-(red.)Jerzy Bagrowicz, Stanisław Jankowski, "Wy mnie nazywacie <Nauczycielem< i <Panem< i dobrze mówicie" (J 13, 13)

 

Biblia w wychowaniu chrześcijańskim i pedagogice religijnej odgrywa niebagatelną rolę. Fakt ten nie budzi wątpliwości. Bez biblijnego Objawienia niemożliwe byłoby bowiem nakreślenie kierunku, w którym powinno rozwijać się wychowanie w wymiarze religijnym. Literatura teologiczna dostarcza istotnych analiz biblijnego przesłania i sugestii co do teleologii edukacji religijnej. Rok 2010 przyniósł kolejną, odwołującą się do Pisma Świętego, pracę na temat wychowania, zatytułowaną: Wy mnie nazywacie „Nauczycielem” i „Panem” i dobrze mówicie (J 13,13). Można zastanowić się, czy – biorąc pod uwagę bogactwo literatury teologicznej – Biblia zawiera jeszcze obszary nieodkryte, a tym samym niedostrzeżony dotąd potencjał, który można wykorzystać w działalności wychowawczej i refleksji pedagogicznej. Czytając książkę pod redakcją Jerzego Bagrowicza i Stanisława Jankowskiego, szybko odkrywa się interesujący zamysł jej redaktorów. Okazuje się bowiem, że zawarte w niej rozprawy nie zostały napisane w kluczu teologicznym, ale z perspektywy pedagogicznej. Autorzy zdają sobie sprawę z tego, że Biblia jest przede wszystkim Księgą Zbawienia, uznają jednak, że przy głębszej refleksji można odczytać też koncepcję wychowania, formułowaną głównie pod wpływem kultury bliskowschodnio-greckiej, ale posiadającą również własną specyfikę. Zaznaczyć należy, że praca dotyczy okresu międzytestamentalnego oraz czasu, w którym powstawał Nowy Testament. Stanowi więc kontynuację rozważań, jakie zostały podjęte przez Jerzego Bagrowicza i Stanisława Jankowskiego w książce „Pan, Bóg twój, wychowuje ciebie” (Pwt 8,5). Studia z pedagogii biblijnej[1], będącej refleksją nad wychowaniem w Starym Testamencie. Przyjrzyjmy się, na jakie zagadnienia wskazują autorzy poszczególnych tekstów.

Pierwsze studium to Wprowadzenie w problematykę nauczania i wychowania w czasach Jezusa Chrystusa. Jego autor, Jerzy Bagrowicz, kreśli charakterystyczne rysy pedagogii obowiązującej w biblijnym Izraelu do momentu narodzenia Jezusa, pedagogii, której został poddany sam Jezus, dorastający w rodzinie nazaretańskiej. J. Bagrowicz wskazuje na specyfikę pedagogii Pierwszego Przymierza, która wyróżniała się wśród wychowawczych praktyk ludów ościennych wyraźnym powiązaniem formacji moralnej z motywacją religijną, wynikającą ze szczególnej relacji między Bogiem i Jego ludem. Autor wprowadza czytelnika w treści oraz metodykę edukacji rodzinnej i synagogalnej, potwierdzając prawdziwość kreślonego obrazu licznymi cytatami ze Starego i Nowego Testamentu. Stwierdzenie, że biblijni Izraelici starali się przez swoje wychowanie przełamywać rozdźwięk między wiarą a moralnością, staje się z kolei podstawą do nakreślenia specyfiki wychowania chrześcijańskiego. Proces krystalizowania się koncepcji chrześcijańskiej paidei łączył się – jak wskazuje autor – z odkrywaniem jej chrystocentrycznego charakteru, polegającego między innymi na zależności między dojrzewaniem chrześcijanina a jego trwaniem w relacji z Chrystusem.

Drugi z autorów, Waldemar Chrostowski, w tekście pod tytułem „Kto wychowuje swego syna, będzie miał z niego pociechę” (Syr 30,2). Elementy wychowawcze w biblijnej literaturze międzytestamentalnej poddaje analizie spuściznę piśmienniczą biblijnego Izraela ostatnich wieków ery przedchrześcijańskiej, aby zrozumieć, jak w tym okresie wyglądało wychowanie religijne, etyczne i społeczne. Interpretacja Księgi Przysłów, Mądrości Syracha oraz Księgi Mądrości dostarcza informacji na temat interesujących, a współcześnie zaniedbywanych, wymiarów wychowania. Doświadczenie Izraelitów podpowiadało im, że istotnym elementem edukacji jest objaśnianie przeszłości, uczenie rozumienia jej w perspektywie religijnej. Podejmowano to zadanie, myśląc – oczywiście – o przyszłości, zgodnie z zasadą, że jakość przyszłości zależy od rozumienia przeszłości. Znaczący jest fakt, że odpowiedzialność za edukację spoczywała na rodzinie. Współczesne wspólnoty rodzinne, ograniczające wspólne bycie razem do wzajemnego zaspokajania potrzeb i wspólnej zabawy, na tle rodziny izraelskiej jawią się jako środowiska dość ubogie duchowo i kulturowo.

