Wspólczesne słowniki wychowania religijnego

    Każdy, kto teoretycznie zgłębiał wiedzę katechetyczną (czy na studiach, czy w ramach swej stałej formacji), z pewnością wiele razy spotkał się z potrzebą jasnego i precyzyjnego określenia pojęć, przynajmniej tych podstawowych. Brak w punkcie wyjścia takiej wyraźnej terminologii sprawia, że wiele sformułowań traci swą naukową i życiową wartość, a rozważania niekiedy przemieniają się w nie kończące się, coraz bardziej oddalone od życia, dyskusje.
    Na rynku polskim w ostatnich latach pojawiło się kilka ciekawych podręczników katechetycznych, które w swych zamierzeniach mają służyć katechetom i adeptom katechezy w przemierzaniu ścieżek tej "tajemnej wiedzy". Wciąż jednak, zwłaszcza osoby po raz pierwszy stykające się z katechetyką natrafiają na wiele terminów niejasnych czy wieloznacznych. Podobnie, doświadczeni w codziennych "bojach" katecheci napotykają problemy z nazwaniem tego, co przeżywają, z czym na co dzień się spotykają. Z jednej strony - jak w każdej dyscyplinie, tak i w katechetyce - następuje coraz precyzyjniejsze dookreślanie pewnych pojęć, przez co język katechetyczny staje się bardziej hermetyczny i niedostępny dla wielu, a z drugiej - istnieje nieustanna potrzeba, by był to język "żywy", komunikatywny, by nie stawał się zbędną zaporą dla ludzi, dla których ważne są sprawy religijnego wychowania, a którzy niekoniecznie przeszli przez studia specjalistyczne.
    Z pewnością cenną inicjatywą na tym polu byłoby - wzorem innych krajów - opublikowanie "rodzimego" słownika pojęć katechetycznych czy - szerzej - pewnego leksykonu pedagogiki religijnej. W dość szczęśliwym położeniu są osoby władające językiem niemieckim, włoskim, hiszpańskim czy angielskim, mają one bowiem możliwość sięgnięcia po publikacje zagraniczne. Obecny artykuł ma służyć przybliżeniu podstawowych słowników katechetycznych i pedagogiczno-religijnych, które ukazały się w ostatnim czasie. Punktem wyjścia będzie przypomnienie tych pozycji, które w okresie po Soborze Watykańskim II ujednolicały katechetyczną terminologię.

KROK W TYŁ - SŁOWNIKI KATECHETYCZNE PO VATICANUM II

    *  W dwa lata po ukazaniu się Ogólnej Instrukcji Katechetycznej (1971) znane niemieckojęzyczne wydawnictwo Herdera opublikowało słownik katechetyki i pedagogiki religijnej pod austriacką redakcją E.J. Korherra i G. Hierzenbergera (Praktisches Wörtebuch der Religionspädagogik und Katechetik, Wien - Freiburg - Basel 1973). Obaj redaktorzy, Edgar Josef Korherr i Gottfried Hierzenberger, pracujący w Wiedniu, zgromadzili 20-osobowy zespół, w którym znaleźli się m.in. tak znani austriaccy katechetycy, jak: Alfred Läpple (Salzburg), Albert Höfer (Graz), Hans Fink (Dornbirn) czy Rupert Laitner (Graz). Słownik określał terminologię z perspektywy katechetyki i pedagogiki religijnej (wówczas jeszcze nie podkreślano tak silnie różnic między tymi dyscyplinami). Na 1138 stronach wyjaśniono ponad 1600 fachowych pojęć. Adresatami słownika mieli być głównie "praktycy", czyli nauczyciele religii i katecheci, którzy na co dzień spotykali się z konkretnymi, mniejszymi czy większymi problemami katechetycznymi. Dla studiujących katechetykę i pedagogikę religijną autorzy słownika zebrali podstawowe informacje z psychologii, pedagogiki i socjologii. Dla osób, które nie kończyły studiów teologicznych, lecz interesowały się edukacją religijną (dla rodziców, katechetów parafialnych, liderów i opiekunów grup religijnych, animatorów) ukazano podstawy dogmatyczne, egzegezy i etyki. Pod hasłami "wiek szkolny" (Schulalter) czy "wiek młodzieńczy" (Jugendalter) słownik oferował istotne wiadomości na temat psychologii rozwojowej. Słownik wzbogacono o ilustracje (np. świątynia żydowska, rozwój rysunku dziecięcego, przykład socjogramu), schematy (np. szkolnictwa, działalność mediów) i tabele (np. narkotyki: nazwy, działanie, objawy; daty i fakty historyczne). Autorzy podjęli szczegółowe problemy wychowania religijnego w Austrii, Niemczech i Szwajcarii rozgraniczając, gdzie była taka konieczność, poszczególne konteksty, np. kwestia prawnych aspektów szkolnej lekcji religii czy systemu szkolnictwa obowiązującego w danym kraju. Pozytywne recenzje wpłynęły na pojawienie się kolejnych wydań tego dzieła, także w wersji dwutomowej.
