ks. R. Czekalski, Katecheza komunikacją wiary. Studium z katechetyki fundamentalnej

    Postrzeganie wiary jako daru udzielanego ludziom przez Boga nikogo nie zwalnia z poszukiwania nowych dróg, nowych możliwości otwierania się na jej przyjęcie. Poszukiwań takich podjął się ks. R. Czekalski w swojej rozprawie habilitacyjnej Katecheza komunikacją wiary. Studium z katechetyki fundamentalnej. Zmierzył się w niej z pytaniem o możliwość nowego ujęcia katechezy, rozumianej jako komunikacja wiary. Na całość publikacji składają się: wykaz skrótów; wprowadzenie; cztery rozdziały prezentujące w uporządkowanej i logicznej strukturze naukowe uzasadnienie tez, stanowiących przedmiot badań; zakończenie; wykaz bibliograficzny; streszczenie wyników badań w języku angielskim oraz indeks osobowy.
    Inspiracją i uzasadnieniem dla podjętych przez ks. R. Czekalskiego badań nad kościelnym przekazem zbawczego orędzia, jest Dyrektorium ogólne o katechizacji z 1997 roku. W dokumencie tym można znaleźć zachętę do poszukiwania refleksji nad rolą katechezy w rozwoju życia wiarą. Efektem takich przemyśleń jest nowe spojrzenie i nowe rozumienie katechezy.
    Ksiądz R. Czekalski stworzył podwaliny pod kolejny jej model, którego fundament opiera się na - stosowanym w wielu dyscyplinach naukowych - pojęciu "komunikacji". Przenosząc tę definicję na płaszczyznę wiary, wzbogacił jej wymiar horyzontalny, wprowadzając nowy, wertykalny - właściwy kościelnej posłudze słowa, w tym także katechezie. Drugie ważne dopowiedzenie, które jest wyjaśniane i uzasadniane w toku prowadzonych badań, dotyczy opisu warunków, jakie należy spełnić, aby można było mówić o katechezie w kategoriach komunikacji wiary.
    Zakładając, że adresatami ocenianego opracowania są katechetycy, można przyjąć dość skrótowe zaprezentowanie problemu badawczego. Dobrze byłoby jednak zasugerować ks. R. Czekalskiemu, by na przyszłość precyzyjniej zarysował zakres prowadzonych badań, jako że samo zjawisko - bez wątpienia - jest bardzo obszerne. Dopowiedzenia te pozwolą precyzyjniej śledzić przebieg prowadzonych badań.
    Problem badawczy, którego rozwiązanie miało stworzyć podwaliny pod nowy model katechezy, Autor omawianej pozycji rozwiązuje w kilku rozdziałach. I tak, rozdział pierwszy zawiera prezentację współczesnego stanu wiedzy o naturze katechezy. Stan ten przedstawiono na tle rozwoju myśli katechetycznej. Ksiądz R. Czekalski nawiązał przy tym do uwarunkowań społeczno-kulturowych, które w ciągu wieków wpływały na kształt katechezy. Rozprawa syntetycznie pokazuje zachodzącą w ciągu wieków ewolucję myśli katechetycznej w Kościele.
    Prezentacja rozwoju myśli katechetycznej w Kościele - aż po jej ujęcie zawarte w Dyrektorium ogólnym o katechizacji z 1997 r. - zamyka niejako historię katechezy XX wieku. Wartością tej syntezy jest przede wszystkim wskazanie na żywotność katechezy Kościoła, która niezależnie od tego, jaką przyjmuje postać, zawsze ma na celu dobro człowieka. Poczynione w tej kwestii uwagi odsłoniły istotę natury katechezy, którą Kościół łączy z posługą słowa. Posługę tę ujął Autor w wypracowanej przez siebie definicji katechezy, nazywając ją "procesem wzajemnej komunikacji pomiędzy Bogiem, katechetą i katechizowanym, w którym jej źródła i funkcje niczym echo mają odbijać się w sercu ludzi uczestniczących w tym procesie, którego ostatecznym celem jest zbawienie człowieka" (s. 101). Drugim znaczącym wymiarem tych analiz są wyjaśnienia wskazujące na to, że katecheza przyjmuje i będzie przyjmować bardzo różne formy służby człowiekowi, uwarunkowane wielorakimi sytuacjami, w jakich przychodzi Kościołowi głosić Dobrą Nowinę. Spostrzeżenia te rzuciły także nowe światło na toczący się w Polsce spór czy też dyskusję o kształt i miejsce polskiej katechezy (rodzina, szkoła, parafia - s. 228).
