Małgorzata Marcjanik, Mówimy uprzejmie. Poradnik językowego savoir-vivre’u

Jak replikować akty grzeczności? Czy gafę towarzyską można usprawiedliwić? Jakie są najważniejsze powinności grzecznościowe mężczyzny dżentelmena? Do kogo należy inicjatywa przejścia na ty? W jakim przypadku zasadne jest użycie formuły: Czy mogę (w czymś, jakoś) pomóc? Czy skrót M. Boska, M. Boża – w odniesieniu do Matki Bożej – jest poprawny? Jak powinniśmy zwracać się do ambasadora, prezydenta, profesora, rektora, kleryka, zakonnika, księdza, arcybiskupa, kardynała? Jakimi formułami rozpoczynać listy do duchownych chrześcijańskich? Jak powinien wyglądać i do kogo możemy napisać e-mail? Kiedy można, a kiedy nie wypada używać inicjałów? Co oznacza skrót P.T.? Dlaczego zwrotu witam, stosowanego dziś nagminnie, nie można przyjąć za formę uniwersalną?

To tylko wybrane problemy, które porusza M. Marcjanik w swojej książce „Mówimy uprzejmie…”, kolejnym, wydanym przez PWN w tej serii, poradniku językowym; wcześniej ukazały się: „Poprawnie po polsku”, „Mówi się” i „Piszemy poprawnie”[1]. Autorka – prof. dr hab., pracownik Instytutu Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego, znawca pragmatyki językowej, grzeczności językowej, pozajęzykowej i międzykulturowej[2] – dostarcza czytelnikom prawdziwej przygody, zaprasza do wejścia w świat językowego savoir-vivre’u, zawstydza, informuje, radzi, pomaga, dotyka spraw, z którymi mamy do czynienia na co dzień, wychowuje i uczy… polskiej grzeczności. Człowiek żyje w określonej cywilizacji i środowisku, komunikuje się z innymi w sposób werbalny bądź niewerbalny, jest nadawcą i odbiorcą komunikatów, wchodzi w relacje z ludźmi, zajmuje mniej lub bardziej eksponowane miejsce w hierarchii społecznej. Niezależnie od tego chce być postrzegany jako osoba kulturalna, grzeczna. Czy jednak zawsze potrafimy zachować się odpowiednio, użyć słów adekwatnych do sytuacji? Czy zastanawiamy się nad poprawnością językową zwrotów grzecznościowych? Takim kompendium, które systematyzuje naszą wiedzę w tym zakresie, jest właśnie omawiana książka.

Ta licząca 235 stron publikacja, składa się z czterech części, niejednolitych pod względem treściowym. W najobszerniejszym pierwszym rozdziale Podstawy grzeczności językowej (s. 1-135) Autorka zapoznaje z, ułożonymi w sposób hasłowy, pojęciami należącymi do tzw. etykiety językowej. Definiuje: grzeczność językową, strategie grzecznościowe stosowane przez Polaków (symetryczności zachowań grzecznościowych, solidarności z partnerem, bycia podwładnym) i zasady poszanowania suwerenności partnera, suwerenności, która w polskiej tradycji i kulturze nie zawsze jest respektowana: „Polacy lubią (…) udzielać rad i oczekiwać, że odbiorca do nich się zastosuje…” (s. 7).

Pewną grupę zagadnień stanowią rozważania dotyczące kulturowych uwarunkowań polskiej grzeczności, jej historii w XX i XXI wieku, grzecznościowych powinności kobiety i mężczyzny. Autorka rozpatruje również grzeczność z punktu widzenia poprawności językowej, etyki, szczerości w kontaktach międzyludzkich czy kompetencji komunikacyjnej.

Publikacja dostarcza cennych informacji na temat międzynarodowych zasad grzeczności biznesowej (różne od zasad polskiej grzeczności towarzyskiej), omawia typy relacji międzyludzkich (przełożony – podwładny, nauczyciel – uczeń, ksiądz – parafianie, pan – pani, relacje na ty, relacje pośrednie), będące wyrazem powinności, zażyłości czy obopólnej zgody lub niezgody na wkraczanie w jakiś obszar prywatności rozmówców. Autorka podaje przykłady zwrotów grzecznościowych (oraz ich replik), używanych w sytuacjach, kiedy chcemy komuś pomóc, kogoś powitać, pożegnać, przeprosić, komuś współczuć, podziękować, sprawić komplement, wydać polecenie, odmówić, o coś poprosić; łączy materiał językowy z tradycją (zwłaszcza z polskimi zwyczajami i polską kulturą) oraz z elementami psychologii (odmienne postrzeganie świata przez kobiety i mężczyzn).

