ks. Radosław Chałupniak, Między katechezą a religioznawstwem. Nauczanie religii katolickiej w szkole publicznej w Niemczach w latach 1945-2000

Redakcja Wydawnictw
Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego
Opole 2005

    Nauczanie religii obecne jest w publicznym systemie oświaty wielu krajów Europy i świata. Wciąż jednak trwa dyskusja nad kształtem tego szkolnego przedmiotu. Praktycy i teoretycy zadają pytania... Czy ma to być katecheza czy raczej religioznawstwo? Czy lekcja religii powinna być wychowaniem do wiary czy tylko informacją o religii? Pytania te rozbrzmiewają coraz głośniej także w Polsce, szczególnie w obliczu pogłębiających się procesów laicyzacji i sekularyzacji. Jakie zatem ma być współczesne nauczanie religii? Wielu katechetyków stoi na stanowisku, że w szkole (szczególnie polskiej) jest możliwa prawdziwa katecheza prowadząca do osobistej więzi z Jezusem. Wielu twierdzi, że - co prawda - możliwe jest w szkole wypełnienie funkcji nauczania, że szanse powodzenia - przy spełnieniu pewnych warunków - ma wychowanie religijne, jednak bardzo trudno jest realizować w szkole funkcję mistagogiczną katechezy. Czy zatem można mówić o katechezie szkolnej czy raczej o nauczaniu religii, a katechezę należy umieścić przy parafii? Choć teoretycznie problem ten był już wielokrotnie wyjaśniany, to w praktyce rozwiązanie wydaje się dość odległe.
    Ze względu na przedstawione wyżej problemy niezwykle cieszy najnowsza książka ks. Radosława Chałupniaka, zatytułowana Między katechezą a religioznawstwem. Nauczanie religii katolickiej w szkole publicznej w Niemczech w latach 1945-2000. Autor pragnie przybliżyć w niej polskiemu czytelnikowi szereg problemów, z jakimi borykało się nauczanie religii w szkole publicznej w Niemczech. Czyni to nie tylko od strony historycznej, społecznej, prawnej, pedagogiczno-religijnej i teologiczno-pastoralnej, ale również - jak sam pisze - od strony katechetycznej. Zadaniem, jakie Autor postawił sobie, jest wykazanie, że nauczanie religii w Niemczech w latach 1945-2000 oscylowało pomiędzy katechezą a religioznawstwem oraz ukazanie kierunku zaobserwowanych przemian i ich konsekwencji praktycznych.
    Całość pracy składa się z trzech, logicznie po sobie następujących rozdziałów: Geneza, uwarunkowania i organizacja szkolnego nauczania religii; Rozwój koncepcji szkolnego nauczania religii; Dylematy szkolnego nauczania religii.
    Rozdział pierwszy jest poświęcony zagadnieniom historycznym i ukazuje rozwój szkolnego nauczania religii katolickiej w Niemczech od średniowiecza do początków XXI wieku. Autor odwołuje się do znaczącego raportu Konferencji Niemieckich Ministrów Oświaty z 2002 roku, podsumowującego nauczanie religii na przełomie XX i XXI wieku. Przedstawienie kolejnych etapów w rozwoju szkolnej edukacji religijnej pozwala zrozumieć ówczesne realia, a zwłaszcza genezę i istotę sporu o kształt lekcji religii, który najlepiej wyraża sformułowanie tematu pracy: między katechezą a religioznawstwem. Rozdział ten dopełnia prezentacja aspektu prawnego nauczania religii katolickiej w niemieckiej szkole publicznej.
    W rozdziale drugim zaprezentowano różne koncepcje nauczania religii obecne w Niemczech po roku 1945. Autor wskazuje, że tuż po II wojnie światowej dominowało kerygmatyczne rozumienie lekcji religii, które jednak w latach późniejszych okazało się niezbyt adekwatne do kondycji religijnomoralnej społeczeństwa. W latach 60. i 70. XX wieku rozpoczęła się dyskusja, która dotyczyła różnych propozycji ukierunkowania lekcji religii. Autor omawia najbardziej znaczące z nich: kierunek hermeneutyczy, religioznawczy, zorientowany problemowo i korelacyjny, wskazując że Kościół niemiecki opowiedział się ostatecznie za kierunkiem korelacyjnym. W rozdziale tym na szczególną uwagę zasługuje zestawienie głównych założeń poszczególnych koncepcji nauczania religii, od kerygmatycznej do korelacyjnej. Przejrzyste ujęcie tej złożonej problematyki (także w formie tabel) pozwala uchwycić istotę poszczególnych kierunków. W rozdziale tym zaprezentowano również: cele, zadania, treści i metody szkolnego nauczania religii, odczytane z różnorodnych niemieckich dokumentów i programów nauczania religii. Także ta kwestia jest ukazana w kontekście historycznego rozwoju poszczególnych koncepcji nauczania religii. Rozdział dopełnia określenie statusu i roli nauczyciela religii.
