Pakiet edukacyjny "W domu Bożym i rodzinie Jezusa" dla kl. I szkoły podstawowej

Pakiet  edukacyjny
W domu Bożym i rodzinie Jezusa

    W 2002 roku pojawiły się na rynku wydawniczym różne rodzaje programów i korelujących z nimi podręczników do katechezy, dopuszczonych do użytku szkolnego przez powołane przy Komisji Wychowania Katolickiego Biuro Programowania Katechezy. Mają one stanowić cenną pomoc tak dla nauczyciela religii, jak i dla ucznia w osiąganiu celów edukacyjnych zakładanych w poszczególnych etapach katechizacji.
    Jedną ze znaczących propozycji jest oferowany katechetom - w ramach programu ogólnopolskiego "Jesteśmy dziećmi Bożymi" (nr AZ-1-01/1) - pełny zestaw materiałów do nauczania religii w klasie I, zatytułowany W domu Bożym i rodzinie Jezusa, opracowany przez zespół katechetów pod red. ks. Jana Szpeta i Danuty Jackowiak. Ukazał się on w pierwszej połowie 2002 roku nakładem Wydawnictwa Św. Wojciecha. W skład pakietu edukacyjnego wchodzą: podręcznik dla ucznia, zestaw kart pracy, przewodnik metodyczny dla nauczyciela religii i dodatek z pomocami dydaktycznymi. Pakiet ten spełnia wszystkie wymogi wynikające z opublikowanych w 2001 roku przez Komisję Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski Podstawy programowej katechezy Kościoła katolickiego w Polsce ^[ 1 ] i z Programu nauczania religii. ^[ 2 ] Autorzy zmierzają do zaznajomienia uczniów klasy I z kompendium wiedzy o historii zbawienia oraz z zagadnieniami związanymi z formacją liturgiczną i religijno-moralną.
    Recenzując program W domu Bożym i rodzinie Jezusa opracowany pod red. ks. J. Szpeta i D. Jackowiak należy osobno spojrzeć na podręcznik i karty pracy dla ucznia oraz na przewodnik metodyczny dla katechety, chociaż są one ze sobą wewnętrznie zintegrowane. Materiał programu zamieszczony w przewodniku metodycznym i w podręczniku dla ucznia obejmuje pięćdziesiąt jeden jednostek lekcyjnych, ujętych w sześć grup tematycznych: Witajcie w szkole i domu Bożym, rodzina Jezusa słucha słów Boga, rodzina Jezusa prosi Boga za nami, rodzina Jezusa chwali Boga, Jezus przedstawia nam swego Ojca, czekamy na przychodzącego Jezusa. Układ bloków tematycznych został zaczerpnięty z Programu nauczania religii. Uwzględnia on sytuacje życiowe ucznia (np. bycie uczniem klasy pierwszej, poznawanie nowych kolegów, uczestnictwo w lekcjach religii, bycie uczniem Chrystusa, a nawet odczuwanie smutku czy fakt bycia chorym) oraz uroczystości i okresy roku liturgicznego (np. Uroczystość Wszystkich Świętych, Adwent, święta Bożego Narodzenia, Wielki Tydzień, święta Wielkanocne, Zesłanie Ducha Świętego, Uroczystość Najświętszej Maryi Panny, Królowej Polski, Uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa).
    Analizując tematy i cele zamieszczone w podręczniku W domu Bożym i rodzinie Jezusa (nr AZ-11-01/1-2), ^[ 3 ] w kartach pracy ^[ 4 ] i w przewodniku metodycznym ^[ 5 ] można zauważyć, że treścią katechez adresowanych do uczniów klasy I jest przede wszystkim prawda o Bogu Stworzycielu, obecnym w dziełach stworzenia i miłującym człowieka - nawet wtedy, gdy człowiek odpowiada nieposłuszeństwem na Dobroć i Miłość Boga. Autorzy wielokrotnie podkreślają fakt Dobroci i Miłości Boga Ojca, objawiony w Jezusie Chrystusie. W tym kontekście starają się przybliżyć uczniom prawdę o godności dzieci Bożych, wprowadzając w jej chrześcijańskie przeżywanie. Autorzy recenzowanego pakietu zwracają także uwagę na treści związane z kościołem rozumianym jako Dom Boży i wspólnota Ludu Bożego. Dokonują tego poprzez przybliżanie gestów i postaw liturgicznych, ukazywanie znaczenia kolorów ornatów i sakramentalnych znaków, np. chrztu świętego oraz zaznajomienie dzieci z istotą i znaczeniem okresów liturgicznych (Adwent, Boże Narodzenie, Wielki Post, Wielkanoc) i najważniejszych świąt (Boże Narodzenie, Wielkanoc, Wszystkich Świętych). W ten sposób stwarzają podstawy do dalszego rozwoju religijnego dziecka i kolejnych etapów edukacji katechetycznej. Jest to szczególna szansa dla wychowania w duchu eklezjalnym.
    W recenzowanym pakiecie edukacyjnym dochodzi do głosu troska o wspomaganie dzieci w nabywaniu umiejętności modlitwy i rozbudzanie potrzeby dialogu z Bogiem. Katechizowani poznają różne teksty i formy modlitwy (np. modlitwa różańcowa), które powinny stać się dla nich nieodzownym elementem przyjaźni z Bogiem i źródłem refleksji nad sobą. Autorzy proponują nie tylko memoryzację wybranych modlitw (np. modlitwy: Akt miłości, Akt żalu, Akt nadziei), ale i zaznajomienie uczniów z sensem słów wypowiadanych w czasie modlitwy, np. "Aniele Boży, Stróżu mój", "Ojcze Nasz". Uwzględniając charakterystyczne cechy rozwoju psychofizycznego i społeczno-religijnego uczniów klasy I i związane z nimi potrzeby ruchu zachęcają także do wykorzystania tekstów piosenek religijnych, dostosowanych do poziomu rozwoju intelektualnego katechizowanych dzieci. Śpiew piosenek jest jedną z form modlitwy rozpoczynającej katechezę, ilustrującej treści lub będącej odpowiedzią na poznawane prawdy. Dające się zauważyć stosowanie podczas katechez, nawet w tytule jednej z nich, ^[ 6 ] piosenek z repertuaru zespołu "Arka Noego" z całą pewnością sprzyjać będzie skuteczności zaciekawienia uczniów podjętymi zagadnieniami i wielostronnej aktywizacji. Katecheta możne odtwarzać poszczególne piosenki "Arki Noego" z płyty CD lub taśmy magnetofonowej.

