ks. Marek Studenski, "Aktualność systemu wychowawczego F.W.Foerstera we współczesnej polskiej szkole"

 

 

Omawiana książka księdza Marka Studenskiego jest jego rozprawą doktorską przygotowaną na Wydziale Teologicznym Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie, pod kierunkiem prof. dra hab. Mariana Śnieżyńskiego. Recenzentami rozprawy byli: ks. prof. dr hab. Stanisław Kulpaczyński (KUL) oraz ks. prof. dr hab. Stefan Koperek (PAT).

Nie budzi chyba większych wątpliwości stwierdzenie, że sprawa wychowania młodego pokolenia jest jednym z najważniejszych zadań społeczeństwa. Z drugiej strony, sposoby realizacji tego zadania na każdym etapie historii stawały się przedmiotem bardziej lub mniej owocnych dyskusji. Dlatego z wielkim zaciekawieniem przywitaliśmy na polskim rynku księgarskim książkę ks. dra Marka Studenskiego, będącą próbą ukazania - proponowanego na przełomie minionych wieków - systemu wychowawczego autorstwa niemieckiego pedagoga F.W. Foerstera. Przedsięwzięcie tym bardziej aktualne, że z różnych stron słychać głosy mówiące o kryzysie wychowania, o niewystarczalności tych sposobów wychowawczych, z których dziś powszechnie się korzysta. Usprawiedliwiając podjęcie takiego tematu, ksiądz Studenski powołuje się na Deklarację o wychowaniu chrześcijańskim „Gravissimum edukationis” Soboru Watykańskiego II. Ojcowie Soboru podkreślają tam potrzebę gotowości do odnowy i adaptacji wśród nauczycieli i wychowawców. Wypełnienie tego wskazania soborowego dokonuje się, zdaniem Autora, poprzez korzystanie z doświadczeń przeszłości. „Warto sięgnąć po sprawdzone idee wychowawcze i dokonać ich adaptacji w naszej rzeczywistości szkolnej” - pisze Autor we Wstępie do swej książki. Do tego w szczególny sposób nadaje się twórczość F.W. Foerstera, gdyż idee, na których oparł swój program wychowania bardzo bliskie są tym, które znajdujemy w dokumentach Vaticanum II.

Praca księdza doktora Studenskiego składa się z sześciu rozdziałów, wstępu, zakończenia, streszczenia w języku niemieckim, bibliografii, aneksu oraz spisu tabel i histogramów.

Pierwszy rozdział stanowi obszerną prezentację systemu wychowawczego Foerstera. Szczególny nacisk Autor kładzie na wyjaśnienie znaczenia pojęć: „wychowanie” i „charakter”. Pojęcia te wydają się być kluczowymi dla zrozumienia tej koncepcji wychowania. Już w tym miejscu chciałbym podkreślić wartość takiego „zabiegu”. Bardzo często powodem sporów naukowych i niezrozumienia jest brak precyzji pojęć, którymi się posługujemy. Godnym polecenia jest zatem definiowanie kluczowych pojęć na początku pracy czy wystąpienia. Drugi rozdział to analiza polskiej literatury dotyczącej zagadnień związanych z wychowaniem. Autor czyni to w sposób bardzo wnikliwy. Koncentruje się tu na trzech aspektach wychowania: intelektualnym, moralnym i estetycznym. Ponieważ omawiana praca opiera się w części na samodzielnie przeprowadzonych przez Autora badaniach empirycznych, dlatego też w trzecim rozdziale znajdujemy omówienie stosowanej w tych badaniach metody. W aneksie znaleźć możemy wzory ankiet stosowanych w fazie badawczej. Kolejne trzy rozdziały stanowią próbę ukazania aktualności, tzn. możliwości wykorzystania systemu wychowawczego Foerstera w kształtowaniu trzech zasadniczych sfer aktywności ucznia. I tak czwarty rozdział poświęcony jest sferze intelektualnej, piąty moralnej, a szósty estetycznej i fizyczno-zdrowotnej.

