ks. Jerzy Kostorz, Ekumeniczny wymiar posoborowej katechezy w Polsce

 

Analizy podjęte przez ks. Jerzego Kostorza w monografii poświęconej ekumenicznemu wymiarowi posoborowej katechezy w Polsce wpisują się w zagadnienia z zakresu katechezy integralnej. Autor - w oparciu o dostępne dokumenty Kościoła oraz opracowania teologiczne i katechetyczne - podjął się odpowiedzi na pytanie, „na ile i w jaki sposób wytyczne Vaticanum II oraz katechetycznych i ekumenicznych dokumentów znajdują swoje odzwierciedlenie w teorii i praktyce katechetycznej posoborowego Kościoła katolickiego w Polsce” (s. 19). Spróbował ukazać nowe możliwości zintensyfikowania formacji ekumenicznej we współczesnej katechezie (tamże). Autor podjął się przeanalizowania problemu istotnego nie tylko w teorii, ale także w praktyce katechetycznej. Jest to przedsięwzięcie pionierskie, gdyż jak dotąd w polskiej literaturze katechetycznej nikt nie opracował w sposób całościowy problematyki z zakresu katechezy ukierunkowanej ekumenicznie, a sama tematyka doczekała się znikomej liczby artykułów.

Adresatami recenzowanej monografii są nie tylko katechetycy, ale także katecheci pracujący w szkole i osoby zaangażowane w posługę duszpasterską w parafii. Czytelnik zostaje zaproszony do odkrywania, określonego w dokumentach Kościoła oraz w programach nauczania religii i w podręcznikach katechetycznych, programu ekumenicznej formacji chrześcijańskiej. Dzięki lekturze tej nowatorskiej monografii można pozyskać wszechstronną wiedzę na temat autentycznej, całościowej i permanentnej katechezy ukierunkowanej ekumenicznie.

Kontekst, w jakim umieszczono analizy i interpretację zgromadzonej przez autora literatury, wskazuje, iż posoborowa katecheza Kościoła w Polsce – w ujęciu teoretycznym – ma wymiar ekumeniczny i powinna być przeniknięta duchem szeroko rozumianego ekumenizmu. Jako taka może – jak w wielu miejscach trafnie dowodzi autor – wspomagać młodzież w poznaniu inaczej wierzących oraz w kształtowaniu postawy otwartej na ekumenizm. Recenzowana książka ma charakter teologiczno-katechetyczny z wyraźnym nachyleniem pastoralnym. Należy do nurtu zainteresowań ks. Kostorza, które wiążą się z katechezą integralną. Autor – jak sam zaznacza we wstępie – pod pojęciem „ekumeniczny wymiar” rozumie „dialog ekumeniczny zarówno w sensie – ad intra, jak i w szerokim tego słowa znaczeniu – ad extra” (s. 19). Trafnie zauważa, że na gruncie Kościoła Rzymskokatolickiego dialog ekumeniczny koresponduje z dialogiem międzyreligijnym, co sprawia, że te dwie kategorie tworzą integralną całość w formacji ekumenicznej współczesnej młodzieży.

Opierając się na nauce Kościoła oraz opracowaniach polskich katechetyków ks. Kostorz bada, na ile współczesna katecheza przyczynia się do kształtowania wśród młodzieży właściwych postaw wobec wyznawców innych religii chrześcijańskich. Jednocześnie podkreśla znaczenie postawy dialogu, tolerancji i poszanowania inaczej wierzących w formacji ekumenicznej katechizowanych. Takie podejście jest uzasadnione i zgodne ze wskazaniami zapisanymi w dokumentach Kościoła, a zwłaszcza w Nowym dyrektorium ekumenicznym. Wpisuje się ono w szerokie rozumienie kwestii ekumenicznych, które obejmuje współpracę chrześcijan z wierzącymi innych religii w zakresie budowania sprawiedliwości, pokoju, poszanowania praw drugiego człowieka oraz wielu innych kwestii społecznych.

