ks. Roman ceglarek, katechizacja w diecezji częstochowskiej (1926-1951)

Książka ks. dr. R. Ceglarka, która posiada charakter historyczny, służy przede wszystkim udokumentowaniu rozwoju katechizacji w diecezji częstochowskiej w okresie, gdy jej pierwszym pasterzem był bp Teodor Kubina. Stąd główny akcent został położony na analizę tych wszystkich faktów, wydarzeń, sytuacji, osób, dokumentów, które historię tę tworzyły, wypełniały, nadając jej określony kierunek. Jest ona jednakże analizowana w kontekście szerszym, uwzględniającym ogólne zarysy rozwoju katechezy tamtego czasu w Polsce, co jest słusznym założeniem Autora, gdyż pozwala na głębsze rozumienie procesów zachodzących w samej diecezji częstochowskiej. Zawsze bowiem jest tak, że historia danego regionu jest częścią, fragmentem szerszej historii. Świadomy tego faktu Autor kreśli więc tę szerszą perspektywę, przez co analizy są bardziej precyzyjne, a czytelnik z większą łatwością dostrzega podobieństwa i różnice między historią katechizacji w tamtym okresie w Polsce a historią katechizacji w diecezji częstochowskiej. Z całą świadomością można stwierdzić, że Autor posiada bardzo dobrą znajomość historii, którą analizuje. Przy czym należy pamiętać, że przedmiotem analiz nie jest tylko jeden okres historyczny. Ksiądz R. Ceglarek wykazał się znajomością trzech okresów: Polski przedwojennej, okresu okupacji hitlerowskiej i początków Polski komunistycznej, z czego wywiązał się w sposób, który można określić jako - ze wszech miar - profesjonalny.

Nie można było właściwie ukazać charakteru katechizacji w danym okresie, nie nakreśliwszy uprzednio szerszego kontekstu, na który składał się szereg uwarunkowań, głównie natury społecznej i politycznej, przy czym była to historia zmian gwałtownych i radykalnych, burzących wypracowane wcześniej koncepcje i struktury w dziedzinie katechizacji.

Znajomość historii katechizacji, jaką prezentuje ks. dr R. Ceglarek w swojej książce, jest wynikiem analizy imponującej wręcz liczby dokumentów nie tylko kościelnych, ale i państwowych. Autor sięgnął - wydaje się - do wszystkich możliwych źródeł archiwalnych i literatury na analizowany przez siebie temat. Źródła te są rozproszone po wielu archiwach, gdyż katechizacja, a właściwie nauczanie religii w szkole w diecezji częstochowskiej tamtego okresu odbywało się w regionach przynależących do różnych województw. Mamy więc kościelne dokumenty archiwalne diecezji częstochowskiej oraz dokumenty z archiwów państwowych w: Częstochowie, Katowicach, Kielcach, Krakowie, Łodzi. Okres okupacji hitlerowskiej wymagał analizy zespołów archiwalnych z Poznania i Radomia oraz z Instytutu Pamięci Narodowej, jako że podczas wojny diecezja częstochowska należała zarówno do Generalnej Guberni, jak i do tzw. Kraju Warty. Czas rodzenia się państwa komunistycznego, w którym dochodziło nie tylko do ograniczeń w zakresie katechizacji, ale i jej wyrugowania ze szkoły, nie mógłby zostać kompetentnie przedstawiony bez sięgnięcia do zbiorów archiwalnych Konferencji Episkopatu Polski i Archiwum Akt Nowych w Warszawie czy do archiwów łódzkich. Ponadto zmienne losy działającego na terenie diecezji częstochowskiej Instytutu Katolickiego wymagały przejrzenia zarówno zasobów archiwalnych w Częstochowie, jak i archiwum tegoż Instytutu w Olsztynie.

Źródłem poszerzonej i pogłębionej wiedzy Autora wydawanej książki stały się także pisma Stolicy Apostolskiej oraz Episkopatu Polski. Katecheza bowiem, jako nie tylko przekaz określonej wiedzy religijnej, ale i rozwijający się proces dydaktyczno-wychowawczy, jest rzeczywistością żywą, dynamiczną, rozwijającą się. Stolica Apostolska wydawała w tym czasie szereg dokumentów, które regulowały kwestie dotyczące katechezy, podobnie zresztą i Episkopat Polski, szczególnie żywo zainteresowany w tym czasie rozwojem katechizacji, głównie z racji unifikacji nowo powstałego państwa polskiego, w którym należało przedstawić w miarę jednolity i spójny program formacji chrześcijańskiej.

