ks. S. Dziekoński, Formacja chrześcijańska dziecka w rodzinie w nauczaniu Kościoła

    Przed paru laty na łamach "Katechety" ksiądz prof. Roman Murawski skierował do polskiego środowiska katechetycznego apel o dokonywanie "bilansu polskiej katechezy minionego stulecia" (por. "Katecheta" nr 1/2000). Można powiedzieć, iż w odpowiedzi na ten apel powstało kilka rozpraw, które dokonują takiego bilansu (T. Panuś, Główne kierunki katechetyczne XX wieku, Kraków 2001; tenże, Zasada wierności Bogu i człowiekowi i jej realizacja w polskiej katechizacji, Kraków 2001; J. Stala, Katecheza o małżeństwie i rodzinie w Polsce po Soborze Watykańskim II, Tarnów 2004; A. Klich, Pismo Święte w polskiej katechezie posoborowej, Kraków 2005). Grupa tych rozpraw, dokonujących "bilansu polskiej katechezy minionego stulecia", wzbogaciła się ostatnio o kolejną publikację, jaką jest rozprawa Formacja chrześcijańska dziecka w rodzinie w nauczaniu Kościoła, autorstwa księdza Stanisława Dziekońskiego, prodziekana Wydziału Teologicznego UKSW. Dzieło to zawiera kompendium nauki Kościoła na temat formacji chrześcijańskiej dziecka i to nie tylko z polskiego punktu widzenia, ale całego Kościoła i nie tylko XX wieku.
    To obszerne, liczące 619 stron dzieło, składa się ze wstępu, trzech rozdziałów, zakończenia i bibliografii; wykazu skrótów oraz streszczenia w języku angielskim. Rozprawa zawiera także informację o recenzjach wydawniczych, dokonanych przez ks. R. Murawskiego i ks. A. Offmańskiego.
    Za cel swej pracy Autor przyjmuje poszukiwanie odpowiedzi na pytania: "Na ile problematyka chrześcijańskiej formacji dziecka w rodzinie pojawiała się w wypowiedziach papieży wieku XIX i XX? Czy na przestrzeni tego czasu dokonał się rozwój myśli Kościoła w zakresie formacji chrześcijańskiej dziecka w rodzinie? Jakie rozwiązania były proponowane?" (s. 20). Chcąc wywiązać się z tego zadania, ksiądz Dziekoński przebadał bogatą literaturę, czego ilustracją jest 61-stronicowy wykaz bibliografii, podzielonej na "źródła, opracowania, literaturę podstawową i pomocniczą, encyklopedie i słowniki". Za źródła służyły księdzu Dziekońskiemu dokumenty powszechnego nauczania Kościoła (Kodeks Prawa Kanonicznego, dokumenty Soboru Watykańskiego II) oraz nauczanie 8 papieży - Leona XIII, Piusa X, Benedykta XV, Piusa XI, Piusa XII, Jana XXIII, Pawła VI, Jana Pawła II - zawarte w encyklikach, konstytucjach, adhortacjach, motu proprio, alokucjach, orędziach, listach, przemówieniach, a także dokumenty kongregacji watykańskich (Kongregacji ds. Sakramentów, Kongregacji ds. Wychowania Katolickiego, Kongregacji ds. Duchowieństwa, Papieskiej Rady ds. Rodzin). Należy docenić fakt, iż Autor sięgnął również po dokumenty kongregacji watykańskich, dzięki czemu przedstawiona wizja formacji dziecka w rodzinie chrześcijańskiej jest osadzona w nauczaniu Kościoła.
    Podjęcie tak szerokiej problematyki, obejmującej znaczny okres, od 1873 roku - początek pontyfikatu Leona XIII do 2005 - koniec pontyfikatu Jana Pawła II, wymagało od Autora zmierzenia się ze wszystkimi uwarunkowaniami wpływającymi na wizję formacji chrześcijańskiej dziecka, takimi jak historyczne, socjologiczne, psychologiczno-pedagogiczne, katechetyczne, religijne. W związku z tym praca składa się z trzech rozdziałów, mających na celu ukazanie tych różnorodnych aspektów.
    W rozdziale pierwszym Autor przedstawia zadania rodziny związane z formacją chrześcijańską dziecka. Wyjaśnia, z czego wypływa wychowawcze posłannictwo rodziny, na czym się ono opiera, jakie prawa decydują o przyznaniu rodzinie szczególnego miejsca wśród środowisk wychowawczych. W tym rozdziale zostały nakreślone podstawy wychowawczego posłannictwa rodziny. Autor monografii eksponuje dwa główne źródła, z których wypływają prawa i obowiązki rodziców oraz rodziny do wychowania dziecka: prawo natury i powołanie chrześcijańskie. Ksiądz Dziekoński pokazuje rozwój nauczania Kościoła na temat misji wychowawczej rodziny. Ukazuje, iż pierwszorzędnym celem małżeństwa w nauczaniu przed Soborem Watykańskim II było "zrodzenie i wychowanie dzieci" (s. 102), natomiast w nauczaniu posoborowym widoczna jest ewolucja w nauczaniu Kościoła, który zwraca uwagę na szczególną rolę miłości (s. 136), podkreślając, iż "wychowanie dzieci jest uwieńczeniem miłości małżeńskiej".
