ks. Marian Śnieżyński, Sztuka dialogu. Teoretyczne założenia a szkolna rzeczywistość

    Kilka lat po reformie edukacji w Polsce słyszy się ciągłe utyskiwania na polską szkołę. Narzekają zarówno nauczyciele, uczniowie, jak i rodzice. Powodów jest wiele; można chociażby wymienić takie, jak fala agresji wśród uczniów, niedostosowany program nauczania, wypalenie zawodowe nauczycieli. Nadal więc poszukuje się w licznych dyskusjach i rozprawach naukowych modelu edukacji na miarę potrzeb młodego pokolenia XXI wieku. Wiele z tych rozpraw ma charakter teoretyczny, daleki od rzeczywistości szkolnej. Stąd też z wielkim uznaniem trzeba powitać nową książkę prof. Mariana Śnieżyńskiego pt. Sztuka dialogu. Teoretyczne założenia a szkolna rzeczywistość (Kraków 2005). Autor we wstępie w sposób dosadny diagnozuje polską edukację, pisząc: "(...) poszerzające się pole egoizmu, tzw. wyścig szczurów, brak więzi pomiędzy uczniami oraz pomiędzy nauczycielami a uczniami grozi zapaścią wychowawczą szkoły". Stawia też tezę, iż "(...) od jakości wzajemnych relacji interpersonalnych, od dialogu, zależeć będzie efektywność pracy szkoły, tak w zakresie dydaktycznym, jak i wychowawczym". Zatem na początku pracy czytelnik dowiaduje się o przyczynach jej napisania. W trakcie czytania staje się jasne, że Autor - poprzez wnikliwość analiz i perspektywiczne wnioskowanie - zachęca każdego do praktykowania dialogu w swoim życiu.
    Książka posiada pięć rozdziałów, które dzięki przejrzystej kompozycji prowadzą czytelnika w sposób jasny i konsekwentny poprzez meandry szkolnego dialogu. Ze względu na empiryczny charakter opracowania pierwszy rozdział kreśli założenia badawcze. Można powiedzieć, że są to teoretyczne założenia; bez nich dalsze dywagacje nie byłyby zrozumiane. Autor przeprowadził badania wśród absolwentów szkół średnich, którzy podjęli studia na dwóch krakowskich uczelniach: w Akademii Pedagogicznej i w Papieskiej Akademii Teologicznej. Interpretacja wyników została zaprezentowana w pozostałych czterech rozdziałach. Stanowią one niejako cztery aspekty analizowanego dialogu edukacyjnego.
    I tak w rozdziale drugim, Autor w sposób niezwykle interesujący ukazał znaczenie komunikacji interpersonalnej w procesie edukacyjnym. Warto do niego zajrzeć, aby dowiedzieć się, jak wygląda "kondycja" dialogu w polskiej szkole. Okazuje się bowiem, że w wielu przypadkach monolog szkolny (czyli komunikacja w jedną stronę) staje się antidotum na wszystko. Czy słusznie? O tym czytelnik może się przekonać po lekturze drugiego rozdziału.
    Kolejna część rozprawy dotyczy relacji interpersonalnych, które powinny stać się podstawą dialogu edukacyjnego. Personalizm, a w nim podmiotowość relacji budowanych na fundamencie miłości, stanowi perspektywę powstania dialogu pomiędzy wszystkimi podmiotami edukacji w szkole. Warto więc zajrzeć do tego rozdziału, bowiem w dobie kryzysu wartości, budowanie nietoksycznych relacji interpersonalnych nie jest prostą sprawą. Dlatego też czwarta część omawianej książki ukazuje dialog jako pomost łączący komunikację i relacje interpersonalne w szkole. Ma to być swoista synergia, bez której nie ma budowania prawdziwego dialogu edukacyjnego. Owo współgranie daje Autorowi okazję do ukazania istoty dialogu, warunków i zasad, na których powinien się on odbywać.
    Jednym z warunków dialogu jest umiejętność "dojrzewania" do prawdy przez osoby uczestniczące w dialogu. Dlatego też ostatni rozdział traktuje o formach i metodach dochodzenia do niej. Profesor M. Śnieżyński ukazuje wiele sposobów odkrywania przez podmioty edukacyjne prawdy, która jest - jak pisze - "(...) nadrzędną wartością, a szacunek do niej decyduje o jakości związków między ludźmi w życiu społecznym" (s. 114). Autor weryfikuje teoretyczne dywagacje badaniami, które przeprowadził w 22 szkołach podstawowych i 12 liceach ogólnokształcących miasta Krakowa oraz w południowej Polsce.
    Po lekturze omawianej książki trudno nie oprzeć się wrażeniu, iż Autor w sposób niezwykle sugestywny, ale i rzetelny pod względem naukowym zachęcił wszystkich odpowiedzialnych za nauczanie i wychowanie do budowania demokracji edukacyjnej. Wydaje się, że Sztuka dialogu jest ważnym krokiem w kierunku edukacji, w której szacunek równouprawnienie i miłość są istotnymi faktorami efektywności kształcenia. Każdy więc, komu bliska jest edukacja szkolna, powinien sięgnąć po tę książkę. Jej lektura to fascynujące odkrywanie prawdy, iż dialog jest nie tylko możliwy, ale i niezbędny w kształtowaniu społeczeństwa na miarę XXI wieku.

Ks. Janusz Mastalski    

    Zamówienia: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej w Krakowie, ul. Podchorążych 2, 30-084 Kraków, tel. (012) 662 63 83 lub 662 67 56, email: wydawnictwo@ap.krakow.pl, www.wydawnictwoap.pl

Ks. Janusz Mastalski - dr hab., kierownik Katedry Pedagogiki Ogólnej (Papieska Akademia Teologiczna w Krakowie), wykładowca na Akademii Pedagogicznej w Krakowie, zajmuje się teorią wychowania oraz pedagogiką religijną.