    *  Na gruncie angielskim ukazał się w 1984 r. w Londynie A Dictionary of Religious Education pod redakcją J.M. Sutcliffe. Zainteresowanie autorów poszło w kierunku specyfiki edukacji religijnej na różnych kontynentach, w różnych religiach i wyznaniach, przede wszystkim jednak zostało skoncentrowane na tym wszystkim, co dzieje się w Wielkiej Brytanii. Bardziej wyakcentowano stronę metodyczną niż treściową wychowania religijnego. Całość zaprezentowano w czterech istotnych blokach: 1. opis wielkich tradycji dydaktycznych ze zwróceniem szczególnej uwagi na nauczanie religii w szkole; 2. synteza poglądów filozoficznych, teologicznych, socjologicznych i psychologicznych w edukacji religijnej; 3. podstawowe ukierunkowania programowe i metodyczne; 4. wskazówki dotyczące pomocy i środków w nauczaniu religii. Mimo swej nazwy słownik traktuje zagadnienia wychowania religijnego bardziej z perspektywy podręcznika, choć nie brakuje, rzecz jasna, wyjaśnień terminologicznych.
    *  W 1986 r. w Niemczech ukazał się podręcznik podstawowych pojęć pedagogiczno-religijnych pod redakcją G. Bitter i G. Miller (Handbuch religionspädagogischer Grundbegriffe, t. 1-2, München 1986). W dziesięciu kolejnych częściach autorzy niemieccy zaprezentowali najważniejsze zagadnienia związane z wychowaniem religijnym. Ich ustawienie zasługuje na szczególną uwagę: I. Partnerzy (w procesie uczenia i kształcenia): rodzina/wspólnota, rodzice/dzieci, młodzież/dorośli, kobiety/mężczyźni, nauczyciele/uczniowie, kierownicy/grupy, mistrzowie wiary/uczniowie, państwo/Kościół; II. Procesy: wychowanie, socjalizacja, kształcenie, interakcja, samowychowanie, mistagogia, kultura życia, modele życia chrześcijańskiego, wzory osobowe, tożsamość, błędy wychowania religijnego; III. Środowiska (miejsca): wspólnota, założenia społeczno-kulturowe, rodzina, parafia, grupa, przedszkole, szkoła, szkoła wyższa, stowarzyszenia (związki, ruchy); IV. Sytuacje: ewangelizacja, katecheza, katechumenat, wychowanie rodzinne, wychowanie podstawowe/przedszkolne, lekcja religii, przygotowanie do bierzmowania, duszpasterstwo szkolne, duszpasterstwo młodzieży, wychowanie rodzinne, kształcenie permanentne, edukacja dorosłych, praca z osobami starszymi, mass media; V. Treści: wychowanie do symbolu, wychowanie do modlitwy, wychowanie moralne/pedagogika moralna, praca z Pismem świętym, lekcje katechizmu, katecheza sakramentalna, katecheza liturgiczna, lekcja historii Kościoła, wychowanie ekumeniczne, wychowanie do pokoju, wychowanie seksualne; VI. Podstawowe działania: dziwić się, kochać, pracować/grać, uczyć się wiary, nawracać się, naśladować, dziękować, być dla innych, przebaczać, modlić się/uwielbiać, obserwować/medytować, opowiadać, wyznawać/świadczyć, ewangelizować/przepowiadać, świętować, cierpieć, wątpić, narzekać, uskarżać się, mieć nadzieję, żyć prawdziwie; VII. Teorie wychowania religijnego: pedagogika religijna jako nauka, koncepcje lekcji religii, pedagogika i pedagogika religijna; VIII. Dydaktyka - metodyka: język/hermeneutyka, nauczać/uczyć się, dydaktyka, metodyka/metodologia, plan nauczania/curriculum, cele nauczania religijnego, planowanie lekcji, motywacja, twórczość, rozmowa, środki dydaktyczne, podręcznik, teksty, obrazy, piosenka i muzyka, efekt nauczania; IX. Nauki pomocnicze: teologia, teologia praktyczna, nauki pedagogiczne, pedagogika specjalna, filozofia, psychologia, socjologia, nauki o języku, nauki religiologiczne; X. Terminy teologiczne: conditio humana, osoba, historia, religia, Bóg i człowiek, objawienie/doświadczenie, stworzenie/udoskonalenie, Jezus Chrystus, śmierć i zmartwychwstanie, królestwo Boże/panowanie Boga, wina i grzech, zbawienie/wyzwolenie, duch i łaska, przymierze, lud Boży/Kościół, Eucharystia/sakramenty, duchowość, korelacja, sprawiedliwość i pokój, teologia religii. Solidnie opracowane hasła stanowią dobrą syntezę dotychczasowych osiągnięć i stabilny punkt wyjścia do dalszych rozważań.
    *  Z całą pewnością najbardziej znanym słownikiem katechetycznym jest, opublikowany w Turynie w 1987 r., Dizionario di Catechetica pod redakcją profesora J. Gevaerta. De facto było to dzieło zbiorowe Instytutu Katechetycznego i Fakultetu Pedagogicznego Papieskiego Uniwersytetu Salezjańskiego (UPS) w Rzymie oraz znakomitej reprezentacji ówczesnego katechetycznego świata (dosłownie od Kanady i Chile przez Europę do Australii). Autorzy, których było ponad 120, stanowili bezspornie grono największych specjalistów z zakresu katechetyki i pedagogiki religii. Byli to przedstawiciele największych i najbardziej aktywnych ośrodków katechetycznych. Wśród nich znalazło się także dwóch salezjańskich profesorów z Polski: M. Majewki i R. Murawski. 700-stronnicowe dzieło zbiera wiadomości katechetyczne przede wszystkim z myślą o katechetach, lecz także mając na uwadze osoby, które teoretycznie zajmują się zagadnieniami wychowania religijnego. Ponad 350 haseł oddaje rzeczywistość katechezy w jej zróżnicowanych formach i przejawach: teorię i praktykę, katechezę rodzinną, parafialną i nauczanie religii w szkole, historię i współczesność, doświadczenia włoskie i zagraniczne. Redaktorzy skoncentrowali się przy doborze terminów na ich znaczeniu dla katechezy, na sprawach istotnych dla chrześcijaństwa, na rozwoju dzieła katechetycznego po roku 1945, na edukacji religijnej w innych wyznaniach chrześcijańskich i w judaizmie. Silna tendencja, by słownik był z jednej strony bardzo praktyczny, z drugiej - umożliwiał dalsze poszukiwania naukowe, sprawiła, że autorzy - syntetycznie wyjaśniając dane terminy - pozostawiali odniesienia bibliograficzne przydatne w pogłębianiu podanych treści. Słownik był skierowany do wszystkich osób zainteresowanych problematyką katechetyczną, przede wszystkim do zaangażowanych w dzieło katechezy (studentów i katechetów, świeckich i duchownych). Słownik profesora Gevaerta, przetłumaczony na kilka języków (m.in. hiszpański i chorwacki), wciąż cieszy się dużym uznaniem i z całą pewnością jest przydatną i godną polecenia pomocą dla osób zajmujących się katechetyką.
    *  Jeszcze jednym ciekawym dziełem z zakresu leksykonografii katechetycznej wydaje się być amerykański słownik religijnego wychowania wydany pod redakcją I.V. Cully oraz K.B. Cully, pt. Harper's Encyclopedia of Religious Education (San Francisco 1990, stron 717). Z perspektywy Stanów Zjednoczonych autorzy ukazali zagadnienia religijnego wychowania uwzględniając kontekst multireligijny, wskazując na uwarunkowania społeczno-historyczne tego typu edukacji i wymieniając podstawową (głównie amerykańską) literaturę przedmiotu.

    Opisane wyżej słowniki w dużej mierze stanowią istotne źródło informacji katechetycznej. Ich wartość, przynajmniej w obszarze niektórych podstawowych zagadnień, wydaje się być ponadczasowa i uniwersalna.

NA PRZEŁOMIE TYSIĄCLECI - SŁOWNIKI WSPÓŁCZESNE

    Dla osób, które pragną pogłębić i usystematyzować swą wiedzę szczególnie cenne są słowniki i leksykony opublikowane stosunkowo niedawno. Wśród nich na uwagę zasługują trzy.
    *  Pierwszy jest dziełem zespołu osób związanych z Uniwersytetem Salezjańskim w Rzymie. Redaktorzy: Z. Trenti, F. Pajer, L. Prenna, G. Morante i L. Gallo wydali w Rzymie w roku 1998 leksykon, pt. Religio. Enciclopedia tematica dell'educazione religiosa. Catechesi - scuola - mass media, który uzupełniono o dodatkową bibliografię przedmiotową. Jest to encyklopedia tematyczna omawiająca zagadnienia wychowania religijnego w katechezie, w szkole i w mass mediach, w całości dobrze pomyślana i zrealizowana synteza współczesnej myśli pedagogiczno-religijnej. Obszar zainteresowań jest szeroki, co jednak, zważywszy na objętość dzieła (815 stron), nie wpływa na powierzchowność traktowanych zagadnień. Autorzy z całą sumiennością starali się przedstawić podstawowe idee, założenia i kierunki rozwoju współczesnej pedagogiki religijnej. Należy zaznaczyć, że jest to typowe ujęcie włoskie, gdyż już sam wyraźny podział: katecheza - nauczanie religii, odbiega od założeń katechezy w Polsce, gdzie mówi się raczej o integralności systematycznego nauczania i wychowania religijnego, akcentując wychowawcze i katechetyczne aspekty lekcji religii.
    Wszyscy autorzy tego słownika (a więc nie tylko wymienieni na stronie tytułowej) są profesorami Uniwersytetu Salezjańskiego w Rzymie. Pięciu, których nazwiska pojawiają się na wstępie, są twórcami pierwszych czterech części. Pozostali (m.in. G. Gatti, C. Bissoli, E. Alberich, E. Fizzotti) współtworzyli część leksykalną, opracowując poszczególne hasła. Profesorowie, oprócz bogatej twórczości naukowo-dydaktycznej, mogą poszczycić się sporym wpływem na całe dzieło edukacji religijnej w Italii, a ich nazwiska znane są nie tylko na gruncie katechetyki włoskiej. Większość autorów uczestniczy bardzo aktywnie w europejskim ruchu katechetycznym, będąc bez wątpienia jego czołowymi przedstawicielami.
    Religio składa się z pięciu zasadniczych części. Pierwsze cztery są teoretycznym rozpracowaniem zagadnień pedagogiki religijnej, natomiast część piątą, ostatnia stanowi właściwy słownik. Wstęp wprowadza Czytelnika w obszerne zagadnienie badań nad religią i wychowaniem religijnym. Omówiono w nim kierunki i perspektywy poszukiwań współczesnej pedagogiki religijnej w kontekście nauk antropologicznych. Jest to dobra synteza wprowadzającą w dalsze części dzieła. Pierwsza część dzieła ma charakter antropologiczny i składa się na nią osiem bloków: 1. doświadczenie człowieka; 2. człowiek religijny; 3. słuchacz słowa; 4. człowiek wierzący; 5. Chrystus - wzór człowieka; 6. wspólnota ludzi w Chrystusie; 7. odpowiedzialność człowieka; 8. przyszłość człowieka. Druga część dotycząca procesów wychowania religijnego została podzielona na trzy rozdziały: 1. teorie, 2. warunki (podmioty, instytucje, kompetencje) oraz 3. dynamizmy (środki, treści). Ten fragment dzieła związany jest bezpośrednio z dydaktyką. Teoretyczne wprowadzenia zamyka część trzecia, najobszerniejsza, omawiająca trzy zasadnicze (obok rodziny) środowiska przekazu wiary: mass media, katechezę i szkołę. Ostatnią częścią prezentowanego dzieła jest właściwy słownik (Lessico), zawierający 108 szczegółowych haseł z zakresu pedagogiki religijnej. Ustawione w porządku alfabetycznym ułatwiają czytelnikowi szybkie zorientowanie się w znaczeniu. Hasła nie są dobrane przypadkowo, lecz w całości korespondują z treścią części poprzedzających słownik. Zgodnie z typowym sposobem prezentacji, omówieniu każdego hasła towarzyszy najważniejsza i najnowsza bibliografia oraz odsyłacze, ułatwiające dalsze, zaawansowane poszukiwania. Bez większego trudu i w sposób satysfakcjonujący można korzystać z tego słownika. Salezjańskie dzieło skierowane jest przede wszystkim do osób odpowiedzialnych za wychowanie religijne dokonujące się poprzez katechezę, nauczanie religii i mass media. Słownik pomyślany jest jako bardzo solidne kompendium wiedzy religijno-pedagogicznej głównie dla katechetów, nauczycieli religii, redaktorów publikacji i audycji religijnych. Dla "praktyków" jest pomocą i przewodnikiem po zawiłościach teorii, natomiast dla "teoretyków" gruntownie przepracowanym i usystematyzowanym źródłem wiedzy. Niezależnie od dodatku bibliograficznego podana przy każdym paragrafie bogata literatura stanowi cenne odniesienie do dalszych naukowych badań.
    *  Innym ważnym słownikiem katechetycznym jest 2-tomowy, wydany w 1999 r. w Madrycie w Hiszpanii Nuevo Diccionario de Catequética, autorstwa: V. M. Pedrosa, M. Navarro, R. Lazaro i J. Sastre. Struktura tego dzieła opiera się na porządku alfabetycznym, lecz można wyróżnić także kilka grup tematycznych, które stanowią propozycję dla systematycznej lektury. W ten sposób zamysł i opracowanie całości jawią się jako niezwykle spójne z Dyrektorium ogólnym o katechizacji z 1997 roku. Istniejący na początku schemat według wymienionych niżej grup z przyporządkowanymi im hasłami pozwala na łatwiejsze korzystanie z tego słownika dla zainteresowanych określoną tematyką. W ramach grup można wyróżnić 34 idee i 172 hasła opracowane w perspektywie katechetycznej. Dzieło składa się ze wstępu i sześciu części. We wstępie ("Kontekst społeczno-kulturalny i ewangelizacja") autorzy pragnęli uświadomić odbiorcom, że przylgnięcie do tajemnicy i otwarcie się na dar wiary zachodzą zawsze w kontekście kondycji ludzkiej (stąd hasła: poznanie, wyrażenie, komunikowanie i przeżywanie przesłania chrześcijańskiego, kultura współczesna, godność osoby ludzkiej, inkulturacja itp.). W pierwszej części ("Objawienie, ewangelizacja i katecheza") ukazany jest Bóg, który objawia się człowiekowi poprzez znaki i słowa, czyniąc go uczestnikiem natury Bożej. Objawienie zawarte w Piśmie Świętym zostało przekazane przez Kościół w procesie ewangelizacji, w którym również katecheza ma swoje istotne miejsce. Ważne jest odniesienie tej części do Soborowej Konstytucji Dei Verbum. Hasła tej części to, np.: przymierze, wcielenie, chrzest i bierzmowanie, wyznanie wiary, katecheza itd. Druga część ("Przesłanie ewangeliczne") dotyczy centralnej treści katechezy począwszy od Słowa Bożego, które jest jedynym i podstawowym źródłem dla katechezy i które wyraża się: w Piśmie Świętym, Tradycji, Magisterium, teologii oraz wartościach religijnych i moralnych. Szczególnym punktem odniesienia pozostaje Katechizm Kościoła Katolickiego. Omawiane są takie hasła, jak: słowo Boże, historia zbawienia, teologia i katecheza, liturgia i katecheza, symbol apostolski itd. Trzecia część ("Pedagogia i metodologia katechetyczna") traktuje o pedagogii Boga objawiającego się i pouczającego, która jest jednocześnie źródłem i modelem dla pedagogii wiary i jej przekazu. Pedagogia katechetyczna musi być inspirowana Bożą pedagogią. Musi tu też zostać zauważona ważność grupy i procesu katechetycznego oraz elementów metodycznych. Trzeba zdać sobie sprawę z roli języka, środków, które ułatwiają przekaz wiary i kreatywności osób i grup. Eksponowane hasła to: pedagogia Boga, pedagogia katechetyczna, komunikacja i katecheza, język religijny, doświadczenie religijne, rewizja życia itd. Część czwarta ("Katecheza według wieku, środowiska i sytuacji") zwraca uwagę na sytuację adresatów katechezy: na ich wiek, specjalną pozycję, kontekst społeczno-religijny, w którym żyją oraz inne aspekty dotykające wprost i nie wprost adresatów katechezy. Terminy, które zostały tu scharakteryzowane, to m.in.: psychologia i katecheza, osoba dorosła, młodzież, katecheza niepełnosprawnych itd. Piąta część ("Katecheza w kościele lokalnym") akcentuje katechezę jako posługę eklezjalną i w tym kontekście szczególną rolę Kościoła partykularnego. Chodzi głównie o przygotowanie osób zaangażowanych w życie Kościoła lokalnego, miejsc katechezy, pomocy potrzebnych do jej prowadzenia. Pojęcia zdefiniowane: wspólnota wierzących, diecezja, rodzina chrześcijańska, środowiska edukacyjne, szkoła katolicka itd. Ostatnia z proponowanych grup tematycznych ("Historia katechezy i katechetyki") dotyczy dziejów katechezy począwszy od czasów patrystycznych przez szczegółowe tematy historyczne dotyczące poszczególnych krajów czy części świata (np. Hiszpania, Ameryka Łacińska). Historia katechetyki przedstawiona jest jako integralna część teologii ogólnej i pastoralnej. Proponowane hasła: katecheza w epoce patrystycznej, historia katechezy w Ameryce Łacińskiej, psychologia i katecheza, socjologia i katecheza itd.
    Powstanie tego słownika wiąże się z działalnością Hiszpańskiego Stowarzyszenia Katechetów powstałego w 1982 roku. W 1994 roku, w wyniku refleksji nad aktualną sytuacją zrodziła się idea opracowania takiego dzieła. W 1995 roku został powołany Komitet Redakcyjny, w którego skład weszli między innymi: V. M. Pedrosa, profesor katechetyki i Kursu Odnowy Teologiczno-Pastoralnej na Fakultecie Teologicznym Północnej Hiszpanii w Victoria; Maria Navarro, Dyrektor Szkoły dla Pracowników Pastoralnych w Madrycie; Ricardo Lazaro, asystent Komisji Nauczania i Katechizacji Episkopatu Hiszpanii; Jesus Sastre, profesor teologii pastoralnej Uniwersytetu Papieskiego Comillas i Wyższego Instytutu Wiedzy Religijnej i Katechetyki Świętego Piusa X na Papieskim Uniwersytecie Salamanka w Madrycie. Ta czwórka stała się zespołem dokonującym ostatecznej redakcji. W opracowaniu słownika brało udział 143 autorów: katechetyków, biblistów, moralistów, liturgistów, dogmatyków, historyków Kościoła, patrologów, pracujących na Uniwersytetach Papieskich, Wydziałach Teologicznych, Instytutach Pastoralnych i Liturgicznych w Hiszpanii, w Ameryce Łacińskiej, w Belgii, w Niemczech, we Francji i we Włoszech. Wśród autorów są również specjaliści nauk humanistycznych z różnych uniwersytetów kościelnych i świeckich. Spośród tych autorów, 113 opracowało samodzielnie część haseł słownika, 30 zaś pracowało w grupach skupiających specjalistów poszczególnych dyscyplin, by opracowywanym hasłom nadać interdyscyplinarny charakter. Zamiarem twórców było ukazanie pluralizmu istniejących obecnie nurtów teologicznych i katechetycznych.
