Pakiet edukacyjny "Powołani przez Boga Ojca: dla klasy IV szkoły podstawowej

Pakiet  edukacyjny
Powołani przez Boga Ojca

    Wydawnictwo Św. Wojciecha proponuje katechetom pakiet edukacyjny Powołani przez Boga Ojca dla klasy IV szkoły podstawowej, opracowany przez grupę katechetów pod red. ks. Jana Szpeta i Danuty Jackowiak. Jest on zgodny z ogólnopolskim programem nauczania "Wezwani przez Boga Ojca" (nr AZ-2-01/1) i zatwierdzony do nauczania religii rzymskokatolickiej na terenie całej Polski, z zachowaniem praw biskupów diecezjalnych.
    Recenzując pakiet edukacyjny Powołani przez Boga Ojca należy zauważyć, że podręcznik dla ucznia i przewodnik metodyczny dla katechety są ze sobą wewnętrznie zintegrowane. Materiał programu zamieszczony w podręczniku dla ucznia i w przewodniku metodycznym dla katechety obejmuje pięćdziesiąt jeden jednostek lekcyjnych, ujętych w osiem grup tematycznych: Poszukiwanie prawdziwego szczęścia i wspólnoty, Kim jesteś, Panie Boże?, Bóg objawia nam, kim jest, Bóg naszym Stworzycielem, Dlaczego zło, smutek i cierpienie?, Bóg pragnie naszego szczęścia, Bóg zawsze wierny swojemu przymierzu, W dłoniach Boga jesteśmy bezpieczni i szczęśliwi. ^[ 1 ] Tytuły te zostały zaczerpnięte z Programu nauczania religii, a ich układ tematyczny wprowadza ucznia klasy IV w historię zbawienia Starego Testamentu i pomaga w odkrywaniu jej egzystencjalnej wartości. Katechizowani zostają najpierw zaproszeni do refleksji nad tym, co wiąże się z prawdziwą przyjaźnią, z zadaniami, jakie Bóg stawia swoim uczniom i z uczeniem się akceptacji. Następnie poszukują - w świetle Słowa Bożego - odpowiedzi na pytania: kim jest Bóg, jakim objawia się On ludziom i poznają sposoby korzystania z Pisma Świętego. W kolejnych katechezach uczniowie pogłębiają poznawane we wcześniejszych etapach edukacji katechetycznej treści z zakresu prehistorii biblijnej takie, jak: stworzenie świata, powołanie człowieka do istnienia, zerwanie przyjaźni z Bogiem, zapowiedź Mesjasza. Celem kolejnych katechez jest zaznajomienie uczniów z historią życia i powołania wybranych postaci biblijnych (Abraham, Józef Egipski, Mojżesz, wybrani prorocy, działalność króla Dawida), ukazanie ich jako życiowych drogowskazów oraz uzdolnienie do przyjęcia jako wzorów osobowych w zakresie wiary i moralności. ^[ 2 ] W tym kontekście uczniowie poznają dynamikę dialogu Boga z człowiekiem i człowieka z Bogiem. Zostają wspomagani w kształtowaniu umiejętności czynnego uczestnictwa w liturgii i postawy modlitewnej. Wszystkie ww. zagadnienia są ukazywane na tle historycznym, geograficznym i przyrodniczym, ^[ 3 ] co służy realizacji funkcji integracyjnej szkolnego nauczania religii i korelacji określonych zagadnień z innymi przedmiotami i ścieżkami edukacyjnymi. I chociaż Autorzy pakietu edukacyjnego, zarówno w przewodniku dla katechety, jak i w podręczniku dla ucznia, nie wskazują na potrzebę korelacji i integracji treści, z jakimi uczniowie zostają zaznajomieni w toku innych zajęć szkolnych, to jednak istnieje nie tylko taka możliwość, ale i konieczność. Ze strony katechety wymaga to znajomości merytorycznej ścieżek edukacyjnych i kreatywności.
    W pakiecie edukacyjnym Powołani przez Boga Ojca dochodzi do głosu troska o wspomaganie dzieci w nabywaniu umiejętności korzystania z Pisma św., rozbudzanie potrzeby czytania i rozważania Słowa Bożego oraz dostrzegania jego egzystencjalnej wartości. Katechizowani poznają różne teksty ze Starego Testamentu, zwłaszcza traktujące o postaciach biblijnych, które powinny stać się dla dzieci wzorami osobowymi, wyzwalającymi chęć naśladowania i identyfikacji. Wszystko to sprzyja przedstawianiu katechizowanym powiązań przesłania Starego Testamentu z życiem współczesnego człowieka.
    Autorzy recenzowanego pakietu, uwzględniając charakterystyczne cechy rozwoju psychofizycznego i społeczno-religijnego uczniów klasy IV i związane z nimi potrzeby ruchu, zachęcają także do wykorzystania różnych tekstów piosenek religijnych, dostosowanych treścią do podejmowanych zagadnień i zastosowanych jako odpowiedź na poznane w toku katechezy prawdy lub jako modlitwa kończąca katechezę.
    W pakiecie edukacyjnym Powołani przez Boga Ojca na szczególną uwagę zasługuje podręcznik dla ucznia, w którym znajduje się pięćdziesiąt jeden jednostek tematycznych. Wyróżnia się on kolorową, plastycznie wykonaną szatą graficzną oraz poprawnym układem treści nauczania i zrozumiałym dla adresata sposobem ich prezentacji. Otwierając podręcznik, uczeń dostrzega kolorowy spis treści, co zwraca jego uwagę i skłania do zapoznania się z zagadnieniami, jakie będą podejmowane w klasie IV. Każda jednostka tematyczna ma podobną konstrukcję: rozpoczyna się od tematu, a następnie zawiera cztery bloki merytoryczno-dydaktyczne, zaznaczone w całym podręczniku piktogramami. Pierwszy blok, oznaczony piktogramem laski pasterskiej, zatytułowany - stosownie do podjętego tematu - "Dowiesz się" lub "Przypomnisz sobie" (ta kategoria występuje w podręczniku dla ucznia tylko jeden raz) zawiera zestaw pytań, na które uczeń znajdzie odpowiedź po zapoznaniu się z treścią jednostki katechetycznej. Pytania te ułożono - jak zaznaczają Autorzy - w taki sposób, aby odpowiadały zainteresowaniom dziecka i stanowiły to wszystko, co dla niego osobiście jest niewiadome, np.: jak żył Naród Wybrany?; jak dzisiaj Pan Bóg okazuje swoją wszechmoc?; czym dla Izraelitów była Ziemia Obiecana? Takie rozwiązanie metodyczne zasługuje na szczególne uznanie. Wzbudza zainteresowanie uczniów, skłania do osobistej refleksji i może stanowić dla katechety podstawę do planowania różnych działań uczniów podejmowanych, zarówno w toku zajęć szkolnych, jak i w formie zadania domowego, np. stawiania zadań domowych w formie doświadczeń poszukujących, podprowadzających pod treści danej jednostki lekcyjnej i wdrażających do samokształcenia czy też realizacji małych projektów uczniowskich. Poniżej pierwszego bloku zamieszczono drugi, nazwany przez Autorów biblijnym. Jego charakterystyczną cechą jest zamieszczony na papirusie zestaw perykop biblijnych, dostosowanych do możliwości percepcyjnych uczniów klasy IV. Analizując proponowane dzieciom do zaznajomienia fragmenty tekstów Pisma Świętego, można dostrzec, że są one krótkie i trafnie dobrane do podjętego tematu. Autorzy pomijają określenia trudne do percepcji dla dziecka w wieku 9-10 lat i wzbudzające u niego kontrowersje. Takie rozwiązanie metodyczne zasługuje na szczególne podkreślenie. Ma bowiem wartość wychowawczą - sprzyja unikaniu zniechęcenia wobec poznawania przesłania tekstów starotestamentalnych. W kolejnym, trzecim bloku, oznaczonym piktogramem lampka oliwna i nazwanym przez Autorów interpretacyjnym, zmierza się do wyjaśnienia przesłania biblijnego, wskazania na jego kontekst historyczny, znaczenie i wymiar zbawczy, jak też do uzdolnienia uczniów w zakresie samodzielnej lektury. Z analizy tego bloku tematycznego wynika, że zostały w nim wykorzystane osiągnięcia hermeneutyki biblijnej. Konsekwencją pracy uczniów z tak opracowanymi tekstami biblijnymi może być nie tylko poznawanie nowych treści, ale także rozbudzanie zainteresowań i nabywanie umiejętności korzystania zarówno z Pisma Świętego, jak i z opracowań interpretujących trudne stronice Biblii. Czwarty blok, oznaczony piktogramem sandały, prowokuje ucznia do dania odpowiedzi na poznane prawdy, wskazuje na sposoby ich realizacji przez określoną postawę religijno-moralną, zwłaszcza życie sakramentalne. Zamieszczone w nim pytania mogą stanowić podstawę do rozmowy kierowanej i samodzielnej pracy uczniów realizowanej w różnej formie, np. pisemnej, w formie refleksji modlitewnej, działalności plastycznej, muzycznej. W ten sposób prowokuje się uczniów do reprezentowania własnych doświadczeń związanych z poznanymi prawdami poprzez różne formy działania. Taki układ strukturalny każdej jednostki katechetycznej - opracowany z zastosowaniem różnego kroju czcionek, stosowanie do ważności prezentowanych tekstów - jest czytelny, ułatwia zrozumienie i zapamiętanie zamieszczonych w nich treści, a przy tym stanowi dla ucznia klasy IV podstawę do osobistej lektury.

    Niekwestionowaną wartością dydaktyczną recenzowanego podręcznika są znajdujące się na każdej stronie marginesy. Zamieszczone na nich ilustracje oraz informacje encyklopedyczne pełnią funkcję informacyjną. Barwne ilustracje oddają klimat kultury starożytnego Wschodu, wskazując zarazem na zgodność prezentowanych treści z prawdą historyczną i archeologiczną. Z kolei informacje encyklopedyczne poszerzają zakres wiedzy ucznia o treści archeologiczne, geograficzne i socjologiczne.
    Na 127 stronie podręcznika dla ucznia została zamieszczona cenna - w aspekcie dydaktycznym - informacja: wstęga czasu obrazująca najważniejsze etapy dziejów zbawienia i związane z nimi postacie biblijne, począwszy od 2000 roku przed Chrystusem, poprzez patriarchów, Mojżesza, Dawida, proroków aż do Chrystusa i czasów Nowego Testamentu, z jednoczesnym wskazaniem horyzontów historii zbawienia, które obejmują czasy współczesne uczniowi i są otwarte na przyszłość. Tak opracowana wstęga czasu może stanowić pomoc dydaktyczną w toku jednostek katechetycznych traktujących o zamieszczonych w niej informacjach, jak również w katechezach podsumowujących i powtórkowych.
    Na ostatniej stronie podręcznika dla ucznia Autorzy zamieścili informacje o źródłach, z których zostały wykorzystane teksty biblijne, teksty interpretacyjne i informacyjne oraz modlitwy, wiersze i teksty piosenek. Jest to cenna informacja, zarówno dla katechizowanych, którzy wykazują zainteresowanie danym zagadnieniem i pragną poznać je w szerszym wymiarze, jak i dla katechety, który inspirowany sugestiami Autorów pakietu opracowuje własne scenariusze jednostek katechetycznych.
    Wszystkie wyżej opisane elementy, obok wspomnianych walorów dydaktyczno-wychowawczych, służą poglądowemu nauczaniu oraz korelacji treści katechetycznych z zagadnieniami, jakie uczniowie poznają w toku nauczania innych przedmiotów szkolnych. Motywują ucznia klasy IV do poznawania historii zbawienia i pobudzają jego wyobraźnię.
    Z myślą o uczniu, jego potrzebie wzrokowego poznawania przedstawianych treści Autorzy pakietu edukacyjnego Powołani przez Boga Ojca przygotowali także Atlas bliblijny, składający się ze spisu treści, map fizycznych i politycznych oraz informacji przyrodniczo-klimatycznej o roślinach i zwierzętach biblijnych. Jest to starannie i czytelnie przygotowana pomoc dydaktyczna, odznaczająca się wysokimi walorami estetycznymi, wykorzystująca współczesne możliwości edytorskie, co wskazuje na jej szczególne walory dydaktyczne. Mapy i ilustracje zamieszczone w Atlasie biblijnym pozostają w pełnej zgodności treściowej z zamieszczonymi w nim opisami. Można z niego korzystać omawiając, np. prawdopodobną trasę wyjścia z Egiptu, zaznajamiając uczniów z Królestwem Dawida, wskazując na Wędrówkę Abrahama. Jego zastosowanie jest niezbędne w edukacji katechetycznej dzieci w wieku 9-10 lat. Gwarantuje zainteresowanie uczniów tematem i kojarzenie przez nich najważniejszych miejsc starotestamentalnych.
    Równie cenną i odbiegającą swoją formą od tradycyjnych propozycji jest - dołączony do pakietu edukacyjnego dla klasy IV - przewodnik metodyczny, ^[ 4 ] opracowany w formie wkładki do specjalnie przygotowanego segregatora. Autorzy konsekwentnie starają się przekazać katechetom schematy jednostek katechetycznych i zamieszczają informacje służące efektywnej - w aspekcie merytorycznym i metodycznym − realizacji katechezy, np. wskazują na źródło opowiadania, które proponują do zastosowania w toku danej katechezy, podają wyjaśnienia plag w oparciu o zjawiska przyrodniczne występujące w Egipcie, zamieszczają teksty biblijne do pracy w grupach, wzory arkuszy, zadania do kserowania, szczegółowy opis nowych, dotąd mało znanych w katechetyce metod, wraz z podaniem ich źródła. Pomijają jednak omówienie merytoryczne podejmowanych zagadnień i katechezy związane z rokiem liturgicznym. Można wnioskować, że w ten sposób chcą zainspirować katechetów do samodzielnych poszukiwań, do korzystania z własnego doświadczenia i z innych pomocy dydaktycznych (np. z propozycji zamieszczanych w miesięczniku "Katecheta"). Takie rozwiązanie wydaje się słuszne i zgodne z postulatami wysuwanymi przez współczesnych dydaktyków, którzy wskazują na potrzebę odejścia od opracowywania materiałów gotowych na rzecz pobudzania twórczości katechety.
    Struktura scenariuszy każdej jednostki katechetycznej zawiera temat katechezy, zoperacjonalizowane cele edukacji religijnej, metody i środki dydaktyczne oraz punktowo wypisany ciąg sytuacji dydaktycznych zachodzących w toku danej katechezy. Analizując budowę przebiegu jednostki lekcyjnej można zauważyć, że jej konstrukcja obejmuje kolejno takie czynności, jak: 1) modlitwa rozpoczynająca katechezę, 2) zainteresowanie uczniów tematem przez zastosowanie różnych metod (np. pracę ze zdjęciami, pracę z obrazem, rozmowę kierowaną, opowiadanie, pokaz, burzę pytań), 3) rozwinięcie zagadnienia, poprzez ciąg zróżnicowanych sytuacji dydaktycznych, któremu służą najczęściej metody biblijne (np. rozmowa pisemna na temat tekstu biblijnego, analiza tekstu biblijnego, praca w grupach - powiązania biblijne) i aktywizujące (np. 635 "harmonijka", metoda zwana "Jigsaw", mapa pojęciowa, ^[ 5 ] metoda Sparing, indywidualne rozwiązywanie zadania, praca w grupach, praca z podręcznikiem i z Atlasem biblijnym, układanie modlitwy, zdania niedokończone), 4) zakończenia, w którym niejednokrotnie ma miejsce wskazanie na praktyczne aspekty poznanych treści, stawianie zadania domowego i modlitwa. Godne zauważenia jest występujące w przewodniku metodycznym zróżnicowanie w zakresie metod i środków dydaktycznych, co sprzyja motywowaniu uczniów do podjęcia pracy i zaangażowaniu w proces katechetyczny oraz chroni przed znudzeniem i biernością.