    W rozdziale trzecim Autor podejmuje dyskusję na tematy niezwykle istotne dla dzisiejszego nauczania religii i katechezy: relacje między szkolną lekcją religii a katechezą oraz znaczenie konfesyjności w szkolnym nauczaniu religii. W kwestii koncepcji nauczania religii Autor prezentuje różne opinie na ten temat, odwołując się głównie - co zrozumiałe - do niemieckich teoretyków w tej dziedzinie. Tematy, wokół których Autor koncentruje swój wywód, dotyczący przede wszystkim kwestii tożsamości lekcji religii w szkole. Próbuje odpowiedzieć na pytanie, czy ma być ona nauczaniem, wychowaniem religijnym czy też ma być katechezą. Ponadto prezentuje trwającą cały czas dyskusję na temat konfesyjności lekcji religii w publicznym systemie oświaty. Dyskusja ta, choć na płaszczyźnie dokumentów Kościoła rozstrzygnięta na korzyść zajęć konfesyjnych, w praktyce prowadzi często do zajęć interkonfesyjnych, a czasami wręcz religioznawczych.
    Publikacja ks. Radosława Chałupniaka Między katechezą a religioznawstwem... jest pierwszą książką w języku polskim, wieloaspektowo przedstawiającą rzeczywistość lekcji religii katolickiej w publicznej szkole niemieckiej (w 1999 roku koncepcję nauczania religii w publicznej szkole włoskiej opracował ks. prof. Kazimierz Misiaszek). Stopień trudności opracowania należy uznać za bardzo wysoki przede wszystkim ze względu na to, że każdy z niemieckich krajów związkowych różnie reguluje kwestie prawno-oświatowe, jak również koncepcyjne nauczania religii; stąd dokonanie zwięzłej syntezy nie jest zadaniem prostym. Na uwagę zasługuje też rzetelnie przeprowadzona analiza bardzo wielu publikacji (także licznych programów nauczania religii z okresu stanowiącego ramy czasowe publikacji), głównie niemieckojęzycznych i dokonanie udanej syntezy.
    Za szczególny walor pracy, poza walorem informacyjnym, należy uznać jej znaczenie dla kształtowania się koncepcji nauczania religii i katechezy w Polsce. W dzisiejszym globalnym świecie, w zjednoczonej Europie, w czasie gdy komunikacja i przepływ informacji stają się coraz łatwiejsze, idee wypracowane w jednym środowisku z łatwością przenikają do innych środowisk, pomagając w przejęciu i zastosowaniu sprawdzonych rozwiązań oraz w uniknięciu dostrzeżonych błędów. Taką rolę może i z pewnością odegra omawiana pozycja, która nie tylko przybliża polskiemu czytelnikowi niemieckie realia, ale stanowi źródło inspiracji dla rodzimych poszukiwań.
    Niewielkie wątpliwości budzi ukazanie bardzo szerokiej panoramy historycznej nauczania religii w Niemczech, znacznie przekraczającej ramy czasowe określone w tytule pracy, bo sięgającej aż do średniowiecza. Autor jednak kilkakrotnie wyjaśnia, że dokonał tego świadomie w celu ukazania pełnej panoramy problemu i taka argumentacja w zupełności przekonuje.
    Na uwagę zasługuje również strona formalna pracy. Każdy z rozdziałów i paragrafów jest poprzedzony krótkim wstępem, a następnie zwięźle podsumowany, co pomaga czytelnikowi lepiej uchwycić intencje Autora. Przejrzystość ujęcia tematu, precyzyjny i zarazem przystępny język, bardzo bogata, wielojęzyczna bibliografia, to tylko niektóre z walorów formalnych tej pracy.
    Każda publikacja katechetyczna cieszy, bo świadczy o żywotności samej katechetyki, a także o trosce przyświecającej wychowaniu w wierze kolejnych pokoleń chrześcijan. Książka ks. Radosława Chałupniaka wpisuje się w tę teorię i z pewnością stanowi cenny wkład w rozwój teorii i praktyki katechetycznej.

ks. Paweł Mąkosa    

    Zamówienia: Redakcja Wydawnictw Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego, ul. Kard. Kominka 1a, 45-032 Opole, tel. (077) 44-11-502.

ks. Paweł Mąkosa - dr katechetyki, asystent w Katedrze Katechetyki Psychologiczno-Pedagogicznej KUL, wykładowca w Instytucie Teologicznym UKSW w Radomiu.