Człowiek nie jest „samotną wyspą”, żyjąc w różnych środowiskach, w świecie zinformatyzowanym, ale wciąż jakże ludzkim, powinien umieć odnaleźć się w każdej sytuacji. M. Marcjanik pisze o grzeczności w publicznych środkach komunikacji, w windzie, na ulicy, w szpitalach i domach opieki, na wykładach, w dyskusjach i sporach, o grzeczności w mediach (prasa, radio, telewizja, wydawnictwa książkowe), o magii życzeń „sformułowanych nieszablonowo” na kartach świątecznych… Radzi, jak rozmawiać przez telefon, domofon, telefon komórkowy, pokazuje, jak wygląda, a jak powinna wyglądać nasza korespondencja tradycyjna i elektroniczna czy komunikacja SMS-owa.

W drugiej części, zatytułowanej Formy adresatywne (s. 137-163), zestawiono w sposób hasłowy (od stanowisk najwyższych do niższych) formy zwracania się do adresata obowiązujące w mowie i korespondencji; na końcu zamieszczono klucz, który pozwala szybko dotrzeć do poszukiwanych urzędów i instytucji (urząd Prezydenta RP, Premiera RP, Sejm RP, Senat RP, służba zagraniczna, administracja terenowa, wyższe uczelnie, instytucje naukowe i badawczo-rozwojowe, szkoły różnych szczebli, placówki służby zdrowia, wojsko, policja, Kościoły chrześcijańskie, klasztory, domy zakonne, prawo, sądownictwo, firmy i przedsiębiorstwa, media, wydawnictwa, twórcy, harcerstwo).

Nieco inny charakter ma trzecia część poradnika, nazwana antywzorem językowego savoir-vivre’u – to „podpisane” przykłady nagannych wypowiedzi znanych osób. W rozdziale zatytułowanym Łamanie norm grzeczności w wypowiedziach publicznych i medialnych (s. 165-175) Autorka przytacza fragmenty wypowiedzi z lat 2007 i 2008: „Są one zjawiskiem powszechnym (…) przejawem (…) demokratyzacji obyczajów” (s. 165), a dotyczą głównie sposobu mówienia o osobach trzecich, skracania dystansu między rozmówcami przez stosowanie form: wy, wasz, niewłaściwego użycia form tytularnych, stosowania wulgaryzmów, żartobliwych przydomków i przezwisk.

Porady językowe (s. 177-135) – ostatnia, typowo praktyczna część publikacji zawiera wybrany zbiór odpowiedzi Autorki na najbardziej frapujące pytania czytelników, użytkowników języka, którym nie są obojętne zasady polskiej ortografii, składni, odmiany wyrazów, semantyki i stylistyki – jednym słowem – zasady bezbłędnej komunikacji na co dzień.

Mówimy uprzejmie…”, jak wskazuje podtytuł, jest poradnikiem. Świadczy o tym zarówno merytoryczna zawartość, jak i układ treści. Autorka bogaty materiał dostosowuje do możliwości przeciętnego czytelnika; wyjaśnia problem w sposób zwięzły, ilustrując przykładami z codziennego życia Na uwagę zasługuje – kompozycyjnie wyróżniony – krótki tekst, opatrzony słowami: Warto wiedzieć, że…, który podsumowuje wyrażenia hasłowe w pierwszej części książki, kierując uwagę czytelnika na meritum zagadnienia.

„Mówimy uprzejmie…” M. Marcjanik to publikacja wyjątkowa na polskim rynku wydawniczym i potrzebna w codziennej komunikacji językowej, poradnik przeznaczony zarówno dla świeckich, jak i duchownych, ludzi różnych profesji (w tym także dla katechetów), dla wszystkich, którym nieobojętna jest właściwie pojęta grzeczność językowa. Mamy bowiem świadomość, że wypowiedziane lub zapisane słowo świadczy o nadawcy, o jego kulturze, a „grzeczność jest jedną z maksym językowych – równie ważnych jak to, aby mówić jasno, nie za dużo i nie za mało oraz na temat, czyli do rzeczy”[3].