Małgorzata Danuta Nowak, Świadectwo religijne. Gatunek - język - styl

    Świadectwo jako sposób przekazu wiary należy do najbardziej charakterystycznych form stosowanych współcześnie w ewangelizacji. Jego kościelna "kariera" została niejako zainaugurowana przez papieża Pawła VI, który napisał znamienne i bardzo dzisiaj popularne słowa: "Człowiek naszych czasów chętniej słucha świadków, aniżeli nauczycieli, a jeśli słucha nauczycieli, to dlatego, że są świadkami". W perspektywie teologicznej świadectwo można zdefiniować bardzo ogólnie jako osobiste wyrażenie własnego doświadczenia wiary, tego, w jaki sposób Jezus przemienił życie świadka. Świadectwo poddaje się jednak nie tylko teologicznej, ale także - między innymi - lingwistycznej interpretacji. Takiej właśnie interpretacji dokonała Małgorzata Danuta Nowak z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego w pracy zatytułowanej: "Świadectwo religijne. Gatunek - język - styl". Argumentując podjęcie badań Autorka pisze, iż świadectwo jako forma wypowiedzi mówionej i pisanej od ostatniej ćwierci wieku XX trwale zapisało się we współczesnym dyskursie religijnym (s. 5).
    Podstawę analizy stanowił zbiór 250 tekstów świadectw zaczerpniętych z trzech źródeł: publikacji prasowych i książkowych, stron internetowych o charakterze religijnym oraz spotkań modlitewnych i ewangelizacyjnych. Celem podjętych badań była odpowiedź na pytanie, czy świadectwo można zakwalifikować jako odrębny gatunek mowy. Weryfikację tej hipotezy Autorka przeprowadziła na trzech płaszczyznach: gatunku, języka (słownictwa) i stylu, co w sposób naturalny wyznaczyło także strukturę pracy.
    Pierwszy rozdział Autorka poświęciła wyodrębnieniu cech gatunkowych świadectwa. W wyniku dokonanej analizy zaproponowała następujące modele gatunkowe: model kanoniczny, modele alternacyjne i adaptacyjne. Model kanoniczny (wzorcowy) składa się z trzech segmentów: inicjalnego, który zawiera autoprezentację oraz wyjaśnienie celu i motywów świadectwa; segmentu wypełniającego, właściwego, składającego się z trzech elementów treściowych: życie przed nawróceniem, nawrócenie i życie po nawróceniu; segmentu finalnego, w którym pojawiają się formuły zachęty, modlitwa czy doksologia. W modelach alternacyjnych można dostrzec zmiany w stosunku do modelu wzorcowego, polegające na dodaniu bądź zredukowaniu niektórych elementów strukturalnych czy tekstowych, jak np. zachęta czy doksologia. W modelach adaptacyjnych zauważa się związki z innymi gatunkami (list, wywiad, opis, opowiadanie). W drugiej części tegoż rozdziału Autorka wskazała na powiązania międzygatunkowe świadectwa, przede wszystkim z innymi gatunkami wypowiedzi religijnych, jak kerygmat, katecheza, homilia, rozmowa ewangelizacyjna, wypowiedzi modlitewne i profetyczne. Analiza świadectwa jako gatunku prowadzi Autorkę do wniosku, iż należy zaliczyć je do nieliterackich gatunków religijnych jako osobną jednostkę, gdyż cechuje się odrębnością strukturalną i tematyczną.
    Rozdział drugi jest poświęcony analizie językowej, a właściwie leksykalnej, świadectw. Autorka ograniczyła się do poziomu leksykalnego, zasadniczo pomijając strukturę gramatyczną, gdyż - jak stwierdza - "trudno mówić wprost o »religijnej« fonetyce, morfologii czy składni" (s. 81). Rozważania w tym rozdziale rozpoczynają się od określenia ogólnej specyfiki języka religijnego, który Autorka definiuje jako "język będący środkiem komunikacji w życiu religijnym, dotyczący zagadnień religijnych; zarówno język - składnik religijnych aktów i zachowań (liturgia, modlitwa), jak i język zawierający wypowiedzi o Bogu i postawie ludzkiej względem Boga (świadectwo, publicystyka, poezja, proza)" (s. 85). Posługując się następnie podziałem na: język sacrum, język profanum i potoczny język religijny jako składowe języka religijnego, Autorka charakteryzuje obecność tych trzech podtypów języka w świadectwach. Analiza ta prowadzi ją do następującej konstatacji: "Język świadectw nie jest monolitem. Oscyluje między tym, co w polszczyźnie wysokie, i tym, co niskie" (s. 149). Oprócz słownictwa duchowego można bowiem znaleźć w świadectwach wiele wyrażeń potocznych, ale - jak stwierdza Autorka - "potoczność języka świadectw de facto nie z potocyzmami należałoby wiązać, lecz z ich emocjonalnością, co oznacza także językową autentyczność" (s. 150).
