(red.) Andrzej Kryński, "Ewangelizacja a edukacja w trzecim tysiącleciu"

 

W dniach 23-24 kwietnia 2001 roku w Akademii Polonijnej w Częstochowie odbyła się międzynarodowa konferencja naukowa. Owocem tego spotkania jest publikacja pod redakcją naukową ks. Andrzeja Kryńskiego: „Ewangelizacja a edukacja w trzecim tysiącleciu”.

Autorzy omawianej pozycji rozpatrują relacje pomiędzy ewangelizacją a edukacją z różnych punktów widzenia, charakterystycznych dla swego terenu badań i zainteresowań.

Zamiarem uczestników konferencji była dyskusja mająca na celu ukazanie nowych odkryć, rezultatów badań i przemyśleń. „Dwudziesty pierwszy wiek to zaproszenie do współpracy i koordynacji na każdym «polu» edukacyjnym. Należałoby wypracować nowe pomysły i wspólne zapatrywania w dziedzinie edukacji i ewangelizacji”(s. 19).

Podjęto analizę podanego w tytule zagadnienia, stając wobec trudnego tematu, poruszającego relacje pomiędzy ewangelizacją i edukacją, które nie były - jak dotąd - przedmiotem szerszego zainteresowania. Porusza problem szczególnie wartościowy ze względów moralnych i społecznych. Książka daje wiele materiałów do poznania myśli katolickiej (ewangelizacyjnej) i praktyki wychowawczej (edukacyjnej). Wartość pracy podnosi także nowatorskie ujęcie problemu. Przedmiotowa publikacja wypełniła lukę w literaturze; lukę tę już wcześniej starał się wypełnić Andrzej Kryński, prezentujący umiejscowienie ewangelizacji w edukacji szkolnej[1].

Omawiana pozycja to obszerne dzieło liczące 368 stron, o zwartej budowie, przejrzystym układzie treści i konkretności wypowiedzi. W dwudziestu sześciu rozprawach Autorzy prezentują zagadnienia, przemyślenia i wyniki badań reprezentatywne dla pedagogiki, medycyny, psychologii, socjologii, teologii i budownictwa. Szersze informacje o twórczości naukowej autorów można znaleźć w niniejszej książce na stronach 369-384 w języku polskim i francuskim.

Autorzy podejmują bardzo istotny dla współczesnego człowieka temat. Poszukują drogowskazów, które wskażą odpowiedni kierunek kształtowania młodych pokoleń, aby stały się one „prawdziwymi ludźmi”, gotowymi stawić czoła zmianom zachodzącym w XXI wieku. Dzięki ewangelizacji i edukacji szkoła, rodzina i kościół w pełni zrealizują cele kulturowe i ewangelizacyjne w duchu miłości i wolności. Publikacja składa się z trzech rozdziałów.

Rozdział pierwszy zatytułowany: „Ewangelizacja a edukacja w szkole XXI wieku” (132 strony) porusza związek między szkołą a Kościołem w aspekcie ewangelizacji. Ksiądz Andrzej Kryński charakteryzuje i wyjaśnia kluczowe pojęcia edukacji i ewangelizacji. Autor podkreśla, iż edukacja będzie wówczas skuteczna, jeśli uczeń doświadczy rozwoju całej swojej osobowości, gdy w edukację włączy się aktywnie cała wspólnota szkolna, a rodzina w pełni weźmie odpowiedzialność za wychowanie. W tym rozdziale czytelnik - wychowawca, analizując cechy kompetentnego wychowawcy, przedstawione przez ks. Jana Zowczaka, może dokonać autorefleksji. W tym miejscu należy zacytować słowa Autora, iż: „Młodzież potrzebuje i poszukuje autorytetu, lecz nie zawsze potrafi go dostrzec”. Na wychowawcy ciąży obowiązek opracowania skutecznych strategii uwrażliwiania dziecka na potrzeby sensu życia, prawdziwości i dzielności etycznej. Wzbogaceniem rozważań są teksty Louis’a Bauvineau’a i Josepha Chollect’a dotyczące szkół powszechnych, nowego kontekstu wychowawczego oraz zagrożeń i pokus w szkołach katolickich we Francji przełomu XIX i XX wieku. Autorzy wielką rolę przypisują nauczycielowi, który prócz heroizmu, geniuszu i woli działania, powinien stosować metody bazujące na naturalnej aktywności dziecka. Prezentowane przez Laure Gilberta metody pracy, odwołujące się do zainteresowań dziecka, są drogowskazem dla nauczyciela i ucznia do wspólnego poszukiwania wiedzy. Od nauczyciela Autor wymaga urzeczywistniania w swoim życiu wartości ewangelicznych. Respektowanie chrześcijańskiego systemu ma swoje odzwierciedlenie w realizacji celów nauczania, kształcenia i wychowania. Owe cele, realizowane przez szkołę, zawarte są w podstawie programowej. Jej analizy dokonała Krystyna Chałas. Znalazła w niej te, które mają odzwierciedlenie w Ewangelii i które nawiązują do wielu wartości chrześcijańskich. Kontynuacją a zarazem refleksją nad relacją między ewangelizacją i edukacją, która jest naturalnym posłannictwem każdej szkoły, jest tekst ks. Andrzeja Maja. Autor akcentuje konieczność wszechstronnego rozwoju człowieka, który może dokonywać się w szkole katolickiej, gdzie program wychowawczy oparty jest na Ewangelii. Przykładem praktycznej działalności szkolnictwa wyznaniowego jest prezentowane przez Elwirę Kryńską nie istniejące już gimnazjum ojców Jezuitów w Chyrowie. Stanowi ono wzór szkoły będącej ośrodkiem kulturalnym, religijnym i narodowym. Realizowana przez nie idea: „Bóg, Honor, Ojczyzna”, była podstawą do kształcenia i wychowania młodego pokolenia. I choć ów Zakład nie istnieje już od ponad sześćdziesięciu lat (1886-1939), to jego cele nauczania, organizacja, wyposażenie, są godne naśladownictwa.

Być może projekt Wyższej Szkoły Kultury Społecznej i Medialnej w Toruniu, zamieszczony przez Janusza Kaweckiego, ułatwi realizację takich zadań dydaktyczno-wychowawczych poprzez odpowiedni kształt architektoniczno-budowlany. Ażeby usprawnić realizację zadań, należy wdrażać nowatorskie programy, zachowywać podmiotowe relacje pomiędzy nauczycielem a uczniem, ale także odpowiednio zaprojektować budynek, w którym znajdzie się miejsce na obiekty rekreacyjne, biblioteki, koła zainteresowań, na organizacje młodzieżowe, tak jak miało to miejsce w Chyrowie.

Istotną częścią książki jest rozdział drugi: „Edukacja w nauczaniu Kościoła” (86 stron), który przybliża nam rolę Kościoła w życiu człowieka. Maria Żmichrowska wypowiada się na temat roli Kościoła odnośnie do teorii edukacyjnej i wychowawczej oraz analizuje nauczanie Jana Pawła I, dotyczące obowiązków wychowawczych rodziców, nauczycieli, instytucji kościelnych i państwowych. Środkiem realizacji wychowania jest Pismo św., katechizacja, wychowanie liturgiczne, modlitwa, ekumenizm. Jak wiadomo, obok Kościoła równie ważnym podmiotem w kształceniu religijnym jest szkoła. Lekcja religii w szkole stwarza szerokie możliwości ewangelizacyjne. Dzięki niej, zdaniem ks. Jana Szpeta, zwiększa się zasięg jej odbiorców. Lekcje religii dają również możliwość przezwyciężenia stereotypów. Obecnie odbywają się one w budynkach szkolnych. Taki stan ma miejsce dopiero od kilkunastu lat. Wysiłki indoktrynacji ideologicznej opartej na założeniach filozofii marksistowskiej, usunęły religię ze szkoły, spowodowały laicyzację szkolnictwa, ateizację młodzieży. Doprowadziły do niekorzystnych zmian w sferze uczuciowej, etycznej i postawie młodego człowieka. Ten trudny okres (lata 1945-1961) zaprezentował w swojej pracy Stanisław Mauersberg. Autor podaje, iż nauczyciel poddany był represjom władz, kontrolowany przez instytucje partyjne i zmuszany do realizowania programu nauczania wbrew własnym przekonaniom. Wysiłki indoktrynacji były niwelowane przez Kościół i dom rodzinny. Rodzina bowiem, jest równie ważnym jak Kościół i szkoła, podmiotem w kształceniu religijnym. To ona jest niezastąpioną wartością w życiu człowieka oraz najważniejszym środowiskiem wychowawczym. Jak twierdzi Teresa Olearczyk „(...) człowiek zawdzięcza wychowaniu to co posiada wewnętrznie: rozwój świadomości, mowy, wiedzy, umiejętności, uspołecznienia, światopoglądu, religijności i zasad etycznych”(s. 182). Edyta Żukowska wymienia wiele czynników, które nie sprzyjają pełnieniu przez rodzinę funkcji kształcąco-wychowawczych, to znaczy takich, które są szczególnie ważne. Ewangelizacja może być realizowana przez Kościół, rodzinę, szkołę. Franciszek Podlecki wskazuje, iż do realizacji ewangelizacji mogą posłużyć również mass media, które są nie tylko narzędziem przekazu i informacji, ale również wpływają na kształtowanie się obecnej kultury, posiadają moc formowania ludzkiego myślenia i postaw. Również każda beatyfikacja i kanonizacja jest sposobem, aby przedstawić ludziom nowe postawy i przykłady życia. Artykuł Anny Rynio ma charakter komentarza do listu apostolskiego Ojca Świętego Jana Pawła II. Nie tylko odsłania istotne treści programowe zawarte w nim, ale uzasadnia priorytetowe miejsce zajmowane przez świętych. Poprzez miłowanie bliźniego, modlitwę, słuchanie słowa Bożego oraz katolickie wychowanie młodzieży zbliżamy się do świętych.

