świętych oraz znanych osób. Dzięki temu przekazywana wiedza teologiczna kształtuje postawy chrześcijańskie uczniów, zwłaszcza tych z gimnazjum.
Miejmy nadzieję, iż omawiane podręczniki będą kontynuowane w podobnym stylu dla kolejnych klas szkoły podstawowej, gimnazjum i szkoły ponadgimnazjalnej oraz że znajdą uznanie w oczach tych, którzy katechizują.
Kiedy we wrześniu każdego roku hospituję studentów na miesięcznych praktykach, to podstawowym problemem – nie tylko dla praktykantów, ale i katechetów – są podręczniki. Narzekania dotyczą różnych braków. Katecheci krytykują najczęściej tzw. „brak pomysłu na katechezę”. Będąc wykładowcą dydaktyki katechezy, zwracam studentom uwagę na fakt, że różnorodne braki w podręcznikach pełnią także pozytywną funkcję, gdyż zmuszają do krytycznej refleksji, a przede wszystkim rozwijają postawę twórczą katechety. Podręcznik był, jest i będzie narzędziem pomocnym w katechezie, a nie katechezą samą w sobie. W kontekście omawianych podręczników, dostrzegając wiele ich walorów (w tym bez wątpienia „pomysł” na współczesną katechezę), wydaje się, iż spełniają one wszystkie warunki, aby stać się naprawdę dobrym narzędziem, pomocnym w trudnym procesie nauczania religii w szkole. Miarą ich przydatności będzie przede wszystkim praktyka katechetyczna. Dlatego niniejsze podręczniki katechetom praktykom gorąco polecam!
ks. Jerzy Kostorz
 
Zamówienia: www.mojeksiazki.pl
 
 
Autor recenzji – dr hab. katechetyki, adiunkt Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego.