ks.Piotr Tomasik, "Nauczanie religii w publicznym liceum ogólnokształcącym wobec założeń programowych polskiej szkoły"

 

Problem nauczania religii w szkole posiada swą bogatą historię, sięgającą okresu Oświecenia, kiedy nauka religii została wprowadzona do szkoły i stała się przedmiotem obligatoryjnym. W zależności od zmian, jakie dokonywały się na płaszczyźnie politycznej i społecznej oraz pojawiania się nowych prądów pedagogicznych, nauczanie religii w szkole ulegało pewnym przeobrażeniom. Niezwykle ciekawa, chociaż nie pozbawiona pewnej dramaturgii, jest historia nauczania religii w polskiej szkole. Szczególnie ważny jest okres ostatnich kilkunastu lat, kiedy nauczanie religii wróciło do szkoły. Jakkolwiek można pominąć fakt, że dla wielu osób tak szybkie przeorganizowanie katechezy parafialnej w nauczanie religii w szkole było niemal wstrząsem, a przynajmniej zaskoczeniem, to koniecznie trzeba zauważyć wiele istotnych kwestii, jakie przyniosła ze sobą ta nowa rzeczywistość. Pierwszy entuzjazm wynikający z możliwości swobodnego prowadzenia katechezy na terenie szkoły minął dość szybko, gdy zorientowano się, że struktura dotychczasowej katechezy parafialnej przeniesiona w większości wypadków bez zmian do sal szkolnych, nie sprawdza się. Zaczęto stawiać sobie pytania: Czy szkoła publiczna może być podmiotem katechezy? Na ile w szkole można zrealizować wszystkie funkcje, zadania, jakie są wpisane w naturę katechezy? Palącym zagadnieniem stała się korelacja nauczania religii z innymi przedmiotami w szkole, stworzenie wspólnego programu edukacyjnego.

            Zakreślone wyżej kwestie dały zapewne bodziec do przygotowania przez ks. Piotra Tomasika książki o bardzo znaczącym, a nawet nieco intrygującym tytule: „Nauczanie religii w publicznym liceum ogólnokształcącym wobec założeń programowych polskiej szkoły”. Publikacja ta składa się z pięciu rozdziałów, poprzedzonych wykazem skrótów i wprowadzeniem, a zakończonych podsumowaniem oraz podaniem zajmującej czterdzieści stron, doskonale uporządkowanej bibliografii. Rozdział pierwszy stanowi tło do dalszych rozważań. Pokazuje miejsce nauczania religii w szkolnych systemach europejskich i w Polsce, mówiąc równocześnie o konieczności pewnej weryfikacji przyjętych już rozstrzygnięć. Autor podejmuje dyskusję, która z jednej strony budzi wątpliwości, czy szkoła jest właściwym miejscem wychowania religijnego, z drugiej zaś wykazuje, jak ważną rolę odgrywa szkolne nauczanie religii dla szkoły publicznej, między innymi w aspekcie przestrzegania praw ludzi wierzących w państwie.

Rozdział drugi jest próbą określenia różnicy i podobieństw pomiędzy katechezą i szkolnym nauczaniem religii. Myślą stanowiącą konkluzję podejmowanej tutaj refleksji jest słuszne stwierdzenie Autora książki, że katecheza i szkolne nauczanie religii różnią się w sposób istotny, lecz równocześnie się uzupełniają (s. 185). Zauważenie tego faktu prowadzi do postawienia kolejnego problemu: jak powinno być realizowane nauczanie religii na terenie publicznego liceum ogólnokształcącego, który szczegółowo zostaje przedstawiony w rozdziale trzecim. Po przybliżeniu charakterystyki młodzieży licealnej, jako adresata szkolnego nauczania religii, omówione zostają jej oczekiwania wobec lekcji religii i wynikająca z nich specyfika tych lekcji. Następnie zaprezentowany zostaje obowiązujący do 1999 Ramowy program katechizacji w zakresie szkoły średniej, a także szczegółowe programy nauczania.

Rozdział czwarty omawia ewolucję dokonującą się w polskiej szkole, która od 1990 roku stała się miejscem nauczania religii. Ewolucja ta, chociaż obejmuje dość szerokie spektrum, uwidacznia się najbardziej w tworzeniu nowych programów nauczania przedmiotów świeckich oraz w przygotowywaniu programów wychowawczych szkoły. Autor stwierdza, że nastąpiło zerwanie z założeniami szkoły marksistowskiej, przy czym wskazuje też, iż pedagogika marksistowska kładzie się cieniem na praktyce polskiej szkoły oraz prowadzonych dyskusjach.

Rozdział piąty - ostatni, przedstawia dzisiejszy kontekst szkolnego nauczania religii. Jest to prezentacja współczesnych tendencji w edukacji, które wykazują inne źródło trudności, przed którymi stoi nie tylko polska szkoła, jako miejsce nauczania religii, ale też Kościół. Chodzi tu o nowy nurt myśli, wkraczający także do systemów edukacyjnych, zwany postmodernizmem. Wśród wielu zagrożeń, jakie niesie on ze sobą, występuje relatywizm w sferze wartości, także religijnych. Dobrze, że Autor książki nie ogranicza się tylko do pokazania zagrożeń edukacyjnych i ich przyczyn, ale podejmuje też próbę przedstawienia warunków, które musi spełnić wychowanie, aby służyło dobru wychowanka, co przecież winno być celem szkoły publicznej. Propozycje te dotyczą zarówno specyfiki samego procesu wychowawczego, jak też występujących w nim podmiotów i stosowania metod. Wysuwa się postulat o nadanie wychowaniu charakteru moralnego. Wskazuje się na konieczność większego uwzględnienia wielopodmiotowości w wychowaniu. Rzeczą niezbędną jest powrót do etosu służby nauczycielskiej, przywrócenie autorytetu w wychowaniu oraz nastawienie na dialog. Dotknięta też zostaje kwestia polityki edukacyjnej w kontekście integracji europejskiej, co niewątpliwie ma istotne znaczenie na przemiany polskiej szkoły teraz i w najbliższym czasie. Zagadnienie to uzupełnia w jakiejś mierze rozważania rozdziału trzeciego, który pozwala na postawienie następującej tezy: to, czy nauczanie religii znajdzie dla siebie właściwe miejsce w szkole, jest probierzem, na ile szkoła służy uczniom, rodzinom i całemu społeczeństwu.

