o. Jan Szczepański CSsR, Praktyka pierwszej Komunii dzieci w Kościele na Zachodzie w Polsce

    Nakładem wydawnictwa Michalineum ukazała się książka: Praktyka pierwszej Komunii dzieci w Kościele na Zachodzie i w Polsce. Ukazuje ona dzieje inicjacji pierwszokomunijnej w Kościele łacińskim. Tak jak wskazuje tytuł, podzielona jest na dwie części. Pierwsza obejmuje historię praktyki pierwszej Komunii św. dzieci w Kościele powszechnym, natomiast część druga skupia się na ukazaniu tego zagadnienia w Kościele polskim.

    Eucharystia, będąca jednym z trzech sakramentów wtajemniczenia chrześcijańskiego, w pierwszych wiekach Kościoła aż do Soboru Laterańskiego IV, udzielana była łącznie z chrztem i bierzmowaniem. Udzielano jej tak dorosłym, jak i dzieciom. Jednak praktyka ta zupełnie zmienia się od czasu wspomnianego Soboru (1215 r.). Wówczas to rozpoczął się nowy rozdział w tej dziedzinie, trwający do dnia dzisiejszego. Do Komunii św. zaczęto dopuszczać dzieci dopiero, gdy doszły do wieku rozeznania, czyli gdy były zdolne odróżnić Chleb Eucharystyczny od zwykłego. Różnie określano w historii ten wiek rozeznania, przesuwając go na dwunasty, a nawet późniejszy rok życia. Oddzielono także Komunię św. od pierwszej spowiedzi, do której przystępowano od siódmego roku życia. Czas zatem między pierwszą spowiedzią a Komunią św. wynosił niejednokrotnie kilka lat.

    Z problematyką wieku Komunii św. i spowiedzi wiąże się katecheza dzieci, która w starożytności chrześcijańskiej i w średniowieczu przekazana była domowi rodzinnemu, a zwłaszcza matkom, które uważano za "najlepszych proboszczów i biskupów rodziny" (Georg Anhalt).

    Konkretne przygotowanie do sakramentów świętych określił Sobór Trydencki w opracowanym Katechizmie Rzymskim (1566). Oprócz rodziców, od tego czasu także proboszczowie lub ich zastępcy mieli przynajmniej w niedziele i święta uczyć dzieci podstawowych prawd wiary i moralności.

    Sobór Trydencki w kwestii wieku przyjmowania Komunii św. zachował praktykę dotychczasową. Sytuacja zmieniła się dopiero po roku 1910, kiedy to papież Pius X wprowadził "wczesną Komunię". W dekrecie Quam singulari określił, że do przyjęcia pierwszej Komunii wystarcza wiek, w którym dziecko umie rozróżnić Chleb Eucharystyczny od zwykłego. Praktycznie za ten wiek przyjęto siódmy rok życia. Odtąd wiek ten stał się prawem dla całego Kościoła Zachodniego, potwierdzanym przez różne dokumenty aż do dnia dzisiejszego.

    W tym też czasie zauważa się większą troskę Kościoła o przygotowanie dzieci do tego sakramentu. Organizowana katechizacja przekazywała nie tylko wiedzę religijną, ale także miała wychowywać, by w ten sposób uzupełniać braki religijnego wychowania w rodzinach, co stawało się coraz większym problemem.

    Następnym, wielkim krokiem w rozumieniu przygotowania i uczestnictwa w Eucharystii był Sobór Watykański II. Objawiło się to szczególnie w posoborowej odnowie katechetycznej. Twierdzono, że katecheza powinna dawać dzieciom zrozumienie głoszonych prawd religijnych, doprowadzać je do przeżywania tych prawd i kształtować w nich chrześcijański styl życia. Treści te Sobór zawarł przede wszystkim w ogłoszonych Konstytucjach.

    Uszczegółowieniem wskazań soborowych stała się Ogólna instrukcja katechetyczna, wydana w 1971 roku przez Kongregację do Spraw Duchowieństwa. Do instrukcji dołączono także Dodatek: Pierwsza spowiedź i Komunia święta. Z biegiem czasu Stolica Apostolska i poszczególne Konferencje Episkopatów zaczęły wydawać inne dokumenty poruszające kwestię katechizacji. Ich uwieńczeniem stał się Katechizm Kościoła Katolickiego z 1992 roku i Dyrektorium ogólne o katechizacji z 15 sierpnia 1997 roku. Jest to już szczegółowy dokument zawierający zarówno treści przekazu katechetycznego, jak i metody tego przekazu. Wskazówki zawarte w owym Dyrektorium dostosowują katechezę dzisiejszego Kościoła do nowych sytuacji i wymogów współczesnego świata. Sporo również miejsca poświęcono katechezie pierwszokomunijnej, akcentując w niej różne wymiary: chrystologiczny, antropologiczny, egzystencjalny, eklezjalny i liturgiczny.

    Kończąc pierwszą część książki, Autor przytacza aktualne warunki dopuszczania dzieci do pierwszej Komunii św. Wśród nich możemy wymienić: odpowiednio ukształtowaną wiarę dziecka, znajomość zasadniczych prawd katechizmowych oraz uzyskanie odpowiedniego wieku komunijnego.