    Omawiany słownik prezentuje niektóre aspekty najbardziej charakterystyczne dla katechezy w Hiszpanii i Ameryce Łacińskiej: relację między ewangelizacją a katechezą, problem inicjacji chrześcijańskiej, opcję na rzecz katechezy dorosłych, pewne formy katechezy rodzinnej, problem inkulturacji katechetycznej. Słownik chce służyć jako użyteczny instrument inkulturacji wiary w Kościołach partykularnych, w wypracowaniu katechizmów lokalnych mających jako punkt odniesienia Katechizm Kościoła Katolickiego. Charakterystyką słownika jest również ujęcie interdyscyplinarne starające się uchwycić relację między przesłaniem ewangelicznym i naukami humanistycznymi, z należnym respektem dla integralności tego przesłania. Jako cel jawi się tu realizacja katechezy uwrażliwionej na potrzeby naszych czasów. Ponadto punktem odniesienia dla omawianego słownika pozostają Dyrektorium ogólne o katechizacji z 1997 roku i wcześniejsze z roku 1971, które nie straciło swej wartości. Słownik pragnie przedstawić syntetyczną i naukową wizję działalności katechetycznej Kościoła, bazując na pryncypiach teologiczno-pastoralnych, naukach humanistycznych i wiedzy o wychowaniu jako konkretnych wskazówkach dla całej posługi eklezjalnej. W podobny sposób stara się pomóc odkryć współzależność pomiędzy teraźniejszością i przyszłością rozwoju katechetyki biorąc pod uwagę: kulturę i sytuację dogłębnych przemian zachodzących w Kościele i w świecie, pozycję posoborowego magisterium i wiodących idei w aktualnej refleksji katechetycznej. Autorzy starali się ukazać wpływ przesłanek teologicznych, antropologicznych i pedagogicznych tak na obraz aktualnej katechetyki, jak również na konieczność odnowy pastoralnej oraz pogłębienia i wyjaśnienia teologicznego. Nie zapomniano również, by wskazać na najbardziej znaczącą bibliografię przedmiotu. Nowy słownik katechetyczny, choć opracowany przez grupę specjalistów, nie miał być przeznaczony tylko dla wąskiego kręgu osób. Intencją autorów było, by słownik był użyteczny dla księży, sióstr zakonnych, zakonników i osób świeckich zaangażowanych w katechezę na różnych jej etapach.
    *  Ostatnie dzieło, na które warto zwrócić uwagę, jest słownikiem mniej katechetycznym, a bardziej - zgodnie z tendencją panującą w Niemczech - leksykonem pedagogiczno-religijnym. Dwaj redaktorzy N. Mette i F. Rickers opublikowali obszerne (2336 kolum), także dwutomowe dzieło, pt. Lexikon der Religionspädagogik (Neukirchen - Vluyn 2001). Pierwszy z redaktorów, N. Mette (ur. 1946 r.) jest doktorem teologii katolickiej, który od 1984 r. wykłada teologię pastoralną na Uniwersytecie w Padeborn i znany jest w Niemczech z licznych artykułów dotyczących teologii pastoralnej, pedagogiki religijnej i kwestii społeczno-moralnych. Drugi redaktor, F. Rickers (ur. 1938 r.), jest pastorem ewangelickim i wykładowcą pedagogiki religijnej. Dzieło obu profesorów z samego założenia posiada charakter ponadkonfesyjny i jest próbą ujęcia zagadnień edukacji religijnej z płaszczyzny ekumenicznej. Pomysłodawcy zaprosili do współpracy imponującą liczbę 395 autorów, reprezentujących różne dyscypliny i środowiska naukowe, a także różne kraje. Ciekawym do odnotowania jest fakt współpracy przy redakcji dzieła ks. prof. R. Murawskiego, który opracował hasło dotyczące wychowania religijnego w Polsce (k. 1525-1528).