Poprzez pogłębioną analizę opracowań źródłowych (w liczbie 150) oraz obszerne wykorzystanie literatury przedmiotu (784 pozycje) Autor książki dochodzi do bardzo istotnych wniosków. Nauczanie religii w publicznej szkole staje się szansą dla duszpasterstwa szkolnego, adresowanego tak do uczniów, jak i do nauczycieli. Pedagogika katolicka ma do zaoferowania polskiej szkole wiele, szczególnie na płaszczyźnie antropologii i aksjologii. Uznając podmiotowość wychowanka, równocześnie dowartościowuje rolę wychowawcy w wychowaniu. Etos nauczycielski wiąże się z ideą służby i powołaniem, a autorytet nauczyciela z zasadami deontologii pedagogicznej. Pozwala na sformułowanie zasad dialogu wychowawczego, który umożliwia równocześnie wychowankowi i wychowawcy dążenie i odkrywanie prawdy.

Nie można jednak zapomnieć, że nauczanie religii ma charakter konfesyjny, ponieważ jego podmiotem jest nie tylko szkoła, ale i Kościół. Wyrazem tego jest choćby fakt, że nauczyciele religii zostają zatrudnieni na podstawie misji kanonicznej wydanej przez biskupa diecezji, przy czym zależność szkolnego nauczania religii od Kościoła nie oznacza, że jest ono tożsame z katechezą. Szczególna trudność wiąże się z wypełnieniem na terenie szkoły funkcji inicjacyjnej. Nie mniej jednak nauczanie religii w szkole należy uznać za znaczący element katechetycznej pracy Kościoła. Dla większej swej efektywności w publicznym liceum powinno ono dotykać egzystencjalnych problemów młodzieży, podejmując wyzwania, jakie niesie ze sobą nowy program ewangelizacji.

Dotychczasowa wnikliwa ocena książki pokazuje, jak wiele wysiłku włożył Autor w jej przygotowanie, jak wielką wykazał się erudycją i talentem pisarskim. Ocena ta byłaby jednak niepełna, jeśliby pominąć bardzo znaczące postulaty, które Autor wysuwa pod adresem zmiany Ramowego programu katechizacji w zakresie szkoły średniej. Zauważa, że nowy program powinien mieć charakter ewangelizacyjny; musi być częścią ogólnego programu katechetycznego Kościoła, przyjmując równocześnie koncepcję korelacji - chodzi tu głównie o korelację z reformą oświaty w Polsce, a konkretniej z programem wychowawczym nowej szkoły i treściami nauczania przedmiotów świeckich; winien uwzględniać współczesne zagrożenia wiary, jakie niesie kultura postmodernistyczna. Zostaje również przedstawiona propozycja zreformowania systemu kształcenia katechetów i nauczycieli religii, także w seminariach duchownych oraz powołania ogólnopolskiego Centrum Katechetycznego przy Konferencji Episkopatu Polski.

Wiele z wysuwanych przez Autora postulatów zostało już spełnionych, co widać wyraźnie w dziedzinie tworzenia nowych programów katechetycznych, czy też reorganizacji w zakresie przygotowania kadry nauczycieli religii. Nie umniejsza to bynajmniej wartości recenzowanej książki, wręcz przeciwnie, zachęca do jej dokładnej lektury, która pozwoliłaby pełniej zrozumieć zachodzące zmiany, ich podłoże i kierunek, równocześnie zaś uwrażliwiłaby na konieczność podjęcia dalszych działań, zapewniających nauczaniu w szkole właściwy charakter i większą skuteczność. Sięgniecie po książkę jest tym bardziej uzasadnione, że w literaturze polskiej jest to pierwsza publikacja naukowa tak obszernie, wnikliwie i wyczerpująco przedstawiająca nauczanie religii w publicznym liceum ogólnokształcącym wobec zagrożeń programowych polskiej szkoły. Trzeba przy tym wyraźnie zaznaczyć, że refleksje Autora można odnieść w zasadzie do całej polskiej szkoły. Pozwala na to przede wszystkim ukazany w książce szeroki kontekst założeń programowych polskiej szkoły, tendencji edukacyjnych, zdeterminowanych głównie współczesnymi kierunkami filozoficznymi. To nowe środowisko dla polskiej katechezy zostało przedstawione wieloaspektowo. Książka ta powinna zatem trafić do rąk wszystkich osób odpowiedzialnych za katechezę i nauczanie religii w szkole, także do rodziców jako pierwszych wychowawców i katechetów swych dzieci.

 

 

Zamówienia: Wydawnictwo Salezjańskie, ul. Kawęczyńska 53; 03-775 Warszawa; tel. (0-22) 818 41 70; e-mail: wydsal@2a.pl; cena det.: 26 zł.