    Jak już wspominaliśmy, cześć druga omawianej książki dotyczy praktyki pierwszej Komunii św. w Kościele polskim. Początkowo od momentu przyjęcia chrześcijaństwa, praktyka pierwszej Komunii św. w Polsce jest podobna do tej, jaka miała miejsce w innych krajach Kościoła łacińskiego. Wszystkie natomiast innowacje w tym zakresie przychodziły do Polski z pewnym późnieniem.

    Tak jak we wszystkich innych krajach, również i w Polsce widzimy Komunię św. złączoną z sakramentem chrztu. Z dostępnych źródeł wynika, że praktyka ta istniała w Polsce jeszcze w roku 1420, co potwierdza Statut biskupa Jastrzębca. Wprowadzony przez Sobór Laterański IV wiek rozeznania, jako właściwy do przyjęcia pierwszej Komunii św. przyjął się w Kościele polskim z dużym opóźnieniem. Powszechnym wiekiem były lata między 10. a 12. rokiem życia. Dopiero w XVI stuleciu zauważamy przystępowanie do obowiązkowej spowiedzi w wieku siedmiu lat, ale do przyjęcia pierwszej Komunii św. wymagano większej dojrzałości, a co za tym idzie, starszego wieku. W wieku XVII było to 10 lat (w niektórych regionach nawet 14 lat - wg oceny spowiednika), natomiast od XVIII stulecia - przyjmuje się wiek rozeznania, czyli 7 lat. Jednak miało to miejsce tylko w diecezji łuckiej. W innych wiekiem do spowiedzi był wiek rozeznania, zaś do pierwszej Komunii św. nadal 10 - 12 rok życia. Wiek XIX i XX przynosi niewielkie zmiany w tej dyscyplinie. Wspominany wyżej dekret Piusa X o wczesnej Komunii św. dzieci nie znalazł w Polsce należytego uznania.

    Innym zagadnieniem jest kwestia przygotowania dzieci do pierwszej Komunii św. Nakazaną przez Sobór Trydencki katechizację dzieci nie od razu wprowadzono w Polsce. Długi czas ograniczała się ona do środowiska rodzinnego. Rodzicom pomagały w tym także szkoły parafialne. Taka sytuacja utrzymywała się aż do początków XIX wieku. Zarządzenia trydenckie na większą skalę upowszechniły się dopiero w latach 70. XIX stulecia.

    Do czasu II wojny światowej Kościół w Polsce w praktyce pierwszej Komunii św. wzorował się na krajach zachodnich. Sytuacja jednak zmieniła się w warunkach narzuconego socjalizmu marksistowsko-leninowskiego. Kościół musiał wypracować własny, specyficzny sposób katechizacji dzieci wobec usunięcia religii ze szkół.

    Episkopat Polski zdecydowanie podjął walkę w obronie słusznych praw do wychowania religijnego dzieci i młodzieży. Szczególnie broniono katechizacji dzieci w zakresie przygotowywania ich do pierwszej Komunii św. Wobec trudnej sytuacji zorganizowano katechizację przykościelną.

    Kościół w Polsce, pomimo niesprzyjających warunków, zaczął opracowywać własne programy katechetyczne i nowe katechizmy dostosowane do wymogów soborowych. Pierwszy ramowy obowiązujący program katechizacji datuje się na rok 1971. Wprowadził on nowoczesną dydaktykę nauczania wychowawczego, która akcentuje bardziej treść wychowawczą niż informacyjną. Ukierunkował też katechezę ku Pismu Świętemu i liturgii Kościoła.

    W dalszych częściach omawianej książki Autor podaje niektóre uwagi praktyczne związane z polskimi zwyczajami obchodzenia pierwszej Komunii św. Omawia sprawę dopuszczenia do pierwszej Komunii i spowiedzi św., obchodów tzw. "białego tygodnia" oraz uczestnictwa w procesjach w czasie oktawy uroczystości Najświętszej Eucharystii, w których biorą udział dzieci pierwszokomunijne.

    Autor, przedstawiając rozwój historyczny zagadnień związanych z wiekiem przystępowania dzieci do pierwszej Komunii św. i przygotowania ich do tego wydarzenia, ukazał, jak bardzo Kościołowi leży na sercu rozwój Bożego życia w duszy dziecka ochrzczonego. Troska Kościoła przejawia się nade wszystko w pouczeniu religijnym i chrześcijańskim wychowaniu. Ważną rolę w tym odgrywa katechizacja, zwłaszcza inicjacyjna, która powinna przekazywać dzieciom pierwszokomunijnym Chrystusowe Orędzie Zbawienia.

    O. Jan Szczepański kończy prezentowaną książkę zamieszczeniem dwóch aneksów. W jednym z nich zawarł zarys historii udzielania Wiatyku dzieciom, a drugi stanowi homilia papieża Jana Pawła II, którą wygłosił podczas Mszy świętej z pierwszą Komunią św. dzieci w Łodzi dnia 3 czerwca 1987 roku.

    Książka opatrzona jest bogatą literaturą przedmiotu. Zachęcając do jej lektury, uważam, że choć dość akademicki tytuł może niektórych Czytelników zniechęcić do niej, jednak treść jest niezaprzeczalnie bardzo bogata, szeroko ukazująca dzieje inicjacji pierwszokomunijnej dzieci. Książka ta może być doskonałą pomocą dla duchownych, katechetów i rodziców oraz wszystkich, przygotowujących dzieci do ich pierwszego spotkania z Jezusem w Komunii świętej.