    Stylistyczna analiza świadectw stanowi treść rozdziału trzeciego. W badanym materiale Autorka wyróżniła następujące środki retoryczne i poetyckie: porównanie, metaforę, analogię, antytezę, paradoks, alegorię i symbol. Stopień nasycenia poszczególnymi środkami artystycznymi jest bardzo różny i uzależniony od indywidualnego stylu wypowiadającego się świadka. Autorka przyznaje, iż trudno jednoznacznie określić odrębność stylistyczną świadectw ze względu na brak materiału porównawczego. Tradycyjne wypowiedzi religijne, jak katecheza, homilia czy list pasterski są - według niej - zbyt odległym i nieprzystawalnym polem odniesień. Na szczególną uwagę zasługuje ostatnia konstatacja tego rozdziału, w której stwierdza, iż "walka z szablonem językowym czy stylistycznym powoduje powstanie nowego szablonu" (s. 192).
    Warto zwrócić jeszcze uwagę na dwa wnioski widoczne w zakończeniu publikacji. Po pierwsze, wg M. D. Nowak świadectwa wyróżniają się pozytywnie na tle innych wypowiedzi o charakterze religijnym. "Są - jak czytamy - (w problematyce i języku) egzystencjalne, z »ziemi wzięte«, są także przepojone osobistym definiowaniem pojęć teologicznych" (s. 194). Po drugie, pojęcie "potoczny język religijny" jest - według Autorki opracowania - absolutnie uzasadnione, choć stoi w sprzeczności z tradycyjnym pojmowaniem języka religijnego, którego wyróżnikiem ma być m. in. hieratyczność. Taki właśnie - potoczny język religijny - dominuje w analizowanych świadectwach.
    Praca badawcza Małgorzaty Nowak w wielu aspektach wydaje się pionierska. W polskiej literaturze przedmiotu brak było dotąd lingwistycznej analizy świadectw. Nie ma zresztą zbyt wiele analiz teologicznych. Zaprezentowane wyniki badań mogą być bardzo pomocne dla wszystkich, którzy zajmują się świadectwem niejako profesjonalnie, w tym dla wykładowców homiletyki czy liderów grup ewangelizacyjnych. Świadectwo bowiem - choć może być jednostką odrębną i autonomiczną - bardzo często pojawia się w ewangelizacji i w przepowiadaniu w połączeniu z homilią, katechezą czy konferencją rekolekcyjną. Umiejętne skonstruowanie świadectwa, a także jego poprawne umiejscowienie i wykorzystanie w literaturze może wpływać na jego ewangelizacyjną skuteczność. Analiza językowa zaproponowana przez M. Nowak pozwala uniknąć wielu błędów i stanowi swoisty podręcznik dla tych, którzy w wielu formacjach uczą składania świadectwa.
    Omawiana pozycja jest także bardzo ważkim przyczynkiem do toczącej się dyskusji o języku religijnym. Wbrew klasycznemu ujęciu języka religijnego, który winien cechować się: hieratycznością, artyzmem, poprawnością, tradycyjnością i archaicznością (zob. s. 6), M. Nowak wykazała, że potoczny język religijny, pozbawiony powyższych cech, ma swoje miejsce w dyskursie religijnym. To, czy zdolny jest przekazywać wiarę, stanowi już przedmiot analizy teologicznej.

ks. Andrzej Draguła

    Zamówienia: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego KUL, Dział Marketingu i Kolportażu TN KUL, ul. Gliniana 21, 20-616 Lublin, tel. 525-01-93, tel./fax 524-31-77, email: tnkul@kul.lublin.pl

ks. Andrzej Draguła - dr teologii pastoralnej, kapłan diecezji zielonogórsko-gorzowskiej, adiunkt w Katedrze Katachetyki i Homiletyki Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Szczecińskiego, wykładowca homiletyki, teorii komunikacji, teologii przepowiadania; w roku 2006 wykładał na Uniwersytecie Montrealskim w Kanadzie (UdM), stypendysta Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, członek Koła Współpracowników Komisji Języka Religijnego Rady Języka Polskiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk oraz: European Society for Catholic Theology (ESCT), International Catholic Union of the Press (UCIP), Centre d'Études des Religions Université de Montréal (CERUM), publicysta.