red. Henri Derroitte, Catechesi e iniziazinone cristiana, Seria: Pedagogia Religiosa

 

W dniach od 8 do 11 maja 2006 roku odbyło się w Rzymie spotkanie biskupów i osób z poszczególnych krajów Europy odpowiedzialnych za katechezę. Tematem rzymskich obrad była Inicjacja chrześcijańska jako proces „stawania się chrześcijaninem”. Od lat Rada Konferencji Episkopatów Europy organizuje tego typu sympozja, wytyczając kierunki badań katechetycznych na najbliższe lata. Okazuje się, że na starym kontynencie stale wzrasta liczba pogan, ludzi młodych i dorosłych nie ochrzczonych, którzy nie usłyszeli jeszcze Dobrej Nowiny o Jezusie Chrystusie. W kręgach zlaicyzowanych i zsekularyzowanych pierwsza ewangelizacja w ogóle nie miała miejsca, a tym samym nie został tam zapoczątkowany proces inicjacji chrześcijańskiej. W wielu krajach chrześcijańskich narasta tzw. sytuacja pośrednia, gdyż „całe grupy ochrzczonych utraciły żywy sens wiary albo wprost nie uważają się za członków Kościoła, prowadząc życie dalekie od Chrystusa i od Jego Ewangelii” (RMis 33).Z tą sytuacją wiąże się problem katechetyczny: „Pewna liczba dzieci, ochrzczonych w okresie niemowlęcym, przystępuje do katechizacji [parafialnej] bez żadnego wprowadzenia w wiarę (…) ich katechumenat w dużej mierze odbywa się w czasie normalnej katechizacji” (Ct 19). Coraz większa liczba Europejczyków potrzebuje na nowo doświadczyć stopniowego procesu wtajemniczania w życie wspólnoty religijnej, tzn. obrzędów inicjacji chrześcijańskiej. „W skład tych obrzędów wchodzi nie tylko sprawowanie sakramentów chrztu, bierzmowania i Eucharystii, ale również wszystkie obrzędy katechumenatu, który niegdyś odegrał wielką rolę w Kościele starożytnym, a obecnie został przywrócony i dostosowany do współczesnej działalności misyjnej we wszystkich krajach” (OCWD 2; por. DOK 88-89).

Pilną potrzebę powrotu do katechezy „dla wzbudzenia wiary” - katechezy wtajemniczającej w życie Kościoła dobrze odczytali autorzy pracy zbiorowej, wydanej pod red. Henriego Derroitte. Francuski oryginał książki – wydanej w Éditions Lumen Vitae w 2005 roku – został szybko przetłumaczony na język włoski przez Lorenzo Bacchiarello w ramach projektu Centrum Ewangelizacji i Katechezy im. św. Jana Bosko w Turynie. Już i to świadczy o aktualności omawianego zagadnienia.

Redaktor książki jest obecnie dyrektorem znanego wydawnictwa Lumen Vitae w Brukseli (Belgia). Naucza misjologii, katechetyki i pedagogiki religijnej na Wydziale Teologicznym Katolickiego Uniwersytetu w Lovanium i w Centrum Lumen Vitae. Współautorami dzieła są: Emilio Alberich SDB, Patrick Braud, Bernard Descouleurs, Giuseppe Morante SDB, Valeer Neckebrouck, Dominique Olivier, Mari-Thérèse Perriaux, ks. Boris Polfliet, Françoise Prost, Romón Martínez de Pizón Liébanas, ks. Jean-Claude Reichert. Ta międzynarodowa grupa naukowców opracowała niezwykle ciekawe i pożyteczne kompendium na temat inicjacji chrześcijańskiej w ramach katechezy.

Praca składa się z wprowadzenia, trzech zasadniczych części oraz konkluzji (wniosków). Pierwsza część ma charakter teoretyczny i omawia fundamenty badanego problemu: Inicjacja. Wprowadzenie antropologiczne (V. Neckebrouck), Podstawy antropologiczne doświadczenia religijnego (R. Martínez de Pizón Liébanas), Inicjacja i odnowa katechetyczna. Kryteria odbudowy (powrotu) katechezy parafialnej (H. Derroitte). Druga część ma charakter pastoralny, na co wskazuje sam tytuł: Refleksje katechetyczne i pastoralne. Czytelnik znajdzie w niej następujące zagadnienia: Rozróżnienie w katechezie; pomiędzy inicjacją, wychowaniem i nauczaniem (M.T. Perriaux), Przeżycie autentycznej wspólnoty chrześcijańskiej: czy to jest prawdziwe środowisko (miejsce) inicjacji (P. Braud), Liturgia – miejscem inicjacji wiary (B. Polfliet), Katechumenat a katecheza inicjacyjna (E. Alberich), Posługa w doświadczeniu Objawienia: od pouczenia do inicjacji (J.-C. Reichert), Inicjacja chrześcijańska młodych: rodzaj pastoralnego katechumenatu chrzcielnego. Przykład włoski (G. Morante), Duszpasterstwo młodzieży a inicjacja do życia duchowego (B. Descouleurs), Katecheza a re-inicjacja (E. Alberich). Trzecia część książki ma charakter praktyczny i proponuje dwa konkretne rozwiązania: W Południowej Burgundii: zarys (pierwsze kroki) pewnego modelu inicjacji (F. Prost) oraz Przygotowanie do chrztu a okresy modlitwy, dwa momenty tego samego doświadczenia inicjacji do życia w rodzinie (D. Olivier). W zakończeniu pracy redaktor całości zaproponował pewne wnioski ogólne, którym nadał tytuł: W kierunku katechezy spotkania (H. Derroitte).

Opracowanie zawiera bibliografię, podzieloną na trzy części: dzieła źródłowe, literatura na temat podstaw antropologicznych oraz literatura na temat: katechezy, katechumenatu, teologii pastoralnej i pedagogiki (s. 201-205).

Pierwsze ogólne spostrzeżenie, płynące z lektury książki Katecheza a inicjacja chrześcijańska, wskazuje na potrzebę jasnego rozróżnienia, które często pojawia się już w samych tytułach poszczególnych artykułów. Powracają pytania podstawowe dotyczące właściwej koncepcji antropologicznej, teologicznej i pedagogicznej: Na ile w ogóle jest możliwe wtajemniczenie (inicjacja) w wiarę człowieka? Czy można w jakiś sposób zaplanować proces wewnętrzny i tajemnicę działania łaski w sercu człowieka? Jak należy zatem rozumieć katechezę jako wtajemniczenie w wiarę, wychowanie w wierze czy nauczanie wiary? Czy można mówić o pedagogii wiary?

Jeden ze współautorów pracy wyraźnie stwierdził, że „(...) teologiczne koncepcje wiary i wtajemniczenia w wiarę wydają się udaremniać wszystkie działania pedagogiczne, a więc dynamikę rozwoju wewnętrznego wierzących. Wiara bowiem jest zawsze owocem spotkania niewypowiedzianej łaski Boga i tajemnicy wolności człowieka” (por. E. Alberich, Katecheza dzisiaj, Warszawa 2003, s. 126). Słusznie zatem polskie Dyrektorium katechetyczne (2001) przypomina, że „(...) katecheza inicjacyjna wiąże się przede wszystkim z sakramentami wtajemniczenia, zwłaszcza z chrztem, sakramentem wiary domagającym się wyznania wiary. W tym celu potrzebna jest katechetyczna pomoc Kościoła w żywym, bezpośrednim i czynnym wyznaniu wiary…” (PDK 51). W obecnej sytuacji chodzi bowiem przede wszystkim o nowy impuls i nowe sposoby w inicjowaniu wiary u ludzi już ochrzczonych, którzy zagubili gdzieś sens żywej wiary i o ponowne wdrożenie ich w pełnię życie eklezjalnego. Stąd inicjacyjna funkcja katechezy znajduje swoje urzeczywistnienie głównie w parafii oraz w ruchach, stowarzyszeniach i grupach religijnych. Tylko w tych miejscach (środowiskach) koncepcje wtajemniczenia i wychowania zastosowane w katechezie będą korespondować z praktyką katechetyczną, która nie ograniczy się do prostego nauczania doktrynalnego czy wręcz do mniej lub bardziej świadomej indoktrynacji mającej charakter ideologiczny. Opracowania wyraźnie eksponują więc pierwsze, naturalne środowiska wiary - żywe i autentyczne wspólnoty.

Krytycznie należy ocenić fakt, że kilka artykułów zawartych w książce zostało już wcześniej opublikowanych w innych pracach zbiorowych (por. V. Neckebrouck, E. Alberich, J.-C. Reichert, G. Morante). Niemniej większość opracowań to nowe rozwiązania i inspirujące propozycje, zwłaszcza te dotyczące duszpasterstwa katechetycznego młodzieży (s. 129-156), lokalnych aplikacji pastoralnych w środowisku francusko-belgijskim (s. 165-186) oraz włoskim (s. 129-144). W Kościele francuskim – „najstarszej córze Kościoła” – już w latach 50. i 60. zaistniał poważny kryzys, ujawniający sytuację misyjną w środowisku od dawna chrześcijańskim, dlatego właśnie tam pojawiły się pierwsze próby poszukiwań i powrót do pierwotnego katechumenatu. Nieco później o. P.-A. Liégé napisał lapidarne zdanie, które stało się punktem zwrotnym w nowych badaniach katechetycznych: „Tylko chrześcijaństwo posiada katechezę” (s. 189). Co to oznacza w praktyce?