    Szczególnie cenne w aspekcie integralnego wychowania katechetycznego jest odwoływanie się Autorów pakietu edukacyjnego W domu Bożym i rodzinie Jezusa do krótkich tekstów biblijnych. Trudno bowiem mówić o wychowaniu dziecka do wiary bez uwzględniania w tym procesie Słowa Bożego. W pakiecie kontakt katechizowanych uczniów z Pismem Świętym polega nie tyle na udostępnianiu licznych tekstów biblijnych, ile na umożliwianiu im poznawania pięknego świata Biblii poprzez zaznajamianie z odpowiednio dobranymi do podejmowanych zagadnień krótkimi cytatami biblijnymi. Cytaty te zostały wydrukowane w całym podręczniku dla ucznia niebieskim kolorem. "Niebieski kolor - jak stwierdzają Autorzy we wstępie do przewodnika metodycznego - spełnia funkcję dydaktyczną. (...) Ma kojarzyć się z kolorem Biblii (wydanie Biblii Tysiąclecia)". ^[ 7 ] Zawsze jednak udostępniane Słowo Boże jest umieszczane w kontekście doświadczeń dziecka, przestawianych najczęściej w podręczniku dla ucznia w formie ilustracji. Takie udostępnianie treści Pisma Świętego jest dostosowane do możliwości intelektualnych uczniów klasy I. Pozwala ono na poznawanie w sposób elementarny Słowa Bożego, zwłaszcza orędzia Bożego skierowanego do człowieka i wymagającego wolnej odpowiedzi. Pomaga im w odkrywaniu prawdy o Słowie Bożym będącym Światłem i Źródłem w poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, które człowiek stawia w swoich relacjach z bliźnimi, ze światem i z Bogiem oraz w czerpaniu z niego mocy i wiary do dalszego rozwoju życia chrześcijańskiego.
    Podręcznik dla ucznia, w którym znajduje się pięćdziesiąt jeden jednostek tematycznych zawiera taką ilość treści, jaką dziecko w klasie I jest zdolne poznać. Wyróżnia się on kolorową, "żywą" szatą graficzną oraz poprawnym układem materiału i treści nauczania, zrozumiałym dla adresata. Podręcznik W domu Bożym i rodzinie Jezusa zawiera słowa zrozumiałe dla ucznia w tym wieku, napisane odpowiednio dobranymi krojami czcionek, zwracającymi jego uwagę i wspomagającymi odczytywanie kodu informacyjnego. Każda jednostka tematyczna zamieszczona w podręczniku znajduje się na dwóch sąsiadujących stronach i ma podobną konstrukcję. Rozpoczyna się od tematu, sformułowanego najczęściej w formie zdania pytającego. W ten sposób uczniowie zostają pobudzeni do refleksji i szukania odpowiedzi na podjęty w toku danej jednostki katechetycznej problem. Poniżej tematu zostały zamieszczone krótkie teksty tematycznie, związane z podjętym zagadnieniem. Najczęściej są to teksty modlitw, fragmenty Pisma Św., słowa piosenek czy też zdania objaśniające podstawowe dla danego problemu pojęcia. Niejednokrotnie w końcowej części jednostki katechetycznej zostaje postawione ważne pytanie dotyczące codziennego życia. ^[ 8 ] Może ono stanowić dla dziecka podstawę do osobistej refleksji, podjętej w formie zadania domowego, a przez to inicjować proces samowychowania i samokształcenia.
    Niekwestionowaną wartością omawianego pakietu edukacyjnego jest przyjęta przez Autorów forma przekazu. Podręcznik dla ucznia został zredagowany czytelnym dla pierwszoklasisty pismem i wkomponowany w kolorowe obrazki, ilustrujące przedstawiane prawdy. Liczne ilustracje, wykonane artystycznie, dostosowane do wieku ucznia klasy I i związane z jego codziennym życiem są zarazem nośnikiem informacji, inspirujących go do zainteresowania tematem. Taki układ prezentowanych treści angażuje wszystkie zmysły ucznia, pobudza jego wyobraźnię, pomaga zrozumieć i zapamiętać omawiane treści oraz podejmować samodzielne działania. Odpowiada zatem wrażliwości i możliwościom intelektualnym dziecka w wieku 7-8 lat.
    Na ostatniej stronie podręcznika znajduje się wykaz źródeł, z których korzystano opracowując poszczególne katechezy. Stanowi on cenną pomoc dla katechety, który inspirowany propozycjami Autorów pakietu pragnie opracowywać własne scenariusze. Wskazuje także na zróżnicowanie poszczególnych pomocy dydaktycznych wykorzystanych w pakiecie edukacyjnym, potwierdzając zarazem interesujący i dostosowany do poziomu percepcji dziecka w wieku 7-8 lat dobór materiału.