    Synteza prowadzonej w ciągu wieków dyskusji nad naturą katechezy stała się dla ks. R. Czekalskiego fundamentem oryginalnych badań nad możliwością rozpatrywania katechezy w kategoriach komunikacji wiary. Ujęciu temu zostały poświęcone kolejne rozdziały pracy. Jest rzeczą oczywistą, że wiele trudności sprawia przeniesienie terminologii komunikacji, stosowanej w naukach humanistycznych, na grunt teologicznej refleksji nad kościelną posługą słowa. Za słusznością tej drogi badań przemawia przede wszystkim zasada wierności Bogu i wierności człowiekowi, której prawo obywatelstwa w literaturze katechetycznej nadało przede wszystkim Dyrektorium ogólne o katechizacji.
    Wydaje się, że wprowadzenie do języka katechetycznej zasady podwójnej wierności potwierdza słuszność i zasadność ocenianych obecnie badań nad możliwościami ujmowania katechezy w kategoriach komunikacji wiary. Podczas lektury rozprawy ks. R. Czekalskiego można zauważyć, że podwójna zasada wierności stanowi fundament prowadzonych badań nad rolą katechezy w komunikacji wiary. Dla całości badań niezmiernie ważne okazały się wyniki badań przedstawione w rozdziale drugim. Istota ich polega na tym, że przy podejmowaniu prób ujęcia katechezy w kategoriach komunikacji wiary, niezbędne było - jak pisze Autor - zwrócenie uwagi na osobowy charakter komunikacji. Ten aspekt nabrał szczególnego znaczenia w przypadku odnoszenia się człowieka do Boga. W ocenianej rozprawie wyraźnie widać, że aby móc mówić o komunikacji Boga z człowiekiem i człowieka z Bogiem, Bóg musi być odkrywany przez człowieka jako Osoba.
    Drugim ważnym pytaniem, na które stara się odpowiedzieć Autor pracy, jest pytanie o miejsce Boga w akcie komunikowania się z człowiekiem. Poszukiwaniom odpowiedzi na to pytanie poświęcono w rozprawie cały podrozdział 2.2. Nadawca katechezy. W rozdziale tym na szczególną uwagę zasługują wyjaśnienia, ukazujące rolę Jezusa Chrystusa w komunikacji wiary. Słuszne wydaje się przy tym nazwanie Go "Perfectus Communicator". Uznając poprawność merytoryczną tego rozdziału, rodzi się pytanie kierowane pod adresem Habilitanta o kwestie formalne. Należy zastanowić się, czy nie lepiej byłoby wyróżnić w hierarchii kolejnych podpunktów Chrystusa, a później Ducha Świętego, którego roli w komunikacji wiary warto byłoby poświęcić jeszcze więcej uwagi. Wątpliwości te biorą się stąd, że kolejne podrozdziały, licząc od punktu 2.2.3., na tej samej płaszczyźnie w procesie komunikacji wiary wymieniają Chrystusa i ludzi - poczynając od chrześcijańskich rodziców, a kończąc na katechetach świeckich. Rozumiejąc intencje Autora, trzeba wspomnieć o pojawiających się wątpliwościach.
    Dwa kolejne rozdziały (rozdział III i rozdział IV) są już konsekwencją zaprezentowanego w rozdziale drugim podejścia do katechezy. Godne uwagi wydają się być wyjaśnienia określające podstawowe czynniki warunkujące poprawność katechetycznej komunikacji: treści i środowiska, a także środki umożliwiające jej zaistnienie. Dzięki tak uporządkowanemu materiałowi badawczemu czytelnik otrzymuje w miarę jasne i przejrzyste spektrum tworzonego modelu katechezy komunikacyjnej. Na uwagę zasługuje przy tym fakt, że Habilitant - przy prezentacji modelu - nie pominął wskazanego we wcześniejszych rozdziałach personalistycznego charakteru tej komunikacji. Pamięć o tym założeniu pozwoliła w sposób wyważony rozpatrywać problematykę związaną z osobami komunikującymi się oraz zagadnienie wypełniające, tworzące proces komunikowania się między osobami i to w wymiarze wertykalnym: komunikację z Bogiem. Wydaje się, że kwestia ta zyskałaby jeszcze bardziej wyrazisty charakter poprzez krótkie pokazanie, na wybranych przykładach z polskiej praktyki katechetycznej, w jaki sposób wprowadzone pojęcie "komunikacji wiary" zostaje podjęte, bądź też zaniedbane w procesie katechezy.