„Katecheza – wyjaśnia H. Derroitte, powołując się na P.-A. Liégé – nie sprowadza się do nauczania religijnego, nie ogranicza się do dawania wskazań dyscyplinarnych, rytów czy pouczeń moralnych: ona wytryska z Ewangelii, z dynamicznego orędzia Boga skierowanego do człowieka, włącza się w historię zbawienia (…). Początek katechezy i posługi słowa Bożego to Chrystus żywy: »(…) nie formuły, pouczenia Boże i o Bogu«, ale to »słowo Boga« – fakt i obecność Boga. To jest właśnie ów początek. Tak więc celem wszelkiej katechezy jest uświadomienie tego każdemu człowiekowi i postawienie każdego katechizowanego w obecności Boga. Katecheza nie może być niczym innym jak dialogiem szanującym wolność wyboru, a zarazem zaproszeniem do osobistego zaangażowania w życie” (s. 189). Koresponduje to ze sformułowaniem zawartym w Dyrektorium ogólnym o katechizacji (1997): „Cel katechezy realizuje się przez rozmaite zadania (...). W realizacji katecheza będzie oczywiście inspirować się sposobem, przez który Jezus formował swoich uczniów: pouczał ich o różnych wymiarach Królestwa Bożego (Mt 13,11), nauczał ich o modlitwie (Łk 11,2), proponował im postawy ewangeliczne (Mt 11,29), włączał ich w swoją misję (Łk 10,1). Zadania katechezy odpowiadają nauczaniu różnych wymiarów wiary, ponieważ katecheza jest integralną formacją chrześcijańska, dotyczącą wszystkich elementów życia chrześcijańskiego” (DOK 84).

Końcowa propozycja H. Derroitte W kierunku katechezy spotkania to wyraźny „powrót do źródeł”, czyli zachęta do przepowiadania kerygmatu Jezusa – tajemnicy paschalnej: „[Nie lękajcie się!]. A idźcie szybko i powiedzcie jego uczniom: Powstał z martwych i oto udaje się do Galilei. Tam Go ujrzycie…” (Mt 28,7). Paradoksalnie orędzie paschalne jest orędziem o Ukrzyżowanym, które powinno zawierać siedem istotnych elementów wraz z ich następstwami katechetycznymi:

- mówić o Jezusie jako o Darze (parlare di Gesù come di un dono);

- mówić o Bogu jako o Bezmiarze (parlare di Dio come di un eccesso);

- zachęcać do spotkania (invitare a un incontro);

- prowadzić do spotkania „Kogoś innego” (avventurarsi nell`alterità);

- trwać [w tym] procesie (stare sotto processo);

- przyjmować ryzyko (accettare dei rischi);

- głosić drogę radosną i bolesną (tragiczną) zarazem (annunciare un percorso gioioso e tragico).

Książka Katecheza a inicjacja chrześcijańska powinna być szybko przetłumaczona na język polski, gdyż są w niej podejmowane zagadnienia obecne już w naszych realiach duszpastersko-katechetycznych. Ksiądz prof. Roman Murawski, omawiając europejskie sympozjum w Rzymie, nieśmiało przewidywał, że problem inicjacji chrześcijańskiej „stanowi także jakieś wyzwanie dla katechezy w naszym kraju” (por. Inicjacja chrześcijańska – europejskie sympozjum w Rzymie, Kat 9/2006, s. 64). Moim zdaniem, jest to dla nas problem naglący. Katecheza polska musi podjąć wyzwania płynące z jej funkcji inicjacyjnej. Papież Jan Paweł II przewidywał nieuchronne nadejście tego etapu, dlatego zalecał: „(…) w całym procesie ewangelizacji katecheza ma być etapem wprowadzania i dojrzewania, to znaczy czasem, w którym chrześcijanin, przyjąwszy przez wiarę Jezusa Chrystusa, jako jedynego Pana, i przylgnąwszy do Niego całkowicie przez szczere nawrócenie serca, stara się lepiej poznać tego Jezusa, któremu się powierzył…” (Ct 20). Oznacza to, że pilnie potrzeba katechezy w opcji ewangelizacyjnej, która będzie samodzielną katechezą biblijną „przez zawierzenie Słowu Bożemu i oparcie się na Nim, ale także przez troskę o wciąż lepsze zrozumienie najgłębszego znaczenia tego Słowa” (Ct 20). Zaangażowany katecheta musi pomóc swoim uczniom przejść ponowny proces wtajemniczenia (inicjacji): od wiary opartej na przyzwyczajeniach i tradycji, do wiary wewnętrznej, osobistej, opartej na głębokim przekonaniu i zdolnej do świadectwa. Taka wiara jest odpowiedzią na słowo Boże, które ma w sobie ogromny potencjał, by „[rozszerzać się] coraz bardziej” (Dz 12,21).