    Treści zamieszczone w podręczniku dla ucznia zostały zintegrowane z kartami pracy. Podejmowana w nich tematyka i sposób stawiania zadań są tak pomyślane, aby korelowały z podręcznikiem dla ucznia i poznawanymi w toku danej jednostki katechetycznej treściami. Takie, nowatorskie rozwiązanie dydaktyczne gwarantuje jego użyteczność. Dziecko jest zaproszone do samodzielnego, realizowanego pod kierunkiem katechety (z wyjątkiem zadań dla chętnych, które można wykonywać w domu) rozwiązywania ćwiczeń. Polegają one głównie na opisywaniu słowa za pomocą liter, barw, linii różnych zagadnień oraz na wyrażaniu własnych uczuć za pomocą gestów odtwarzanych w czasie śpiewania piosenek. W ten sposób karty pracy służą wykonywaniu przez ucznia klasy I różnorodnych czynności, a nie sprowadzają jego działań wyłącznie do czytania lub uzupełniania luk w zapisach. Sprzyjają wyzwalaniu i wspomaganiu aktywności dziecka ukierunkowanej na wszechstronny rozwój jego osobowości. Wymagają jednak od katechety myślenia o procesie katechetycznym w innych kategoriach niż o ciągu działań: sprawdzenie pracy domowej, nawiązanie do tematu, opracowanie nowego materiału, utrwalenie i przejście do pracy domowej. Nie bogactwo materiału nauczania i nowych treści są tu najważniejsze, ale rodzaje sposobów przeżywania przez dziecko relacji z Bogiem, nabywanie umiejętności osobistej i wspólnotowej modlitwy, rozbudzanie świadomości przynależności do rodziny Jezusa i wynikającego z tego motywowanego wiarą działania.
    Nauczyciel religii, organizując jednostkę katechetyczną z wykorzystaniem kart pracy powinien przede wszystkim planować czynności uczniów klasy I i osiągnięcia, które będą oni nabywać, a nie własne działania. Służy temu odpowiednio zaplanowana struktura katechezy, w której na szczególną uwagę zasługuje stwarzanie atmosfery sprzyjającej pozytywnemu odniesieniu się dzieci do zadania, gry, zabawy i pobudzającej do działania. W fazie działania uczniów bardzo ważna jest obecność katechety - jego doradzanie, wspomaganie, kierowanie we właściwym kierunku pracy każdego ucznia, ale nie rozwiązywanie za nich zadań, lecz jedynie sugerowanie użycia innego środka. Cenną fazą pracy z kartami może okazać się próba oceny i samooceny podejmowanych czynności oraz efektów wykonanego zadania, rozmowa z dziećmi o tym, co udało się, a co nie, kto, jak i dlaczego wykonał w określony sposób zadanie, jakie dzieci miały pomysły. Istotne jest także prowokowanie uczniów do określenia kierunków działania w przyszłości, np. co zrobić żeby posiąść umiejętność bycia apostołem, kształtować w sobie postawę wdzięczności Bogu. W wykorzystaniu karty pracy warto zwracać uwagę na wyciszenie klasy. Ma ono zapewnić dzieciom odpowiednie warunki do skupienia, koncentracji. Przygotowuje także do bezpośredniej modlitwy, będącej odpowiedzią na poznawane prawdy.
    Z myślą o uczniu klasy I szkoły podstawowej, jego wszechstronnej aktywizacji Autorzy pakietu edukacyjnego W domu Bożym i rodzinie Jezusa przygotowali także zestaw pomocy dydaktycznych, składający się z przestrzennej, barwnej makiety kościoła, arkusza kolorowych wycinanek i szopki bożonarodzeniowej z kompletem postaci i zwierząt. Są to cenne - w aspekcie dydaktycznym - materiały. Mogą być wykorzystywane, np. w toku działalności manualnej ukierunkowanej na przygotowanie szopki bożonarodzeniowej, którą dzieci umieszczą w swoim domu czy też w realizacji inscenizacji. Poglądowemu przekazywaniu informacji o wnętrzu kościoła i jego stałych elementach służy starannie i czytelnie przygotowana makieta kościoła. Jej zastosowanie jest niezbędne w sytuacji, gdy wyjście katechety z uczniami do kościoła w czasie lekcji nie jest możliwe. Takie rozwiązanie gwarantuje kojarzenie przez dziecko najważniejszych miejsc w kościele, a więc tabernakulum, rozpoznawanie ołtarza, ambony i konfesjonału.
    Równie cenną i odbiegającą swoją formą od tradycyjnych propozycji jest - dołączony do recenzowanego pakietu - przewodnik metodyczny, ^[ 9 ] opracowany w formie wkładki do specjalnie przygotowanego segregatora. Autorzy konsekwentnie starają się przekazać katechetom wyłącznie schematy jednostek katechetycznych. Pomijają poszerzenie merytoryczne tematu. Ich struktura zawiera temat jednostki katechetycznej, zakładane cele operacyjne, środki dydaktyczne, metody i składający się z serii punktowo wypisanych czynności podejmowanych przez katechetę tok zajęć lekcyjnych.
    Analizując budowę przebiegu jednostki katechetycznej można zauważyć, że jej konstrukcja obejmuje: 1) czynności związane z modlitwą rozpoczynającą katechezę, 2) działania ukierunkowane na zainteresowanie uczniów tematem przez zastosowanie różnych metod, np. rozmowy kierowanej, indywidualnego wypełniania zadania zamieszczonego w karcie pracy, rozmowy w parach, 3) rozwinięcie zagadnienia, 4) ciąg sytuacji dydaktycznych wielostronnie aktywizujących dzieci i 5) zakończenie, w którym niejednokrotnie ma miejsce wskazanie na praktyczne aspekty poznanych treści, stawianie zadań dla wszystkich i dla chętnych oraz modlitwa. Godne zauważenia są także zamieszczone - wraz ze wskazaniem na ich źródło - krótkie, a zarazem interesujące opowiadania. Zostały one zaplanowane stosownie do podejmowanych zagadnień i poziomu percepcji katechizowanych dzieci.