    Autorzy pakietu edukacyjnego Powołani przez Boga Ojca akcentują, obok wyżej wymienionych sposobów pracy katechizowanych dzieci, metody wypracowane przez Sekcję Katechetyczną PSPiA KLANZA. Dla przykładu wymienić należy: artykuł prasowy, alternatywne tytuły, podróż w wyobraźni, list, słowa-klucze, telegram, kolaż, pracę w grupach - plakat, komiks, okienko informacyjne, wiersz diamentowy.
    Pewną nowością przewodnika metodycznego jest propozycja zadań domowych dla wszystkich uczniów i dla chętnych. Ta ostatnia kategoria zadań może stanowić podstawę do wypracowania wymagań ponadprogramowych. Konieczna jest tu jednak twórczości katechety. Autorzy we wstępie do przewodnika metodycznego zachęcają nauczycieli religii, aby w oparciu o zakładane w danej jednostce katechetycznej osiągnięcia ucznia (co uczeń powinien wiedzieć i rozumieć) opracowywali własne, autorskie scenariusze, uwzględniające możliwości intelektualne własnych uczniów i ich środowisko rodzinne. Również brak informacji o realizacji ścieżek edukacyjnych w danej jednostce lekcyjnej, pomijanie katechez powtórkowych, brak schematycznego rozkładu nauczania religii, standardów edukacji religijnej dla klasy IV szkoły podstawowej, modelowego systemu oceniania ucznia i propozycji sprawdzania osiągnięć katechizowanych dzieci w klasie IV, opartej na podręczniku Powołani przez Boga Ojca wymaga ze strony katechety własnych inicjatyw w tym zakresie. Można wnioskować, że jest to konsekwencja przekazywania przez Autorów pakietu tylko wskazań dotyczących planowania jednostki katechetycznej. Koresponduje ona z wymaganiami zreformowanej szkoły, która oczekuje twórczego i nowatorskiego podejścia nauczycieli, także katechetów do istniejących już propozycji metodycznych, czego wyrazem jest zdolność ułożenia z zaproponowanych w przewodniku metodycznym pomysłów lekcji własnej, przedmiotowego systemu oceniania opracowanego przez zespół katechetów pracujących w danej szkole (jeżeli jest kilku katechetów) oraz wypracowania własnych sposobów sprawdzania osiągnięć katechizowanych uczniów.
    Podsumowując, należy jeszcze raz podkreślić, że pakiet edukacyjny dla klasy IV szkoły podstawowej Powołani przez Boga Ojca jest cenną pomocą katechetyczną, dostosowaną do mentalności dziecka w wieku 9-10 lat, jego potrzeb psychicznych i poziomu rozwoju intelektualnego. Stanowi nowoczesną, atrakcyjną i rzetelnie wypracowaną pomoc dydaktyczno-wychowawczą, uwzględniającą najnowsze osiągnięcia dydaktyki katechetycznej i oczekiwania katechetów.