    Tę ostatnią kwestię ks. R. Czekalski omówił w czwartym rozdziale rozprawy, przy wyliczeniu warunków niezbędnych do skutecznego funkcjonowania katechezy komunikacji (punkty 4.1. i 4.2.). Efektem poszukiwań jest pozostawienie pewnego marginesu "niepewności", jeśli chodzi o skuteczność proponowanego modelu katechezy. Wynika on z przekonania Autora rozprawy o tym, że "pomimo różnorakich poszukiwań warunków dla efektywności katechezy komunikacyjnej, każda komunikująca się osoba pozostaje wyjątkową tajemnicą i jednocześnie podlega zmieniającym się kontekstom komunikacji" (s. 355).
    Po przeczytaniu rozdziału czwartego nasuwają się mało znaczące sugestie, by przy innej okazji, w nawiązaniu do niezbędnych warunków funkcjonowania katechezy komunikacji, podjąć badania nad podręcznikiem do nauczania religii. Potrzebę takich badań sugeruje sam Autor, kiedy pisze o warunkach, jakie winny być spełnione w przypadku horyzontalnego komunikowania się osób. Są to z całą pewnością kwestie drugo- i trzeciorzędne w stosunku do ocenianego problemu badawczego. Świadomość i zastrzeżenia związane z powyżej zasygnalizowanymi ograniczeniami komunikacji, w tym także na poziomie katechetycznego przekazu wiary, nie przeszkodziły Autorowi rozprawy w podaniu ogólnych zasad określających warunki samej refleksji nad fenomenem komunikacji oraz pozwalających krytycznie ocenić sposoby komunikacji, w szczególności zaś komunikacji wiary.
    Do podjęcia tak zarysowanej problematyki badawczej niezbędne było, co też Autor rozprawy uczynił, wskazanie kryteriów, które umożliwią poprawne zbadanie materiału źródłowego. Do źródeł badawczych zaliczono: dokumenty Urzędu Nauczycielskiego Kościoła, nauczanie papieży, dokumenty Stolicy Apostolskiej oraz dokumenty Konferencji Episkopatu Polski odnoszące się do katechezy. Nadto Autor wykorzystał w rozprawie bardzo bogatą literaturę przedmiotu polskoi obcojęzyczną, której wykaz zajmuje blisko 30 stron druku (s. 361389). Dlatego też omawianą rozprawę można z powodzeniem uważać za materiał źródłowy do wielu dalszych badań, których początek wskazał ks. R. Czekalski.
    Do osiągnięć badawczych przedłożonej pozycji można zaliczyć:
    1. Podjęcie tematu i poddanie dalszej naukowej refleksji funkcjonującą w terminologii katechetycznej podwójną zasadę wierności: Bogu i człowiekowi.
    2. Podjęcie wysiłku przeniesienia problematyki komunikacji z wymiaru horyzontalnego na wertykalny. Takie spojrzenie na zagadnienia komunikacji jest całkowicie nowym ujęciem problematyki objętej badaniami. Dla samej katechezy stwarza ono duże możliwości refleksji katechetycznej nad przekazem tajemnicy Boga osobowego.
    3. Nowością ocenianej pozycji jest także dowartościowanie "kontekstu", w jakim odbywa się przekaz zbawczego orędzia. Habilitant podjął próbę ukazania współzależności zachodzących między treściami wiary i uwarunkowaniami środowiskowymi, w jakich przychodzi je przekazywać.
    4. Rozprawa nie jest dziełem zamkniętym. Ukazuje nowe pola badawcze, pośród których należy wymienić dalsze badania nad stwarzaniem człowiekowi właściwych warunków do komunikacji wiary. Habilitant wskazał też na pojawiające się przed współczesną katechetyką zadanie określenia - zgodnej ze strukturą bytową - koncepcji człowieka, dotyczącej refleksji nad egzystencjalnymi pytaniami o to, kim jest człowiek i jakie jest jego przeznaczenie (s. 358).
    Można wyrazić nadzieję, że zarówno oceniana rozprawa, jak i rozwój wskazanych w niej kierunków przyczynią się do pogłębienia kościelnej myśli katechetycznej i pastoralnej.

Zmówienia: Płocki Instytut Wydawniczy, ul. Tumska 3, 09-042 Płock, tel./fax. (024) 262 68 44, www.wydawnictwo.plock.pl.

Zbigniew Marek SI - prof. dr hab., wykładowca katechetyki i pedagogiki religijnej, dziekan Wydziału Pedagogicznego Wyższej Szkoły Filozoficzno-Pedagogicznej "Ignatianum" w Krakowie, kierownik Katedry Pedagogiki i Katechetyki, kierownik korespondencyjnego kursu biblijnego, konsulator Komisji Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski.