Zbigniew Marek SI, Podstawy wychowania moralnego

    Współczesny człowiek niewątpliwie wiele już wie, potrafi przekazywać informacje na drugi koniec świata, jednak ciągle w dziedzinie życia moralnego tak jakby niedomagał. W pogoni za postępem zapomina o sferze emocjonalnej i duchowej swojego życia, co w konsekwencji daje model człowieka zagubionego, oderwanego od swoich korzeni, pozbawionego wzorców moralnych, który często nie potrafi mądrze kierować swoim życiem. Już takie bardzo uproszczone zarysowanie sytuacji człowieka XXI wieku wskazuje na wielką potrzebę wychowania moralnego. Trudno wyobrazić sobie proces wychowywania, który nie miałby ambicji kształtowania prawidłowego osądu o tym, co jest dobre, a co złe. Książka ks. prof. Zbigniewa Marka Podstawy wychowania moralnego Współczesny człowiek niewątpliwie wiele już wie, potrafi przekazywać informacje na drugi koniec świata, jednak ciągle w dziedzinie życia moralnego tak jakby niedomagał. W pogoni za postępem zapomina o sferze emocjonalnej i duchowej wydaje się odpowiadać na to zapotrzebowanie formacji moralnej, także na podwórku katechetycznym. Trzeba zauważyć, że prezentowana książka jest pierwszą próbą ukazania założeń wychowania moralnego, opartego na wartościach chrześcijańskich. Dla Autora celem wychowania moralnego jest kształtowanie człowieka sumienia, czyli takiego, który w swoich wyborach życiowych będzie przedkładał "być" nad "mieć".
    Nie można mówić o wychowaniu bez ukazania podstaw antropologicznych całego procesu. To właśnie przyjęta koncepcja człowieka staje się źródłem celów i zadań, które stawia sobie formacja moralna. Ksiądz Marek wiele miejsca poświęca precyzyjnemu określeniu natury człowieka. Z jednej strony, założenia antropologii chrześcijańskiej widzą w nim osobę zdolną do samodzielnego działania i rozwoju, z drugiej natomiast - podmiotem całego procesu wychowania jest osoba ludzka stworzona na obraz i podobieństwo Boże. Konsekwencją tak widzianego człowieka staje się fakt posiadania przez niego godności, której nikt i nic nie może mu odebrać. Człowiek powinien w procesie wychowania moralnego nieustannie odkrywać swoje jedyne i niezastąpione miejsce w tym świecie na drodze uświadamiania sobie posiadanej wolności oraz doświadczania zależności od Boga Stwórcy. Tak integralne postrzeganie podmiotu wychowania moralnego jako bytu cielesno-duchowego jest wskazane szczególnie wobec różnych pokus redukowania człowieka czy to do sfery emocji, czy też sfery popędów.
    Książka charakteryzuje wychowanie moralne nie tylko jako proces stopniowego poznawania świata wartości, ale przede wszystkim jako postępowanie zmierzające ku zdobyciu umiejętności znajdowania własnego miejsca w życiu oraz odkrywania sensu angażowania się w jego przetwarzanie, w czynienie go bardziej ludzkim. Wychowanie moralne nie dokonuje się automatycznie, lecz wymaga wielu zabiegów, które mają wychowankowi pomóc ukształtować określoną hierarchię wartości. Za fundament formacji moralnej uważa się poznawanie przez człowieka posiadanego świata wartości, które układa według określonej hierarchii. Poznane wartości wpływają na proces decyzyjny człowieka, który nieustannie oscyluje pomiędzy rzeczywistością "chcę" - "nie chcę". Autor wskazuje także na ważną role wartości religijnych w wyborach moralnych. Wartości sacrum ukierunkowują ludzkie dążenia ku osiągnięciu osobistej świętości oraz stają się jednocześnie istotnym motywem rozwoju moralnego.
    Wychowanie moralne musi widzieć swój związek z rozwojem człowieka na płaszczyźnie relacji interpersonalnych, gdyż to właśnie wyrazem respektowania prawa moralnego są relacje zachodzące między osobami. Prezentowana książka zauważa, że znaczącym bodźcem w nawiązywaniu relacji międzyludzkich jest doświadczenie określonego stadium rozwoju moralnego. Stadium heteronomiczne charakteryzuje się przyjmowaniem norm i zasad moralnych ze względu na karę lub naganę innych (dorosłych), co motywuje zarazem daną osobę, by sprostać wymaganiom stawianym mu przez otoczenie. Natomiast stadium autonomiczne odznacza się już dystansowaniem się od naśladowania innych osób w postępowaniu, na rzecz kierowania się własnym sądem i ocenami. Ponadto rozwój moralny zmierzający w kierunku autonomii umożliwia dojrzewanie własnej osobowości oraz przejmowanie coraz większej odpowiedzialności za własne czyny. Ten proces rozwoju moralnego zmierza do nabywania większej wolności oraz akceptacji siebie. Wspomniane czynniki rozwoju moralnego człowieka stają się ważnym budulcem relacji interpersonalnych.