Anna Zellma - dr katechetyki, adiunkt na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.

 ¹  Zob i por. ks. J. Szpet, D. Jackowiak (red.)., Powołani przez Boga Ojca. Podręcznik dla IV klasy szkoły podstawowej, AZ-21-01/1-2, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 2002; Powołani przez Boga Ojca. Czwarta klasa szkoły podstawowej. Przewodnik metodyczny, red. J. Szpet, D. Jackowiak, Poznań 2002.

 ²  Zob i por. Komisja Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski, Program nauczania religii. Klasa IV. Powołani przez Boga Ojca, Wyd. WAM Kraków 2001, s. 43-52; ks. J. Szpet, D. Jackowiak (red.)., Powołani przez Boga Ojca. Podręcznik dla IV klasy szkoły podstawowej, AZ-21-01/1-2, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 2002; ks. J. Szpet, D. Jackowiak (red.), Powołani przez Boga Ojca. Czwarta klasa szkoły podstawowej. Przewodnik metodyczny, Poznań 2002.

 ³  Tamże.

 ⁴  ks. J. Szpet, D. Jackowiak, Powołani przez Boga Ojca. Czwarta klasa szkoły podstawowej. Przewodnik metodyczny, Poznań 2002.

 ⁵  Szczegółowy opis wymienionych metod, jak dotąd mało znanych przez katechetów, znajduje się w przewodniku metodycznym, na końcu jednostki lekcyjnej, w której Autorzy proponują zastosowanie danej metody.