    Ponieważ w formacji chrześcijańskiej chodzi o integralny rozwój człowieka, dlatego w rozdziale drugim ksiądz Dziekoński ukazuje troskę rodziny o osobowo-społeczny rozwój dziecka. Autor kreśli rozwój tego poglądu w nauczaniu Kościoła. Kościół musiał bronić prawdy o człowieku, zmagając się redukcjonistycznymi poglądami (s. 234), przypominając o prawie człowieka do pełnej formacji osobowej, której fundamentem jest prawda o osobie ludzkiej (s. 251). Ksiądz Dziekoński przedstawia, w jaki sposób kształtował się ideał formacji: "od formacji uczciwego obywatela (s. 282) do odpowiedzialnego uczestnika życia społecznego, odpowiedzialnego za budowanie cywilizacji miłości" (s. 314).
    Podjęcie zadań zmierzających do wspomagania osobowego rozwoju człowieka jest podstawową kwestią każdego wychowania, natomiast w wychowaniu chrześcijańskim domaga się ono dopełnienia o formację religijną, czerpiącą cele i treści z chrześcijaństwa. W ten sposób pojawia się nowy krąg wychowawczych zadań, które mają doprowadzić wychowanka do osiągnięcia pełnej dojrzałości chrześcijańskiej. W zakres wychowawczego posłannictwa rodziny chrześcijańskiej wpisana jest zatem formacja religijna, zmierzająca do kształtowania w wychowanku postaw opartych na wierze w Jezusa Chrystusa. W formacji religijnej ważne miejsce zajmuje wychowanie moralne, które realizując przyjętą i obecną w naczelnym celu wychowania hierarchię wartości, pełni funkcję scalającą pozostałe płaszczyzny wychowania. W dokumentach kościelnych z XIX i XX wieku wychowanie moralne pozostawało niejako na usługach instytucji Kościoła, rzadziej wiary chrześcijańskiej, przy czym można tu dostrzec wyraźne przejście od formacji religijnej, akcentującej - często nadmiernie - kwestie moralne, do formacji wydobywającej własne zasady i cele z wiary, co sprawiło, że religijna formacja dziecka miała doprowadzać do budzenia w nim świadomości wiary. Te zagadnienia przedstawia Autor w rozdziale trzecim, traktującym o pomocy okazywanej dziecku przez rodzinę w formacji do wiary dojrzałej. Kierunki przemian, jakie dokonały się w nauczaniu Kościoła na tym obszarze, trafnie zostały oddane przez tytuły paragrafów: "od moralizmu religijnego", gdzie na pierwszym planie rozpatruje się kwestie moralne w formacji religijnej (s. 327); "do wiary żywej" (s. 417), "od sakramentalizowania (mechanicznego niejako traktowania sakramentów, s. 452) do pełnej formacji liturgicznej", "od ukazywania Kościoła jako instytucji" do podawania o nim pełnej prawdy, a więc traktowania Kościoła jako wspólnoty rozumianej w kategoriach "communio", co najbardziej uwidacznia się w nauczaniu Jana Pawła II (s. 529).
    Jak dotąd brak jest publikacji, które w sposób pełny prezentowałyby naukę Kościoła na temat chrześcijańskiej formacji dziecka w rodzinie. Istniejące opracowania podejmują szczegółowe zagadnienia, związane zwłaszcza z nauczaniem Jana Pawła II (K. Majdański, Wspólnota życia i miłości, Zadania rodziny chrześcijańskiej: tworzenie wspólnoty osób i służba życiu. Refleksje nad pierwszymi dwoma rozdziałami III części Adhortacji Apostolskiej Jana Pawła II "Familiaris consortio", "Ateneum Kapłańskie" 76 (1984) 449; P. Kazimierczak, Personalistyczna koncepcja wychowania w nauczaniu Jana Pawła II, Kraków 2003; E. Tkocz, Chrześcijańska formacja młodzieży w świetle orędzia Jana Pawła II na Światowe Dni Młodzieży, Katowice 2005). Oceniając pracę księdza Dziekońskiego, trzeba podkreślić, iż jest to opracowanie podejmujące ambitne zadanie przedstawienia w sposób całościowy myśli Kościoła na temat chrześcijańskiej formacji dziecka w rodzinie. Pozycja ta z pewnością przyda się wszystkim interesującym się tematem wychowania religijnego dziecka w rodzinie. Dzięki monografii księdza Dziekońskiego będą oni mogli prześledzić również rozwój myśli Kościoła na ten temat. Autor ukazuje bowiem myśl Kościoła na temat formacji dziecka w rodzinie w kontekście historycznym i społeczno-politycznym. Jeśli weźmiemy pod uwagę wielkie zmiany zachodzące w świecie od 1873 roku, to uświadomimy sobie wagę dokonanych analiz, z których Autor wydobywa myśl Kościoła na temat wspomnianej formacji. Ksiądz Dziekoński w swoim dziele umiał zająć krytyczne stanowisko wobec niektórych papieży (Benedykt XV czy Jan XXIII), którzy - jego zdaniem - nie wystarczająco podjęli tematykę wychowania chrześcijańskiego (s. 42, 64).