Recenzowana monografia została podzielona na: wstęp, cztery rozdziały o logicznie uporządkowanej strukturze oraz zakończenie. We wstępie autor formułuje problem i cel podjętych badań oraz charakteryzuje dostępną literaturę, którą zamierza poddać szczegółowej analizie i interpretacji, a następnie opracować syntetycznie uzyskane wyniki i dokonać próby oceny. Charakteryzuje też w sposób szczegółowy materiał źródłowy, uzasadniając przy tym kryteria jego doboru. Już w tym opisie daje się zauważyć, że wybrane do analizy dokumenty Kościoła: bezpośrednio dotyczące problematyki ekumenizmu i typowo katechetyczne, jak również programy i podręczniki katechetyczne, zostały trafnie dobrane. Sam autor słusznie dowodzi, iż z tej racji, że rozprawa obejmuje okres od Soboru Watykańskiego II do czasów najnowszych, jako materiał źródłowy należało wybrać materiały katechetyczne, które powstały w okresie od 1971 do 2001 roku oraz od roku 2001. Do pierwszej grupy zalicza: obowiązujący w latach 1971-2001 Ramowy program katechizacji w zakresie szkoły średniej oraz opracowaną na jego podstawie krakowską i poznańską wersję Szczegółowego programu katechizacji i redagowanych do nich podręczników. Drugą grupę materiałów źródłowych stanowią opracowane i zatwierdzone w 2001 roku przez Komisję Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski: Podstawa programowa katechezy Kościoła katolickiego w Polsce, Program nauczania religii „Świadek Chrystusa” (dla liceum profilowanego) i „Z Chrystusem” (dla szkoły zawodowej) oraz zredagowane - zgodnie z tymi programami - podręczniki serii krakowskiej, poznańskiej, radomskiej i lubelskiej. Jak zaznacza sam autor we wstępie monografii, dobór podręczników został podyktowany przede wszystkim ich ogólnopolskim zasięgiem. O wyborze do analizy jedynie programów i podręczników dla młodzieży szkół średnich zadecydował fakt, że punkt ciężkości formacji ekumenicznej w procesie katechetycznym przypada właśnie na etap edukacji katechetycznej w szkołach ponadgimnazjalnych (s. 22). Jest to jak najbardziej uzasadnione i poprawne metodologicznie podejście. Autor zmierza nie tylko do dokonania oceny analizowanych materiałów źródłowych, ale także do wypracowania na tej podstawie nowych kierunków pracy duszpasterskiej ukierunkowanej ekumenicznie (ss. 26-27). Takie podejście wskazuje na znaczenie podjętych analiz nie tylko dla teorii, ale także dla praktyki duszpasterskiej w szkole i w parafii.

W rozdziale pierwszym (Ekumeniczny wymiar katechezy w podstawowych dokumentach Kościoła) autor w sposób całościowy ukazuje akcenty katechetyczno-teologiczne w ekumenicznych dokumentach Kościoła oraz kwestie ekumeniczne w katechetycznych dokumentach nauczania Kościoła (ss. 29-83). Ksiądz Kostorz koncentruje swoją uwagę na treściach, które wprost wskazują na potrzebę ekumenicznego wymiaru katechezy. Analizując dokumenty Kościoła, ukazuje fundamentalne kwestie dotyczące dialogu ekumenicznego i potrzebę realizacji ich w praktyce katechetycznej Kościoła katolickiego. Niewątpliwą zaletą jest to, iż ks. Kostorz rzetelnie analizuje dokumenty Kościoła, a zapisane w nich treści ekumeniczne odnosi wprost do teorii i praktyki katechetycznej. Godnymi uwagi są próba oceny i wnioski zamieszczone w końcowej części rozdziału. Fakt, iż jest to pierwsza część pracy, sprawia, że czytelnik zostaje najpierw zapoznany z podstawami ekumenicznego wymiaru katechezy, co umożliwia mu podczas lektury kolejnych części monografii lepiej zrozumieć i właściwie odczytać sens dywagacji prowadzonych na bazie programów i podręczników katechetycznych. Takie rozplanowanie analiz świadczy też, iż mamy do czynienia z pracą napisaną nie tylko z naukową dokładnością, ale także z uwzględnieniem metodologii nauk pastoralnych. Podprowadza ono pod właściwe rozumienie ekumenicznego wymiaru katechezy.