    Słownik bazuje prawie wyłącznie na współczesnej literaturze niemieckiej. Odniesienia do pozycji w innych językach znajdują się jedynie przy prezentacji specyfiki wychowania religijnego w poszczególnych krajach. Szeroka dyscyplina domaga się wszechstronnego i interdyscyplinarnego podejścia. Całość stanowi solidne, cenne i interesujące wprowadzenie we współczesne problemy edukacji religijnej. Szczególnie wartościowe jest opracowanie poszczególnych haseł w formie niezależnych artykułów, które w szybki sposób można przeglądać. Pozycja obejmuje 777 haseł opracowanych przez różnych specjalistów z zakresu pedagogiki religijnej, teologii, historii, psychologii i pedagogiki. Zagadnienia dotyczą zarówno teorii, jak i praktyki pedagogiczno-religijnej. Niektóre z opracowanych terminów można śmiało wykorzystywać w ramach spotkań formacyjnych, np. w czasie lekcji religii. Możliwość praktycznego zastosowania słownika z całą pewnością poszerza krąg jego odbiorców.
    Książka skierowana jest przede wszystkim do studentów, nauczycieli religii, wykładowców, księży, osób odpowiedzialnych za wychowanie religijne oraz wszystkich zainteresowanych sprawami religijnego wychowania. Skorzystać mogą zarówno teoretycy (przygotowanie wykładów, egzaminów, seminariów naukowych, pomoc w pisaniu prac naukowych), jak i praktycy (księża, katecheci, rodzice).
    W zamierzeniu autorów słownik ma podsumować 100-letni okres rozwoju pedagogiki religijnej jako dyscypliny naukowej. Redaktorzy skupili się wyłącznie na wieku XX, wychodząc z założenia, iż dopiero ostatnie stulecie wprowadziło pedagogikę religijną na naukowe tory. N. Mette i F. Rickers za początek autonomicznej pedagogiki religijnej przyjmują koniec wieku XIX, kiedy to - najpierw w tradycji ewangelickiej, później katolickiej - termin "katechetyka" zastąpiono pojęciem "pedagogika religijna" (Religionspädagogik).
    Autorzy bardzo szeroko podchodzą do zagadnienia wychowania religijnego. Bazując na religii, jako jednym z podstawowych obszarów zainteresowań człowieka, zaliczają wychowanie religijne do istotnych części dydaktyki i pedagogiki. Religia postrzegana jest przez nich jako fenomen wspólny wielu kulturom i stąd - niezależnie od przekonań - winna stanowić jeden z obowiązkowych elementów systemu edukacyjnego i jednocześnie pole zainteresowania pedagogów. Przyjęte przez twórców szerokie ujęcie religii (rozumianej nie tylko jako chrześcijaństwo) domaga się uwzględniania występujących we współczesnej cywilizacji elementów religii naturalnej, zwrócenia uwagi na spontaniczny proces rozwoju religijności dziecięcej, a także położenia większych akcentów na pozostałe wielkie religie świata. Takie "uniwersalne" podejście do religii i religijności może budzić pewne zastrzeżenia. Pedagogika religijna w takim ujęciu odchodzi coraz bardziej od zagadnień związanych z wychowaniem chrześcijańskim, koncentrując się na ogólniejszych kwestiach edukacji religijnej. Choć autorzy słownika zajmują się w dalszym ciągu typowymi tematami katechetycznymi (np. cele i metody, treści, środowiska wychowania, wyznanie wiary, Biblia, katechizm, modlitwa), to jednak uniwersalność podejścia nasuwa kolejne wątpliwości. Ujmowanie człowieka jako istoty religijnej przy jednoczesnym postępującym procesie sekularyzacji społeczeństw dawniej chrześcijańskich prowadzi do poszukiwania i opisywania (co nie jest zjawiskiem nowym) swoistej syntezy religijno-moralnej, która zaczyna być bardzo daleka od chrześcijaństwa. Pokusa synkretyzmu jest wielka i współcześnie stanowi dla pedagogów religijnych prawdziwe wyzwanie. Pytaniem podstawowym dla chrześcijańskich pedagogów religijnych, pozostaje kwestia, na ile myśl pedagogiczno-religijna może rozwinąć się w tym kierunku i czy chrześcijańskie wychowanie religijne nie ucierpi przez taką redukcję.
    Intencja empirycznego ujęcia pedagogiki religijnej, ścisłego i jednoznacznego wyznaczenia celów, treści i metod religijnego wychowania czy encyklopedyczno-interdyscyplinarnego podejścia do tak delikatnej dziedziny ludzkiego istnienia, jakim jest jego religijność, może skończyć się pedagogiczną klęską. Uczynienie z doświadczeń (przeżyć) religijnych obiektu naukowych dociekań jest konieczne, ale wcale nie jest łatwe i nie zawsze da się sprowadzić do prostego opisu faktów czy określenia zasad (instrukcji) pedagogicznego postępowania. Pedagog religijny zmuszony jest w swojej refleksji do pokornego uszanowania tajemnicy działania Boga i opartej na wolności współpracy człowieka. Z jednej strony pojawia się więc wymóg naukowości, jasnej terminologii, ścisłych klasyfikacji itp., a z drugiej pedagog religijny (jak każdy naukowiec, który pochyla się nad sprawami ludzkimi) staje wobec swoistej niemocy określenia wszystkiego do końca. Jest to prawdziwe wyzwanie, które trzeba podjąć ze świadomością, że kolejne rozwiązane problemy wprowadzają wciąż nowe, dotąd nie podejmowane.