Wydaje się, że Autor chce pozostać wierny niemal wszystkim faktom, zdarzeniom i sytuacjom. Stąd liczne nazwiska, wykazy sprawowanych funkcji, szczegółowe opisy zdarzeń, szczegółowo podawane programy nauczania religii w szkole, dbałość o pełny wykaz używanych wówczas podręczników do nauczania religii itp. Kiedy nie mógł dotrzeć do źródła, uczciwie o tym informuje. Nie wszystko bowiem z burzliwej polskiej historii udało się zachować. Jasno i wyczerpująco prezentuje główne kierunki rozwoju katechizacji tamtego okresu: przedstawia zarówno sposób działania bpa Teodora Kubiny, kurii częstochowskiej, poszczególnych organów katechetycznych diecezji, jak i dokonuje szczegółowych analiz głównych form katechezy na poziomie szkoły podstawowej i średniej, uwzględniając zarówno programy katechetyczne, jak i wówczas używane podręczniki. Należy przy tym zauważyć, że udało mu się jasno ukazać charakter ówczesnego nauczania, który prezentował się jako dość złożony, głównie z racji wielostopniowości systemu szkolnego, a nawet jego swoistego zawikłania.

Ponadto Autor przybliża w swojej książce także katechizację dorosłych, słusznie zwracając uwagę przede wszystkim na zasady tworzenia katechezy dorosłych, ale i pokazując zróżnicowane jej formy. W ten sposób może także zainspirować współczesnych pasterzy do większego zainteresowania katechizacją osób dorosłych, której w Kościele w Polsce w formie systematycznej wciąż brakuje. Bardzo dużo uwagi poświęca ks. R. Ceglarek kształtowaniu i podnoszeniu kwalifikacji zawodowych nauczycieli religii. Fakt ten nie dziwi, gdyż kwestia podnoszenia kwalifikacji przez katechetów jest zawsze w Kościele zadaniem pierwszorzędnym.

Ksiądz R. Ceglarek jest autorem krytycznym, potrafiącym właściwie ocenić analizowane przez siebie zagadnienie. Nade wszystko jest to dzieło właściwie ustrukturowane: lektura poszczególnych rozdziałów pracy wskazuje jasno, że podjęta problematyka rozwija się sukcesywnie i systematycznie, poszerzając przed czytelnikiem krąg podejmowanych zagadnień aż do uzyskania ich pełnego obrazu. Aspekty te nie dotyczą tylko samych danych odnoszących się do analizowanych faktów czy zdarzeń, ale tworzą też rodzaj szerszego kontekstu, pozwalającego czytelnikowi na bardziej całościowe rozumienie problemu.

Analiza posiada charakter dojrzały, pogłębiony, wręcz wnikliwy, zwłaszcza gdy chodzi o poszukiwanie faktów i wierne ich przedstawianie. Ta dbałość jest niezaprzeczalną wartością książki, gdyż wskazuje nie tylko na pracowitość i cierpliwość Autora, ale sprawia także, że historia katechizacji w diecezji częstochowskiej z okresu pasterskiej posługi bpa T. Kubiny jawi się jako obraz wiarygodny, przekonywający, a tym samym istotny dla dalszych poszukiwań natury historycznej.

Cenną wartością książki jest jej język: komunikatywny, jasny, przy tym precyzyjny, wiernie oddający istotę analizowanych zagadnień. Sprawia on, że lektura tak obszernego dzieła nie jest nużąca.

Wspomniana już wcześniej bibliografia to dowód rzetelnego podejścia Autora do analizowanych zagadnień. Została ona właściwie dość szczegółowo podzielona, co sprawia, że bez trudu można odnaleźć daną pozycję. Wydawałoby się, że dość krótkie dzieje katechizacji w diecezji częstochowskiej w latach (1926-1951) nie wymagają gromadzenia aż tak obszernych źródeł i literatury. Tymczasem po raz kolejny sprawdza się teza, że odpowiedzialne podejście do podjętej problematyki owocuje troską o dokładność w poszukiwaniu i gromadzeniu źródeł. Tym samym decyzja o opublikowaniu tych treści jest ze wszech miar uzasadniona.

 

 

Zamówienia: Wydział Katechetyczny - Kuria Metropolitalna w Częstochowie, al. NMP 54, 42-200 Częstochowa, tel. (0-34) 324 10 44.