Dalej, w rozdziale II, ks. Kostorz charakteryzuje programy nauczania religii z 1971 i 2001 roku pod katem obecności w nich wytycznych dotyczących formacji ekumenicznej młodzieży w toku katechezy (ss. 85-121). Swoją uwagę słusznie skupia wokół trzech naczelnych zasad: poznania doktryny Kościoła katolickiego, poznania innych wyznań i religii oraz kształtowania postawy otwartej na ekumenizm. Wydaje się, iż przyjęcie – za autorami dokumentów Kościoła – tak uporządkowanej i zwartej konstrukcji pozwala w sposób czytelny i przekonywający ukazać założenia programowe ekumenicznego ukierunkowania katechezy. Na końcu tej części ks. Kostorz podejmuje próbę oceny i wyprowadza wnioski pastoralne, co dodatkowo wzmacnia wartość pracy dla praktyki katechetycznej. Stwierdza, iż ostatecznie ważne jest to, że „(...) najwięcej treści zapisanych w (…) analizowanych programach dotyczy doktryny własnego wyznania. Takie rozpisanie treści wydaje się zasadne, gdyż każda forma zaangażowania ekumenicznego wymaga rzetelnej znajomości prawd wiary własnego Kościoła oraz świadomości, iż pełnia prawd objawionych wraz ze środkami zbawienia ustanowionymi przez Chrystusa znajduje się w Kościele katolickim” (s. 120). Słusznie ks. Kostorz zauważa, iż „wskazane jest też ubogacanie tych zagadnień nacechowaną szacunkiem nauką o innych Kościołach chrześcijańskich i religiach niechrześcijańskich”, gdyż autorzy programów tym kwestiom poświęcają zdecydowanie mniej uwagi (s. 120). Jak wykazuje w swoich analizach ks. Kostorz, pewnym novum programów z 2001 roku jest to, że kwestie ekumeniczne zostają w nich podjęte także w ramach korelacji z przedmiotami szkolnymi i ze ścieżkami edukacyjnymi, co nie tylko wpisuje się w dialog interdyscyplinarny, ale także służy rzetelnemu przekazowi wiedzy o innych wyznaniach i religiach, a zarazem sprzyja całościowemu spojrzeniu na ruch ekumeniczny i kształtowaniu postawy otwartej na ekumenizm (s. 120). Takie uwagi autora świadczą o jego gruntownej i wieloaspektowej znajomości nie tylko problematyki katechezy ekumenicznej, ale także specyfiki szkolnego nauczania religii i założeń edukacyjnych współczesnej szkoły. Potwierdzają rzetelność podjętych badań i ich nachylenie praktyczne.

W kolejnym rozdziale (III) autor bardzo wnikliwie analizuje wybrane podręczniki katechetyczne, opracowane do programów z roku 1971 i 2001 (ss. 123-232). Najwięcej uwagi poświęca katechezom wprost poświęconym kwestiom ekumenicznym, co jest uzasadnione, gdyż służy rzetelnemu rozwiązaniu - postawionego we wstępie pracy - problemu. Analizując inne jednostki tematyczne, ks. Kostorz akcentuje obecne w nich kwestie ekumeniczne. Wielokrotnie podkreśla, iż odwołanie do doktryny Kościoła katolickiego oraz do inaczej wierzących stanowi istotny element w formacji postawy otwartej na ekumenizm. Bogactwo odwołań do propozycji autorów podręczników sprawia, iż czytelnik z łatwością dostrzega nie tylko aktualność ekumenicznej formacji młodzieży, ale i możliwości jej realizacji w praktyce.

