ks. Janusz Mastalski, Zasady edukacyjne w katechezie

 

 

Rola szkoły, choć przez wielu traktowana drugoplanowo - pozostaje niezastąpiona w wychowaniu młodego pokolenia, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę problem dysfunkcyjności większości rodzin. Katecheza powinna posiadać szczególne miejsce, ponieważ wychowanie zdąża do kształtowania osoby ludzkiej w kierunku jej celu ostatecznego, a równocześnie do dobra społeczności, której człowiek jest członkiem i w której obowiązkach, gdy dorośnie, będzie brał udział.

Specyfika katechezy szkolnej sprawia, że jest ona z jednej strony odpowiedzialna właśnie za to wychowanie, z drugiej istnieją jednak próby jej zastąpienia.

Wychowawca wychowawców - Jan Paweł II, mówiąc o posłudze katechetycznej, zobowiązał nauczycieli religii do „(...) poczucia odpowiedzialności za ukazanie orędzia ewangelicznego wszystkim uczniom, wbrew pokusie ograniczenia swego zainteresowania do tych tylko, którzy świadomie przeżywają wybór wiary i praktyk religijnych[1].

Autor w swojej książce pisze, że nauczanie nie jest tożsame z wychowaniem. Jednakże oba procesy posiadają wspólne cechy. Charakterystycznym elementem wspólnym jest tożsamość osób biorących udział w procesie dydaktycznym i wychowawczym. Można wobec tego stwierdzić, że nauczanie i wychowanie są to oddziaływania nierozłączne.

            Badania zostały przeprowadzone w roku szkolnym 2001/2002. Obserwacje prowadzone były w pięciu gimnazjach prywatnych oraz sześciu gimnazjach państwowych na terenie Krakowa. W każdej szkole państwowej zostało wybranych losowo sześć klas, w których przeprowadzono trzy obserwacje. Zorganizowano zatem 108 obserwacji lekcji katechezy gimnazjalnej. Ze względu na małą ilość klas w szkołach prywatnych, przebadano tylko pięć gimnazjów; suma klas wyniosła dwadzieścia, a suma obserwacji - 60. Łącznie dokonano 168 obserwacji zajęć z religii. W tym też okresie rozdano uczniom 458 ankiet, uzupełnieniem ich były ankiety przeprowadzone wśród nauczycieli i wywiady z katechetami. Z otrzymanych odpowiedzi jasno wynika, że katecheci nie posiadają dużej wiedzy merytorycznej o zasadach wychowawczych. Tylko niespełna dwie trzecie ankietowanych potrafiło nazwać zasady wychowawcze, a 146 katechetów nie potrafiło wymienić specyficznych zasad dla katechezy. Nie dziwi zatem fakt niewielkiego stopnia zastosowania zasad katechetycznych w kształceniu i wychowaniu uczniów. Należą do nich:

- zasada polimetodyczności w nauczaniu katechetycznym,

- zasada kontroli i oceny w katechezie,

- zasada indywidualizacji w nauczaniu katechetycznym,

- zasada poglądowości na katechezie,

- zasada przystępności w nauczaniu katechetycznym,

- zasada wiązania teorii z praktyką na lekcjach religii,

- zasada korelacji na zajęciach katechetycznych.

Zasady te były realizowane albo na niewielu lekcjach religii, albo w wielu przypadkach nieprawidłowo. Analiza uświadamia nam, że konieczne jest edukowanie samych katechetów. Wprawdzie prawie co czwarty katecheta gimnazjalny chce realizować zasadę wierności Bogu i człowiekowi, ale obserwacje poczynione zarówno w gimnazjach państwowych, jak i prywatnych nie potwierdzają tych deklaracji. Niestety, także wychowanie sakramentalne i liturgiczne pozostawia wiele do życzenia.

Trochę lepiej - według badań Autora - wygląda sytuacja ze stosowaniem ogólnych zasad wychowawczych. Katecheci widzą potrzebę oddziaływania na katechizowanych poprzez różne metody, a najpopularniejszym sposobem dotarcia do ucznia jest dialog edukacyjny.