    Wychowanie moralne to nie tylko wysiłek samego wychowanka, ale także wpływ wielu czynników, które mogą ten proces wzmocnić bądź zakłócić. Istotnym środowiskiem wychowawczym dla każdego człowieka staje się zawsze doświadczenie domu rodzinnego, gdzie formacja moralna odbywa się głównie na drodze naśladownictwa i identyfikacji. Pożądaną metodą transmisji wartości moralnych w domu rodzinnym jest dialog prowadzony w odpowiednim klimacie zaufania i akceptacji. Dialog umożliwia uczenie się zarówno słuchania, jak i formułowania własnej argumentacji. Wśród uwarunkowań nie sposób pominąć tego, który jest istotnym ogniwem całego procesu edukacji moralnej. Chodzi tu o wychowawcę. Autor prezentowanej książki ujmuje wpływy wychowawcze według założeń pedagogiki personalistycznej, jako pewne wzajemne oddziaływanie wychowawcy na wychowanka oraz wychowanka na wychowawcę, określając je jako akt wychowawczy człowieka. W tak rozumianym wychowaniu wychowawca staje się dla wychowanka partnerem lub towarzyszem wędrówki w drodze do osiągnięcia większej dojrzałości życiowej. Książka wskazuje na rolę autorytetu w procesie formacji moralnej, który jest fundamentalną zasadą działania wychowawczego mechanizmu identyfikacji. Trudno sobie wyobrazić wychowanie do wartości bez autorytetów, które nie tylko o wartościach mówią, ale same nimi żyją. Można pewnie w tym miejscu powiedzieć, że to właśnie sam autorytet wychowawcy staje się pierwszą i podstawową metodą wychowania moralnego.
    Ksiądz Marek wskazuje także na relacje człowieka z transcendencją - sacrum jako na jeszcze jedno uwarunkowanie wychowania moralnego. Doświadczenie sacrum wyzwala w człowieku przede wszystkim gotowość do przyjęcia i respektowania praw moralnych, podawanych przez sacrum, jako drogę do osiągnięcia celu - zbawienia. Nie ulega wątpliwości, że podstawą kształtowania poprawnych relacji człowieka z Bogiem jest Jego obraz, który człowiek odkrywa w sobie i rozwija na drodze interpretowania zdobywanych nieustannie doświadczeń. Dlatego można postawić tezę, że kształtowanie właściwego obrazu Boga w sposób istotny wpływa na rozwój moralny człowieka, staje się wtedy bodźcem do wolnego wybierania dobra.
    W czwartym rozdziale książki Autor skupia się na rozważaniach dotyczących kwestii zadań wychowania moralnego. Jako pierwsze zadanie Autor wymienia odkrywanie i przejmowanie świata wartości. Zadanie to jest już realizowane od wczesnego dzieciństwa, kiedy to dziecko gromadzi doświadczenia związane z ocenami i sądami moralnymi. Wychowanie moralne stawia sobie także za cel osiągnięcie dojrzałej osobowości, która będzie zdolna do wolnych i odpowiedzialnych wyborów. Wychowanie moralne nie może ograniczać się tylko do przekazu treści moralnych, ale zmierza ku kształtowaniu konkretnych postaw moralnych, będących pewną stałą dyspozycją człowieka do moralnego działania, zgodnie z przyjętą hierarchią wartości.
    Jednym z największych problemów środowisk wychowawczych staje się dziś wzbudzenie w wychowanku motywacji do moralnego działania. Człowiek kierując się relatywizmem moralnym, często wybiera to, co łatwiejsze, a nie to co powinien wybrać. Wychodząc niejako naprzeciw tym problemom książka ks. Marka poświęca swój ostatni rozdział kwestii motywacji w wychowaniu moralnym, szczególnie ukazując wagę motywów religijnych. Chodzi tutaj nie tylko odwoływanie się do treści wiary, ale o przywoływanie motywów, które mają swoje źródło w duchowym doświadczeniu religijnym człowieka.
    Książka Podstawy wychowania moralnego stanowi pewien zarys wychowania moralnego. Wydaje się bardzo pożyteczną lekturą nie tylko dla studentów pedagogiki, ale także dla wszystkich, którzy zajmują się w jakikolwiek sposób wychowaniem młodego człowieka. Poza wieloma treściami dotyczącymi kwestii wychowania moralnego czytelnik znajdzie w niej także wiele wskazówek natury praktycznej. Dyrektorium katechetyczne stawia przed każdym katechetą zadanie formacji moralnej swoich wychowanków, dlatego także środowisko katechetyczne powinno być zainteresowane lekturą prezentowanej książki. Bo czyż można wyobrazić sobie katechezę, której jednym z celów nie jest proces wychowania moralnego?

ks. Trojan Marchwiak    

ks. Trojan Marchwiak - dr teologii, pracownik Wydziału Katechetycznego Kurii Metropolitalnej w Poznaniu, redaktor naczelny "Katechety".