    W zamierzeniu autorów omawiana pozycja miała być pierwszą próbą ujęcia zagadnień pedagogiczno-religijnych w wymiarze ekumeniczno-międzyreligijnym i europejskim. Wydaje się jednak, że cel (choć bez wątpienia szczytny) nie został jednak osiągnięty. Szerokie podejście do tematyki przy jednostronnym (niemieckim) przedstawieniu nie pozwala w ocenie na zbyt wielki entuzjazm i stawia tę książkę w szeregu dobrze opracowanych, niemniej stronniczo ujętych pozycji religijno-pedagogicznych. Omówienie wielu zagadnień wiąże się, niestety, w poszczególnych przypadkach z pobieżnym ich potraktowaniem (np. dydaktyka biblijna, wychowanie do pokuty). Dominuje, zgodne z założeniami autorów, przedstawienie multikulturowe, np. prezentacja małżeństwa z perspektywy katolickiej, ewangelickiej i muzułmańskiej (por. k. 366-375). Z punktu widzenia katolickiego pod znakiem zapytania należy postawić przedstawienie niektórych dyskutowanych problemów, np. wychowanie do pokuty, promocja teologii feministycznej, forowanie nauczania ponadkonfesyjnego (interreligiöses Lernen).
    Nachylenie niemieckie widoczne jest w całej książce. Dokładnie scharakteryzowano poszczególne kraje związkowe, a nawet partie polityczne (Bündnis90/Die Grünen, CDU) i organizacje społeczno-religijne. Więcej uwagi poświęcono twórczości niemieckich filozofów, teologów i pedagogów religijnych, sytuacji niemieckiego szkolnictwa (publicznego i wyznaniowego), programów nauczania religii, niemieckiej lekcji religii w jej wydaniu katolickim, ewangelickim, prawosławnym, a także muzułmańskim.
    Nowy słownik odważnie podejmuje aktualne, dyskutowane problemy (np. model współczesnego wychowania religijnego w szkole publicznej czy sporną kwestię tzw. L-E-R: Lebensgestaltung - Ethik - Religion). To wielkie dzieło jest z jednej strony (zgodnie z założeniem) ujęciem syntetycznym, a jednocześnie zawiera cenne wskazówki bibliograficzne. Dla osób pragnących dalszego poszerzenia znajomości poszczególnych zagadnień słownik oferuje cenne odniesienia. Jak już wspomniano, mankamentem jest jednostronność bibliograficzna (prawie wyłącznie literatura niemiecka), co jest związane z adresowaniem dzieła głównie do odbiorcy niemieckiego. Dla studiujących zagadnienia wychowania religijnego ciekawe są również życiorysy i bibliografie wybitnych dydaktyków i pedagogów religijnych, głównie niemieckich, choć - na szczęście - nie tylko. W gronie znanych pedagogów nie zabrakło m.in. Janusza Korczaka (oprac. M. Bahr, k. 1104-1106). Przydatne są także, zamieszczone na końcu drugiego tomu najważniejsze skróty spotykane w literaturze religijno-pedagogicznej oraz noty biograficzne o autorach. Godnym odnotowania jest fakt multimedialnego opracowania dzieła. Dwa tomy słownika uzupełnia płyta kompaktowa (CD), która umożliwia szybki wgląd i kopiowanie interesujących fragmentów. Pomysł ten zasługuje na szczególne uznanie.

ZAKOŃCZENIE

    Podsumowując prezentację współczesnych słowników wychowania religijnego należy stwierdzić, że także na gruncie polskim istnieje potrzeba podobnego opracowania i to nie tylko w formie dosłownego przetłumaczenia któregoś z dzieł zagranicznych. Istniejące już słowniki mogą stanowić cenne źródło wiedzy, niemniej konieczny wydaje się proces opracowania polskiego słownika katechetycznego, który liczy się z rodzimym kontekstem i bogactwem. Polska myśl katechetyczna jest równie interesująca i niekiedy trzeba tak niewiele, by to wszystko odkryć i rozwinąć. Szczególnym skarbem polskiej katechetyki jest przede wszystkim praktyka katechetyczna, która w kontekście europejskim wydaje się być fenomenem wciąż zbyt mało docenionym. Przed polskimi katechetykami staje wielkie wyzwanie.

Ks. Radosław Chałupniak - dr katechetyki, adiunkt na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Opolskiego, duszpasterz akademicki (por. www.katechetyka.diecezja.opole.pl).
Ks. Jarosław Kotowski - kapłan diecezji łomżyńskiej, doktorant na Papieskim Uniwersytecie Salezjańskim (UPS) w Rzymie.