    W przewodniku metodycznym, podobnie jak w podręczniku dla ucznia, nie zostały zaplanowane jednostki lekcyjne, celem których jest powtórzenie z uczniami opanowanych wiadomości i ich kontrola. Można jednak wnioskować, że w tej kwestii Autorzy przewidują samodzielne działanie katechety. Takie jednostki lekcyjne można, np. zaplanować po każdym bloku tematycznym.
    Na osobną uwagę zasługują propozycje metodyczne. Autorzy pakietu preferują zróżnicowanie w zakresie metod, akcentując metody wielostronnie aktywizujące uczniów klasy pierwszej i związane z nimi środki dydaktyczne. Ich dobór i układ zależy od celów danej jednostki katechetycznej, podejmowanych zagadnień i poziomu rozwoju intelektualnego uczniów. Najczęściej jest to opowiadanie, inscenizacja, drama, rozmowa kierowana, indywidualne wypełnianie karty pracy, ćwiczenia indywidualne, niedokończone zdania, burza pytań, analiza tekstu, praca z podręcznikiem, praca z rysunkiem, pokaz, nauka wiersza, piosenka. Autorzy zakładają także zastosowanie metod wypracowanych przez Sekcję Katechetyczną PSPiA KLANZA. Dla przykładu są to: alternatywne tytuły, zabawa w imiona, 3 z 9, nauczyciel w roli, podróż w wyobraźni.
    Pewną nowością przewodnika metodycznego jest zamieszczenie - w jego końcowej części - bibliografii i opracowań. Może to stanowić ceną pomoc dla katechety, który jest kreatywny i podejmuje samokształcenie. Zamieszczone na każdej stronie duże marginesy stwarzają możliwość nanoszenia przez katechetę własnych uwag i refleksji, zwłaszcza po zrealizowanej katechezie.
    Pewną nowością przewodnika metodycznego jest skierowana przez Autorów we wstępie zachęta, aby nauczyciele religii w oparciu o zakładane w danej jednostce katechetycznej zoperacjonalizowane cele opracowywali autorskie scenariusze, uwzględniające możliwości intelektualne własnych uczniów i ich środowisko rodzinne. Również pomijanie katechez powtórkowych, brak schematycznego rozkładu nauczania religii, standardów edukacji religijnej dla klasy I szkoły podstawowej, modelowego systemu oceniania ucznia i propozycji sprawdzania osiągnięć katechizowanych dzieci w klasie I, opartej na podręczniku W domu Bożym i rodzinie Jezusa wymaga ze strony katechety własnych inicjatyw w tym zakresie. Można wnioskować, że jest to konsekwencja przekazywania przez Autorów pakietu tylko wskazań dotyczących planowania jednostki katechetycznej. Przypuszcza się, iż Autorzy zakładają u katechetów znajomość programu nauczania religii, w którym wymagania programowe na poszczególne etapy edukacji religijnej zostały rozpisane szczegółowo, odrębnie dla każdej klasy i na podstawie których katecheta powinien wypracować do każdej grupy katechizowanych dzieci własny zestaw standardów edukacyjnych.
    Podsumowując należy jeszcze raz podkreślić, że recenzowany pakiet edukacyjny W domu Bożym i rodzinie Jezusa jest cenną pomocą katechetyczną, dostosowaną do mentalności dziecka w wieku 7-8 lat, jego potrzeb psychicznych i poziomu rozwoju intelektualnego. Uwzględnia także oczekiwania katechetów i służy im pomocą w dobrym przygotowaniu jednostek katechetycznych. Stanowi atrakcyjną, a zarazem nowoczesną pomoc dydaktyczno-wychowawczą, rzetelnie wypracowaną na najnowszych osiągnięciach katechetyki.