Niepokoi jednak fakt, iż katecheza szkolna zaczyna coraz bardziej przypominać zwykłą lekcję, traktującą o kwestiach religijnych czy społecznych. Jan Paweł II w 1980 roku w przemówieniu w siedzibie UNESCO mówił: „Czy w całym procesie wychowania, przede wszystkim szkolnego, nie nastąpiło jednostronne przesuniecie w kierunku samego wykształcenia (...) czy przy takim układzie proporcji oraz przy systematycznym wzroście wykształcenia, które odnosi się do rzeczy posiadanych przez człowieka, nie zostaje coraz bardziej przesłonięty sam człowiek”[2]. Wydaje się, że taka groźba istnieje także w polskiej szkole. Dlatego, według Autora, poszukiwanie nowych dróg kształcenia i wychowania jest palącym problemem polskiej i katolickiej edukacji, który nie powinien pozostać na etapie tylko dyskusji.

W wyniku obserwacji, badań ankietowych oraz wywiadów powstało 10 zasad edukacyjnych zweryfikowanych empirycznie. Są to następujące zasady:

a) wzmacniające percepcję ucznia

- zasada poprawności metodycznej,

- zasada kwantowości,

- zasada współpracy nauczyciela i ucznia;

- zasada permanentnego bodźca,

- zasada personalistycznej relacji nauczyciela i ucznia,

- zasada teleologicznego ukierunkowania,

- zasada internalizacji;

- zasada przydatności,

- zasada adekwatności,

- zasada egzemplifikacji.

Postulaty, jakie postawił Autor, są bardzo istotne dla tej jakże ważnej sprawy. Wiemy bowiem, jaki stosunek ma młodzież do lekcji religii, ba trudno powiedzieć, że tylko młodzież, to ich rodzice (naturalnie nie wszyscy) są motorem tego nastawienia. Zbyt głośno mówią przy dzieciach o różnych sprawach związanych z religią, a wiemy, że nie jest to wskazane.

Pozostałe postulaty wymienione przez Autora należy również uznać za bardzo istotne.

a) Dla zapewnienia wszechstronnego kształcenia uczniów na katechezie należy popularyzować wszystkie strategie nauczania i wychowania.

b) Należy zachęcać katechetów do realizowania w procesie kształcenia katechetycznego postulatu nauczania wychowującego, zapewniającego wszechstronny i harmonijny rozwój ucznia.

c) Katecheci powinni zwrócić uwagę na uczniów słabszych i stosować zasadę indywidualizacji nauczania, co niewątpliwie zlikwiduje zniechęcenie katechizowanych do przyswajania przekazywanych treści.

d) Ze względu na wciąż małą aktywność uczniów na lekcjach religii, istnieje konieczność tworzenia klasopracowni do zajęć katechetycznych.

e) Istnieje wielka potrzeba edukacji katechetów w dziedzinie zasad katechetycznych, ponieważ stosowanie ich w procesie edukacyjnym pozostawia wiele do życzenia.

f) Należy zachęcać wszystkich katechetów do poszukiwania nowych form oddziaływania na katechizowanych, aby przekazywana Prawda trwale zapadła w serca i umysły dzieci i młodzieży.

Recenzentka jako nauczyciel szkoły podstawowej i dydaktyk szkoły wyższej z ogromną radością przeczytała tę książkę. Poleca ją wszystkim zainteresowanym. Zawarte w niej informacje mogą być wykorzystane przez wszystkich nauczycieli, bez względu na lata pracy i nauczany przedmiot.

 

 

Zamówienia: Wydawnictwo Naukowe PAT w Krakowie, ul. Franciszkańska 1, 31-004 Kraków, tel./fax (0-12) 422 60 40, cena det.: 35 zł.

 

---

[1] Jan Paweł II, Spotkanie z duchowieństwem Rzymu, Watykan, 5 marca 1981, nr 5.

[2] Jan Paweł II, Przemówienie w siedzibie UNESCO, Paryż, 2 czerwca 1980, nr 13.