Na końcu każdego rozdziału autor umieścił zestawienie tabelaryczne, uwzględniające tytuł serii, tytuł podręcznika, liczbę jednostek katechetycznych oraz liczbę katechez na temat szeroko rozumianego ekumenizmu, zamieszczonych w danym podręczniku (ss. 176-177, 226-227). Taka prezentacja całości wydaje się cenna, gdyż sprzyja integralnemu spojrzeniu na szczegółowo analizowane podręczniki i ułatwia dokonanie oceny oraz wyprowadzenie wniosków. Autor dochodzi do słusznego stwierdzenia, iż „(...) w podręcznikach wyraźnie widać zgodność proponowanych tematów z programami, do których zostały opracowane. W związku tym odnotowuje się (…) uwzględnianie tematyki ekumenicznej i to w znacznym stopniu” (s. 227) oraz „bogaty zestaw tematów, które pozwalają na odwołanie do różnych elementów związanych z budowaniem jedności wśród wyznawców Chrystusa i prowadzenie dialogu międzyreligijnego (…)” (s. 232).

Rozdział IV, zatytułowany Kierunki rozwoju ekumenicznego wymiaru katechezy (ss. 233-265), koncentruje się wokół potrzeb i możliwości związanych z ekumenicznym wymiarem katechezy. Najpierw ks. Kostorz zwraca uwagę na potrzebę solidnej – podstawowej (w czasie studiów teologicznych) i permanentnej (w czasie nauczania i wychowania młodzieży) formacji katechetów. Następnie wskazuje na potrzebę nieustannej odnowy programów i podręczników katechetycznych, tak, aby zawierały one najnowsze osiągnięcia ruchu ekumenicznego. Słusznie autor zauważa, iż tego rodzaju działania są niezbędne w efektywnej formacji ekumenicznej katechizowanych. Wymagają też ekumenicznej formacji w ramach duszpasterstwa katechetycznego w parafii i to zarówno dzieci, młodzieży, jak i dorosłych, dlatego w ostatnim punkcie ks. Kostorz wskazuje na możliwości realizacji tego postulatu.

W zakończeniu dokonuje całościowego spojrzenia na wcześniej podjęte analizy. Jednocześnie jeszcze raz, chociaż już w sposób bardzo syntetyczny, ocenia wartość analizowanych materiałów i ich przydatność do katechezy, postrzeganej w wymiarze ekumenicznym. Dostrzega też nowe perspektywy badań teoretycznych i potrzebę ich weryfikacji empirycznej.

Przedstawiona w zarysie treść monografii ks. Kostorza nie wyczerpuje w całości analiz w niej zawartych. Niemniej jednak ukazuje bogactwo problematyki oraz kompetentne i rzetelne podejście autora. Niekwestionowaną wartością recenzowanej książki jest także: przejrzysta i spójna struktura treści, precyzyjny i poprawny stylistycznie język, bogata bibliografia materiałów źródłowych (dokumenty Kościoła, dokumenty katechetyczne, programy i podręczniki) oraz literatury podstawowej i pomocniczej. Cenne są liczne dopowiedzenia zawarte w przypisach oraz zestawienia tabelaryczne katechez. Daje się też zauważyć nieustanne dążenie autora do połączenia teoretycznych przemyśleń naukowych z wymiarem praktycznym. Wszystko to świadczy o wartości monografii i jej oryginalnym charakterze.

Ze względu na walory naukowe i dydaktyczne oraz aktualność podjętej problematyki książka ks. Kostorza Ekumeniczny wymiar posoborowej katechezy w Polsce może być cenną pomocą tak dla katechetyków i katechetów, jak też duszpasterzy w pogłębieniu wiedzy na temat formacji ekumenicznej młodzieży, realizowanej w toku szkolnych i parafialnych spotkań katechetycznych.

 

 

Zamówienia: Redakcja Wydawnictw Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego, ul. Kard. B. Kominka 1a, 45-032 Opole,tel. (0-77) 44 11 502; e-mail: rwwt@uni.opole.pl

 

 

Autor recenzji -– dr katechetyki, adiunkt w Katedrze Katechetyki i Pedagogiki Religii na Wydziale Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.