Interesujące rozważania podejmuje Stanisław Jankowski w artykule Greckie tło nowotestamentalnej pedagogii. Ich przedmiotem są wzajemne związki między grecką paideią a koncepcją wychowawczą, wypracowaną w biblijnym Izraelu, oraz – w dalszej kolejności – wkład inspirowanej chrześcijaństwem refleksji nad wychowaniem do ówczesnej myśli pedagogicznej. Panorama greckiej paidei zjej głównymi osiągnięciami, wypracowane na przestrzeni wieków idee stały się dla autora tłem do pokazania novum nowotestamentalnej paidei. Stanisław Jankowski omawia je w pięciu obszarach: antropologii, teologii, chrystologii, eschatologii oraz aretologii.

Kolejne dwa artykuły dotyczą relacji Jezusa z uczniami. Temat: Jezus – Nauczyciel w Ewangeliach opracował Zbigniew Kiernikowski. Wyjaśnienia terminologiczne oraz specyfika ukazania Jezusa jako nauczyciela w poszczególnych Ewangeliach stanowią wprowadzenie do odpowiedzi na pytanie, co jest treścią nauczania Jezusa. Jej udzielenie wiąże się z wkroczeniem przez autora w myśl teologiczną. Jezus ukazywany jest jako Ten, który nie tylko naucza, ale również przemienia życie człowieka, odpowiadającego pozytywnie na zaproszenie do wspólnoty z Jezusem. Powrót do pedagogicznej perspektywy oglądu relacji Jezusa z uczniami odnajdujemy w artykule Model ucznia na przykładzie Dwunastu w Ewangelii według św. Marka. Dariusz Kotecki rozpoczyna swoje analizy od momentu powołania, które jest wyraźnym zaproszeniem do nawiązania osobowej relacji, zaproszeniem wypowiedzianym w środowisku, w którym człowiek przebywa na co dzień. W przeciwieństwie do ówczesnych nauczycieli, którzy byli wybierani przez uczniów, to Jezus inicjuje relację. Następnie autor wskazuje na znaczenie trwania we wspólnocie z Jezusem, odkrycia jego tożsamości, zerwania z tym, co jest gwarantem stabilności i bezpieczeństwa w życiu, doświadczenia słabości i przebaczenia. Nietrudno zauważyć rozbieżności między tą formacją a współczesnymi wyobrażeniami o wychowaniu, których elementem jest tendencja do ochrony człowieka – zwłaszcza w okresie dojrzewania – przed różnego rodzaju momentami kryzysowymi.

Ostatnie dwa teksty odnoszą się do koncepcji pedagogii, która kształtowała się wśród uczniów Jezusa w pierwszych wiekach Kościoła. Ryszard Kempiak przedstawia Studium pedagogiczne na podstawie Listów św. Pawła, natomiast Antoni Paczkowski proponuje rozważania na temat: Biblia w edukacji i formacji duchowej Antoniego Egipskiego. Listy św. Pawła, jak przekonuje Ryszard Kempiak, dają – z jednej strony – podstawę do sformułowania Pawłowej pedagogii, z drugiej natomiast nie można powiedzieć, że na wypracowaniu takowej św. Pawłowi zależało. Była to bardziej troska duszpasterska o wspólnoty, za które czuł się odpowiedzialny. Działania, jakie względem nich podejmował, nosiły jednak znamię uwarunkowań społeczno-kulturowych wspólnoty żydowskiej w Tarsie, w której św. Paweł dojrzewał, a ponadto przynosiły wychowawczy efekt. Przyglądając się owocom pracy św. Pawła, można postawić tezę, że liczą się: miłość, autentyczność i zaangażowanie w kontakty z drugim człowiekiem, troska o jego formację moralną i duchową, a przy tym praca nad sobą, nad doskonaleniem własnego charakteru. Niniejsza teza jest pozytywnie weryfikowana w życiu i działalności Antoniego Egipskiego, prekursora życia monastycznego. Jak wskazuje Antoni Paczkowski, własna formacja, ukształtowana w oparciu o Pismo Święte, mająca na celu upodobnienie się do Chrystusa, zaowocowała u Antoniego Egipskiego nie tylko osobistą doskonałością, ale także wychowawczym oddziaływaniem na tych, którzy żyli w jego otoczeniu.

Do książki Wy mnie nazywacie „Nauczycielem” i „Panem” i dobrze mówicie (J 13,13) warto sięgnąć nie tylko ze względu na zainteresowanie kulturą czy tradycją społeczną, w jakiej rozwijało się pierwotne chrześcijaństwo, jak również nie tylko ze względu na zainteresowanie edukacją religijną. W publikacji tej można odnaleźć model wychowania, będący częścią mądrości i roztropności człowieka starożytnego, w wielu miejscach odbiegający od tych koncepcji, które preferuje się we współczesnym wychowaniu. Zaletą książki jest także uwypuklenie – specyficznych dla chrześcijaństwa – aspektów wspierania rozwoju dojrzewającego pokolenia.

Zamówienia: Wydawnictwo Naukowe UMK, ul. Gagarina 5, 87-100 Toruń; tel./fax 56 611 42 38; www.wydawnictwoumk.pl; e-mail: books@umk.pl.

 

 

Autor recenzji – dr nauk humanistycznych w zakresie pedagogiki, adiunkt na Wydziale Nauk Pedagogicznych UMK (Pracownia Pedagogiki Filozoficznej i Chrześcijańskiej).

---