Anna Zellma - dr katechetyki, adiunkt na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.

 ¹  Zob. i por. Konferencja Episkopatu Polski, Podstawa programowa katechezy Kościoła katolickiego w Polsce, Kraków 2001.

 ²  Zob i por. Komisja Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski, Program nauczania religii, Kraków 2001.

 ³  Zob. ks. J. Szpet, D. Jackowiak (red.), W domu Bożym i rodzinie Jezusa. Podręcznik dla pierwszej klasy szkoły podstawowej, AZ-11-01/1, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 2002.

 ⁴  Zob. W domu Bożym i rodzinie Jezusa. Karty pracy dla pierwszej klasy szkoły podstawowej, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 2002.

 ⁵  Zob. ks. J. Szpet, D. Jackowiak (red.), W domu Bożym i rodzinie Jezusa. Pierwsza klasa szkoły podstawowej. Przewodnik metodyczny, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 2002.

 ⁶  Zob. ks. J. Szpet, D. Jackowiak (red.), W Domu Bożym i rodzinie Jezusa. Podręcznik dla pierwszej klasy szkoły podstawowej, dz. cyt., s. 40.

 ⁷  Zob. ks. J. Szpet, D. Jackowiak (red.), W domu Bożym i rodzinie Jezusa. Pierwsza klasa szkoły podstawowej. Przewodnik metodyczny, s. 4.

 ⁸  Dla przykładu wymienić można tu pytania: "Jak zachowasz się w kościele, który jest domem Pana Boga?" (zob. katecheza nr 6 pt. "Kościół to wyjątkowy dom"); "Jak wyrażamy radość z obecności Pana Jezusa wśród nas?", (zob. katecheza nr 48 pt. "Pan Jezus spotkany na naszej ulicy").

 ⁹  W domu Bożym i rodzinie Jezusa. Pierwsza klasa szkoły podstawowej. Przewodnik metodyczny, red. J. Szpet, D. Jackowiak, Poznań 2002.