Analizując wyniki przeprowadzonych badań empirycznych, Autor stwierdza, że szkolna praktyka wychowawcza odbiega nieraz od celów zamierzonych przez samych nauczycieli. Ta część pracy stanowi próbę opisu aktualnego stanu realizacji zamierzeń wychowawczych we współczesnej polskiej szkole. Pewien niedosyt rodzi fakt, że badania przeprowadzone były tylko na dość ograniczonym terenie. Takie jednak było zamierzenie Autora wyrażone w tytule pracy. Wydaje się, iż w dobie nie spotykanego dotąd zalewu różnego rodzaju „luźnymi” informacjami (np. internetowymi), brakuje elementu systematyzującego, ukazującego co robić w danej chwili i sytuacji. Przesłaniem Autora w omawianej pracy jest stwierdzenie, że rolę takiego elementu może pełnić koncepcja wychowania F.W. Foerstera. Okazuje się, że w twórczości tego autora znajduje się szereg cennych i aktualnych uwag dotyczących wychowania intelektualnego, moralnego i fizycznego młodzieży.

Praca napisana jest poprawnym, lekkim stylem. Część empiryczna ilustrowana jest licznymi tabelami i wykresami, co w znacznym stopniu podnosi jej walor percepcyjny. Autor dotarł do wszystkich istotnych dla pracy pozycji bibliograficznych w języku polskim i niemieckim. Dotyczy to zarówno źródeł, jak i dokumentów oraz opracowań. Zamieszczona na końcu pracy bibliografia stanowi cenną wskazówkę dla dalszych badań. Wskazówka ta byłaby jeszcze czytelniejsza, gdyby w zapisie bibliograficznym Autor zamieścił także informacje o wydawnictwach.

Jako filozofa zainteresowała mnie wzmianka mówiąca, że na kartach dzieł Foerstera znajdują się liczne nawiązania do różnych poglądów filozoficznych. Autor wymienia takie postacie, jak św. Augustyn, św. Tomasz z Akwinu, A. Schopenhauer, F. Nietzsche. W pracy nie znajdujemy rozwinięcia tego wątku. Jest to zrozumiałe. Nie o wszystkim da się powiedzieć w jednej pracy. Niemniej jest to trop godny podjęcia. Wydaje się bowiem, że wpływ takiej czy innej filozofii lub ideologii na twórczość poszczególnych autorów jest ogromny. Mówi się o nim w kontekście nauk przyrodniczych, podejmując zagadnienie tzw. eksternalistycznych uwarunkowań nauki. Tym bardziej aktualne wydaje się ono być na terenie nauk humanistycznych. Poznanie tych uwarunkowań ułatwia ocenę i zrozumienie konkretnej koncepcji czy teorii naukowej. Myślę, że podjęcie tego wątku w dalszych pracach nad koncepcją wychowania Foerstera mogłoby uczynić ją jeszcze bardziej czytelną, a przyjęcie jej, jeszcze bardziej usprawiedliwionym. Warto też podkreślić, iż ciągle za mało korzysta się z dorobku dawnych myślicieli i nieraz w tworzeniu nowych teorii (także wychowawczych) wyważamy otwarte drzwi.

W zakończeniu Autor przytacza słowa Foerstera zamieszczone w jednym z jego dzieł. Foerster pisze tak: „Chodzi tu o to, by potrafiono bystrym okiem oddzielić w dziedzictwie pedagogicznym, jak również w nowoczesnych badaniach i teoriach to, co ma trwałą wartość i żywotność, od tego, co już przeżyte i od obcych życiu abstrakcji”[1].

Myślę, że jest to postulat aktualny na terenie całej nauki. Prezentowana książka dra Studenskiego jest jego egzemplifikacją.

 

Zamówienia: Wydawnictwo Naukowe PAT, ul. Franciszkańska 1, 31-004 Kraków, tel./fax (0-12) 422 60 40, e-mail: wydawnictwo@pat.krakow.pl

 

 

---

[1] F.W. Foerster, Stare i nowe wychowanie, Katowice 1938: 10