Niezwykle ciekawym rozdziałem jest rozdział trzeci: „Rodzina w perspektywie XXI wieku” (131 stron). W ocenie Autorów tej części książki, człowiek coraz częściej propaguje postawy konsumpcyjne. Anna Fidelus wskazuje, iż to „Rodzina powinna uczyć dostrzegania nadrzędnych wartości osoby ludzkiej i czynnego reagowania na potrzeby drugiego człowieka”(s. 241), doszukuje się wielu zagrożeń rodziny polskiej. Stwierdza, iż okres transformacji przybliżył społeczeństwo polskie do stylu życia rodzin z krajów wysokorozwiniętych, ale - z drugiej strony - nasiliły się zjawiska negatywne, takie jak bezrobocie, utrata poczucia bezpieczeństwa, kryzysy gospodarcze, polityczne, które mają swój oddźwięk w rodzinie. To od rodziny zależy kształtowanie wzoru człowieka na miarę dwudziestego pierwszego wieku. Zagrożona jest także religijność rodziny. Nie dla wszystkich dzieci rodzina jest miejscem ciepła, miłości i bezpieczeństwa. Często natomiast jest miejscem krzywdy i przemocy, co w swoich badaniach podnosi Krystyna Komosińska. Henryk Cudak wskazał na zagrożenia w wypełnianiu funkcji rodziny, w tym funkcji socjalizacyjnej, którą ograniczają środki masowego przekazu. Autor sygnalizuje, że w dzisiejszych czasach dzieci stają się osamotnione, a narastające konflikty, bezrobocie, trudna sytuacja materialno-ekonomiczna, stres i pośpiech powodują oziębienie stosunków emocjonalnych. Pogoń za przyjemnością, agresywne formy wzajemnego wykorzystywania się, gubienie wartości uniwersalnych, transcendentalnych to tylko niektóre z elementów powodujących „upadek moralny”. Zasadom moralnym poświęciła swoją pracę Mirosława Gawęcka, która zwraca uwagę na poważne wstrząsy w zakresie norm, standardów i wartości. Podobnie jak poprzednicy określa współczesną rodzinę jako pokolenie pozbawione uniwersalnych zasad moralnych. Jako przyczyny kryzysu moralnego Autorka wskazuje wzrost konfliktów w rodzinie, dyferencjację norm i wartości u poszczególnych jej członków, rozluźnienie więzi emocjonalnych, przyzwolenie rodziców na emancypację dzieci oraz zwiększenie zakresu ich swobody i niezależności. Zawarte w pracy Mariana Śnieżyńskiego opinie i wskazówki dotyczące roli dialogu w rodzinie, mogą posłużyć rodzicom w stosowaniu stylu współpartnerstwa. Zdaniem Autora, dialog z dzieckiem należy rozpocząć w okresie prenatalnym, nie zapominając o nim nawet wtedy, gdy rodzice są pochłonięci robieniem kariery i nie mają czasu na kontakty z dzieckiem. Rozmów nie zastąpią drogie zabawki, szkoła czy koledzy. Andrzej Sztajner przedstawił cechy zdrowej rodziny, które skłaniają do refleksji nad stosowanymi zasadami wychowawczymi. Wskazał, iż rodzina funkcjonująca harmonijnie, prawidłowo i w zdrowy sposób, przyczynia się do pozytywnego rozwoju jej członków.

Warto podkreślić, iż formalne bogactwo tych tekstów, język w jakim zostały napisane, stosowane przykłady czynią całość interesującą i godną wnikliwego poznania. Wartość pracy podnosi nowatorskie ujęcie problemu. Styl w jakich zostały napisane poszczególne rozprawy jest charakterystyczny dla ich Autorów. Do trafnych pomysłów należy - jak sądzę - umieszczenie streszczeń rozdziałów w języku francuskim oraz not biograficznych.

Szata graficzna książki jest czytelna i przejrzysta. Widoczne na jej obwolucie ryciny i zdjęcia nawiązują swoją tematyką do tytułu i treści niniejszej rozprawy. Szkoda, że - ze względu na ograniczone ramy pracy - kwestia dialogu w rodzinie, który jest ogromnie ważny i znaczący, nie została szerzej rozwinięta.

Ze względu na pobudzające czytelników do refleksji praktyczne wskazówki i przemyślenia moralne Autorów, prezentowana pozycja nie powinna zostać jedyną publikacją poświęconą temu tematowi. Opracowanie to czeka jeszcze na swoje dalsze rozwinięcie w trzecim tysiącleciu. Trafną rekomendacją książki mogą być słowa ks. A. Kryńskiego: „Trzeba pogłębiać refleksję nad tym, co nas łączy w dziedzinie edukacji i ewangelizacji.(...) odkrywanie i pogłębianie nigdy się nie skończy, ponieważ Duch Święty za każdym razem pomaga nam dostrzec nowe aspekty”(s. 19)[2].

 

[1] A. Kryński, Edukacja do wolności i miłości w teorii i praktyce szkoły, Częstochowa 1998, Projekt edukacyjny szkoły katolickiej, Częstochowa 2001.

[2] Zmieniona wersja recenzji, która ukazała się w „Przeglądzie Oświatowym” nr 4/2003.