(red.) ks. Waldemar Janiga, Wychowanie do patriotyzmu

    W Polsce coraz częściej mówi się o kryzysie wychowania patriotycznego młodego pokolenia. W dobie globalizacji, wielu uważa miłość do ojczyzny jako relikt przeszłości. Obserwuje się narastający proces dystansowania się Polaków do patriotyzmu pojmowanego tradycyjnie, wyrażającego się w deklaracjach miłości ojczyzny, gotowości poświęcania się dla jej dobra aż do ofiary życia włącznie. Tymczasem patriotyzm należy do uniwersalnych wartości. Winien on mieścić w sobie szacunek dla rodziców, rodziny, ojczyzny, narodu, języka, kultury, tradycji i obyczajów. Patriotyzm ma opierać się na prawdziwej miłości bliźniego, praktykowanej w życiu codziennym wobec najbliższych rodaków, przejawiać się w nieustannej gotowości podporządkowania się wymaganiom dobra wspólnego. Tak definiuje patriotyzm ks. abp Józef Michalik, Metropolita Przemyski i Przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski w słowie wstępnym do książki Wychowanie do patriotyzmu.
    Problem przekazu wartości patriotycznych staje dzisiaj z nową mocą przed środowiskami wychowawczo-edukacyjnymi w naszej Ojczyźnie. Polskie Dyrektorium katechetyczne stwierdza, że "(...) przedmiotem szczególnego zainteresowania duszpasterzy, katechetów i wychowawców chrześcijańskich powinien być świat kultury, jej rozwój i doskonalenie, zwłaszcza kultury rodzimej i ojczystej, co powinno stanowić specjalną troskę zaniedbywanego dziś coraz bardziej wychowania patriotycznego. Kultura bowiem posiada swoją niezastąpioną rolę w wychowaniu osoby ludzkiej" (PDK 8).
    Pomysł wydania publikacji Wychowanie do patriotyzmu, jak zauważa we wprowadzeniu główny redaktor - ks. dr Waldemar Janiga, zrodził się z przekonania, że "(...) dzisiaj zarówno w rodzinie, jak w pozostałych środowiskach wychowawczych nie dajemy sobie rady z tym wymiarem wychowania" (s. 17). Jako motto dzieła redaktor wybrał słowa Jana Pawła II, wypowiedziane w Częstochowie 18 czerwca 1983 roku: "Czuję się odpowiedzialny za to wielkie, wspólne dziedzictwo, któremu na imię Polska. To imię nas wszystkich określa. To imię nas wszystkich zobowiązuje. To imię nas wszystkich kosztuje". Wskazał tym samym, że przygotowanie tego ogromnego dzieła zbiorowego (książka liczy 792 strony), może stanowić cenną pomoc dla tych, którzy są odpowiedzialni za kształtowanie właściwych postaw patriotycznych młodego pokolenia Polaków.
    Wśród autorów są znani profesorowie z polskich uczelni i pedagodzy, m. in. ks. bp prof. Kazimierz Ryczan, ks. prof. Czesław Bartnik i o. prof. Albert M. Krąpiec (KUL), prof. Krystyna Ostrowska (UW), prof. Franciszek Adamski i dr Barbara Niemiec (UJ), ks. prof. Kazimierz Panuś i ks. prof. A. Zwoliński (PAT), ks. prof. Henryk Skorowski, o. prof. Jacek Salij, ks. prof. Piotr Tomasik i ks. dr Marek Dziewiecki (UKSW), ks. prof. Marian Wolicki (PFT we Wrocławiu), profesorowie Uniwersytetu Rzeszowskiego, Wyższego Seminarium Duchownego w Przemyślu i Rzeszowie, pracownicy IPN i PCEN w Rzeszowie, nauczyciele - w sumie 47 współautorów.
    Całość dzieła da się podzielić na dwie zasadnicze części: pierwsza, o charakterze bardziej ogólnym, koncentruje się wokół podstaw, historii i współczesnych wyzwań dotyczących patriotyzmu; druga - omawia zagadnienia szczegółowe, związane z obszarami wychowania (np. rodzina, szkoła, kultura, liturgia, sztuka, muzyka) i wzorami osobowymi.
    Podstawy wychowania patriotycznego można oprzeć na zasadach wynikających z przesłania pism Starego i Nowego Testamentu i na społecznej nauce Kościoła. Te podstawy teologiczne uzasadniają wartość postawy osobowej, którą można określić jako miłość do ojczyzny. Ciekawą perspektywę dla refleksji nad patriotyzmem daje nauczanie Soboru Watykańskiego II o "znakach czasu", które pozwala patrzeć z perspektywy ideałów Królestwa Bożego na patriotyczne doświadczenie ojczyzny i zaakcentować pokorę, mądrość i odwagę jako ideały chrześcijańskiego programu wychowania patriotycznego. To wychowanie powinno uwzględniać kulturę, język, zabytki i tradycje, zwłaszcza religijne. Formacja człowieka powinna być także ukierunkowana na kształtowanie zdolności do refleksji filozoficznej, do kontemplowania tego, co niezmienne i wieczne. Fundamentem wychowania patriotycznego są wartości chrześcijańskie. Jednak przy tym wszystkim należy dobrze rozumieć pojęcia: naród i kultura.
    W części historycznej, dotyczącej patriotyzmu, można odnaleźć artykuły mówiące o Civitas Dei et civitas profana, o Maryi jako Królowej Polski i podstawach teologicznych Jej kultu, o modlitwie za ojczyznę w okresie porozbiorowym.
    W dziale "Wyzwania" wskazano na potrzebę wychowania postaw patriotycznych w obecnym kontekście społecznym, zwłaszcza w środowisku młodzieży.
    Część druga niniejszej publikacji ukazuje liczne obszary wychowania patriotycznego. Pierwszym wskazanym obszarem jest rodzina, która stanowi "pierwszą szkołę patriotyzmu", następnym szkoła odpowiedzialna za przekaz dziedzictwa kultury chrześcijańskiej, kolejnym środowiskiem - wspólnota Kościoła, kształtująca postawy patriotyczne poprzez liturgię i kaznodziejstwo. Innymi obszarami kształtowania postaw patriotycznych, o których mówi niniejsza publikacja, są media oraz sztuka.
    Cenną częścią książki jest dział poświęcony postaciom, które można uznać za wzory osobowe i dla których patriotyzm był jedną z najważniejszych wartości. Redaktor książki umieścił tutaj teksty dotyczące następujących osób: Jana Pawła II, kard. S. Wyszyńskiego, bpa J. S. Pelczara, ks. B. Markiewicza, ks. J. Popiełuszki, A. Jenke.
    Książka ta - udostępniona rodzicom, wychowawcom szkolnym, katechetom i młodzieży - może pomóc w kształtowaniu wartości patriotycznych. Zaprezentowane treści mogą być wykorzystane w codziennej pracy edukacyjnej i pastoralnej nie tylko w środowisku dzieci i młodzieży, ale również w - tak ważnej w dzisiejszych czasach - katechezie dorosłych.
    Książka została pozytywnie oceniona przez wybitnych recenzentów - ks. prof. dra hab. Stanisława Kulpaczyńskiego i prof. dra hab. Janusza Homplewicza, którzy podkreślili wyjątkowość i rolę tej pozycji w kształtowaniu postaw patriotycznych.
    "W okresie zaprogramowanych kampanii na rzecz jednoczenia się Europy, na drugi plan przerzucono miłość własnej Ojczyzny. To co było cechą pokoleń Polaków przez tak liczne wieki - miłość ojczyzny - obecnie przeżywa swoisty kryzys.
    Miłym, naukowym zaskoczeniem jest przygotowanie ogromnego zbiorowego dzieła, na temat wychowania do patriotyzmu. Pięćdziesiąt cennych opracowań i refleksji stanowi o wyjątkowości tej wieloaspektowej monografii" (ks. prof. dr hab. Stanisław Kulpaczyński - z recenzji).
    "Wprawdzie uzasadnieniem publikacji są względy dydaktyczno - wychowawcze, to jednak jej aspiracje są wyraźnie większe: systemowe, wręcz doktrynalne ujęcie. (...) dochodzi tu bowiem do właśnie całościowego, systemowego przedstawienia horyzontów jakby tej całej »pedagogiki patriotyzmu« (prof. dr hab. Janusz Homplewicz - z recenzji).

Elżbieta Urgacz    

    Zamówienia: Księgarnia Katolicka "Logos", 38-400 Krosno, ul. Podwale 57, tel. (013) 436-22-30, www.logoskrosno.pl.

Elżbieta Urgacz - dr teologii pastoralnej w zakresie katechetyki, nauczycielka religii w Zespole Szkół Muzycznych w Krośnie.