    Na uznanie zasługuje także umiejętne posługiwanie się przez Autora metodami, koniecznymi do zrealizowania wytyczonych sobie zadań. Ksiądz Dziekoński sięgnął po metodę historyczną, chcąc umiejscowić wypowiedzi w konkretnej sytuacji historycznej, zauważył główne uwarunkowania i ścierające się kierunki czy orientacje pedagogiczne, w jakich dokonywała się formacja chrześcijańska dziecka w rodzinie. Dzięki tej metodzie wyjaśniono, dlaczego nauczanie Kościoła na temat chrześcijańskiej formacji dziecka w rodzinie przyjmowało taki, a nie inny kierunek oraz jakimi motywami kierowali się papieże lub autorzy dokumentów (s. 28). Sięgnięcie po metodę historyczną sprawia, że podstawowa metoda pracy - analiza źródeł jest wnikliwsza i niewątpliwie ciekawsza. Wypowiedzi Kościoła zawarte w dokumentach poddaje Autor analizie, ale porównuje je też między sobą, dokonując ich krytycznej interpretacji. Zastosowanie analizy porównawczej pomaga pełniej poznać myśli poszczególnych papieży, a także prześledzić drogę dochodzenia do danego stanowiska, pomaga też dostrzec szczegóły, bez których nie sposób jest poznać całościowo omawianego problemu. Bezsprzecznie podnosi to już i tak wysoką wartość naukowo-badawczą monografii. By wydobyć najważniejsze wnioski, ksiądz Dziekoński posłużył się metodą syntezy głównych idei, jakie były wspólne wszystkim analizowanym źródłom. Złożona problematyka poruszana w rozprawie wymagała zastosowania złożonej metody badawczej, z którą Autor dobrze sobie poradził. Sprawia to, iż książka jest spójna, zwarta i dobrze się ją czyta, pomimo długich, liczących po kilkadziesiąt stronic paragrafów. Wartość monografii podnosi także szata edytorska.
    Oceniając twórczy wkład włożony w rozprawę Formacja chrześcijańska dziecka w rodzinie w nauczaniu Kościoła, nie można pominąć pewnych pytań czy wątpliwości, które rodzą się w trakcie lektury tego dzieła. Prezentując nauczanie Kościoła na temat formacji chrześcijańskiej dziecka w rodzinie, ksiądz Dziekoński wybrał drogę porządku chronologicznego. Ma to swe zalety. Ułatwia bowiem ukazanie drogi kształtowania się nauki Kościoła na temat wychowania. Wartość pracy podniosłoby tematyczne, rzeczowe przedstawienie nauczania Kościoła na temat formacji chrześcijańskiej dziecka w rodzinie. O tym, że jest to możliwe świadczą tytuły rozdziałów i paragrafów. Może warto pomyśleć o takiej publikacji, omawiając recenzowaną monografię.
    Wydaje się, że opinia, iż dzięki rozprawie Formacja chrześcijańska dziecka w rodzinie w nauczaniu Kościoła polska katechetyka wzbogaciła się o dzieło naukowo dojrzałe, z którego będzie czerpało wielu teologów, jest w pełni uzasadniona.

Zamówienia: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, ul. Dewajtis 5, 01-815 Warszawa; tel./fax (022) 561 88 38; 561 89 23; email: wydawnictwo@edu.pl; www.ika.udu.pl

ks. Tadeusz Panuś - dr hab. teologii, dyrektor Wydziału Duszpasterstwa Dzieci i Młodzieży Kurii Metropolitalnej w Krakowie; kierownik Katedry Katechetyki - Papieska Akademia Teologiczna; ekspert MENiS do spraw awansu zawodowego nauczycieli oraz rzeczoznawca do spraw oceny programów nauczania religii Komisji Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski.