Katecheta 2/2001
Katecheta 2/2001
E-wydanie
„Katecheta” jest teraz również dostępny Jako e-wydanie!
Na półkę Katechety
Quiz - Jan Paweł II
Tomasz i Anna Wełniak
KSIĄŻKA
15,00 zł 12,90 zł

„VERBA DOCENT…”

Przygotowanie do sakramentu bierzmowania w kontekście wezwania do pełnego udziału w liturgii
Autor: ks. Mariusz Falk
Artykuł archiwalny
 Do służenia Bogu przez żywy udział w świętej liturgii Kościoła jest uzdolniony każdy, kto przyjął chrzest (KKK 1273). Sakrament bierzmowania łaskę tę jednak udoskonala, włączając ochrzczonych jeszcze bardziej w wykonywanie kapłańskiego urzędu Jezusa Chrystusa (por. KKK 1316). W ten sposób każdy uczestniczący w liturgii dokonuje prawdziwego uwielbienia Boga i uświęcenia świata (por. KL 7). Pełna realizacja tego celu wymaga jednak liturgicznego wychowania uczniów Pana. Zwłaszcza młode pokolenie chrześcijan należy wprowadzać w liturgię, ucząc jej wymowy oraz sposobów jej przeżywania. [ 1 ] Rozpoczęta w sakramentach wtajemniczenia chrześcijańskiego formacja zakłada organiczne włączanie się w życie liturgiczne Kościoła, w którym uczniowie Chrystusa winni uczestniczyć z coraz pełniejszą świadomością, proporcjonalnie do wzrastającego wieku. Proces ten posiada znamiona permanentnego kształtowania osobowości w kierunku coraz pełniejszego wnikania w owe źródło i szczyt życia Kościoła. [ 2 ]
    Pełny udział w liturgii wymaga w pierwszym rzędzie uczestnictwa duchowego. Bierzmowani, napełnieni Duchem Świętym, w Nim mają sprawować kult. Wówczas Bóg przenika ich przez Syna w Duchu Świętym, a oni zmierzają ku Ojcu przez Chrystusa w Duchu Świętym. [ 3 ] Dialogiczny charakter liturgii (por. KL 33) pozwala rozumieć ją jako służbę Boga dla ludzi i służbę Kościoła dla Boga. [ 4 ] Ten zachodzący w niej dialog ukazuje też nową perspektywę miłości, nowy świat wartości poprzez włączenie bytowania człowieka w Chrystusa, poprzez kształtowanie jego przyszłości zgodnie z wolą Boga, ukazującego się w działaniu świętych znaków. [ 5 ] Zdolność do przeżywania i rozumienia oraz brania pełnego udziału w liturgii, wymaga ciągłej świadomości, że w tym misterium wiary zachodzi szczególna relacja między Bogiem a człowiekiem. W omawianym sakramencie, jak w żadnym innym, Bóg wzywa chrześcijan do prowadzenia trwałego i uświęcającego dialogu w Duchu Świętym. Nie ma on jedynie ograniczać się do pewnych tylko aktów, ale obejmować całe życie człowieka, wszystkie dziedziny jego aktywności. Wewnętrzne zaangażowanie bierzmowanego włącza jego życie w sprawowanie tajemnic zbawczych, aby z nich z kolei mógł on wyprowadzić swoją codzienność. [ 6 ] Wszystkie bowiem ich uczynki, modlitwy i apostolskie przedsięwzięcia, życie małżeńskie i rodzinne, codzienna praca, wypoczynek ducha i ciała, jeśli odbywają się w Duchu, a nawet utrapienia życia, jeśli cierpliwie są znoszone, stają się duchowymi ofiarami, miłymi Bogu przez Jezusa Chrystusa (por. 1 P 2,5); ofiary te składane są zbożnie Ojcu w eucharystycznym obrzędzie wraz z ofiarą Ciała Pańskiego (KK 34). Przez taki udział w liturgii, która zmierza do uwielbienia Boga przez uwielbienie człowieka, bierzmowani mogą coraz pełniej i głębiej jednoczyć się z Bogiem. [ 7 ]
    Dzięki Duchowi Świętemu chrześcijanin dostępuje zintegrowanej jedności, która powinna mieć miejsce w każdym prawdziwym uczestnictwie w liturgii. Wskazuje ona na perfekcjonizm wewnętrzny, który realizuje się nie przez zaprezentowanie określonej akcji liturgicznej, lecz przez stawanie się kontemplatywną liturgią. Oznacza to w konsekwencji utożsamienie się jej ze świętością Ducha, objawiającego się w świętości życia. W ten sposób można mówić o połączeniu dwóch sakramentalnych kategorii: opus operatum z opus operantis[ 8 ] Rzeczywistość tę trafnie ujmuje Sobór Watykański II w słowach: Dla osiągnięcia tej pełnej skuteczności wierni mają przystępować do liturgii z należytym usposobieniem duszy, myśli swoje uzgodnić ze słowami i tak współdziałać z łaską niebieską, aby nie otrzymać jej na darmo (KL 11).
    Bierzmowany, kontemplując misterium zbawienia, powinien w czasie jego uobecniania wypowiadać swą wiarę i miłość tak, by one nie tylko były dane samemu Bogu, lecz by były ukazywane również wobec Kościoła i braci. [ 9 ] Pełne uczestnictwo w liturgii, polegające, m. in. na indywidualnym przeżywaniu wewnętrznym, nie wyobcowuje chrześcijanina ze wspólnoty zgromadzenia liturgicznego, lecz skutecznie przyczynia się do świadomego, czynnego i owocnego sprawowania świętych czynności (por. KK 11).
    Przeprowadzone przez autora badania empiryczne wskazują, że tylko dla niewielkiej grupy respondentów cała uroczystość stanowi najważniejsze przeżycie podczas sprawowania sakramentu bierzmowania. Najczęściej jest to tylko moment jego udzielania, a co czwarty licealista wcale nie potrafi w tym względzie udzielić odpowiedzi. Wszyscy odpowiedzialni za formację powinni więc na każdym etapie przygotowania do tego sakramentu wychowywać do uczestnictwa duchowego podczas całej celebracji liturgicznej. Obok ustawienia kandydatów, wystroju świątyni, należy przede wszystkim zadbać o wewnętrzne dyspozycje mających przyjąć bierzmowanie i stworzenie właściwego nastroju. [ 10 ] Wymagane usposobienie, potrzebne do pełnego udziału w liturgii, sprowadza się do zgodności myśli ze słowami i obrzędami oraz współpracy z łaską oznaczoną przez znaki liturgiczne i udzielaną tym, którzy nie stawiają jej przeszkody. [ 11 ]
    Szczególnym wymaganiem, odnośnie do sprawowania omawianego sakramentu, jest stan łaski uświęcającej (OB 12; por. KKK 1310). Sakrament pokuty oczyszcza na przyjęcie daru Ducha Świętego, ale jednocześnie pozwala na duchowe i wewnętrzne uczestnictwo w sprawowanej liturgii. Świadomość badanej młodzieży co do relacji, jaka zachodzi między bierzmowaniem a sakramentem pokuty i pojednania, jest bardzo wysoka, jednak potrzeba stanu łaski nie jest już rzeczą oczywistą. Tak więc na tym odcinku przygotowania do pełnego uczestnictwa w liturgii zauważa się potrzebę nie tylko właściwej katechezy, ale także pogłębionego życia sakramentalnego. Uformowany w ten sposób kandydat, jako bierzmowany, zawsze będzie widział potrzebę stanu łaski w podejmowaniu dialogu z Bogiem, w sprawowaniu kultu (por. KKK 1468-1469; 1996-2005).
    Wyrazem przeżyć i uczuć wewnętrznych jest uczestnictwo zewnętrzne, które przejawia się w słowach (dawanie odpowiedzi, wykonywanie aklamacji, psalmodii, antyfon, hymnów i pieśni), gestach, czynnościach i postawie ciała. Domaga się tego dialogiczna natura liturgii, w której Bóg działa przez słowa i znaki, na które to działanie z kolei chrześcijanin odpowiada także przez słowa i znaki (por. KKK 1146). Droga do pełnego udziału w liturgii oznacza więc ciągły rozwój w człowieku, zdolność wchodzenia w kontakt, w relacje, bycie z innymi, komunikowanie, miłość, oddanie, poczucie wspólnoty, umiejętność przeżywania i zachwytu, wrażliwość na symbole, zdolność odbioru, uczestnictwa w symbolach, rozumienia mowy symbolu. Brak wymienionych elementów oznacza niezdolność tworzenia i uczestniczenia w kulturze, która jest ciągiem form symbolicznych. Niedostatek wspomnianych właściwości skazuje bierzmowanego na mierne przeżywanie liturgii. [ 12 ] Akcje symboliczne pomagają bowiem we wzajemnym komunikowaniu się wiernych, przyczyniają się do ich jednomyślności i wpływają na owocność przeżywanych misteriów. [ 13 ]
    Każdy, kto przyjął bierzmowanie, mocą otrzymanego Ducha Świętego, ma przyczyniać się do szerzenia Boskiego orędzia zbawienia (por. DA 3), które sprawowane jest w liturgii (por. KL 6; 2). Przez swoją aktywną postawę podczas celebracji misteriów może on doprowadzić do zerwania z negatywnymi przykładami sprawowanej liturgii, zwłaszcza gdy niezrozumienie, na czym polega świadome i czynne w niej uczestnictwo, prowadzi do zniekształcenia jej obrazu. Sami kandydaci do bierzmowania zauważają, że udział wspólnoty parafialnej w przeżyciu tego sakramentu ogranicza się do biernej obecności w kościele niewielkiej grupy zainteresowanych. Przygotowanie do bierzmowania powinno więc nie tylko objąć samych kandydatów, ale również całą wspólnotę parafialną, aby sprawowanie tego sakramentu nie było traktowane jako spektakl, do którego nie trzeba się włączyć. Troską bowiem całego Kościoła jest, aby chrześcijanie podczas misterium wiary nie byli obecni jako obcy i milczący widzowie, lecz aby przez obrzędy i modlitwy tę tajemnicę dobrze zrozumieli, w świętej czynności uczestniczyli świadomie, pobożnie i czynnie (KL 48). Wówczas każdy chrześcijanin poprzez pełny udział w liturgii nie tylko będzie w niej uczestniczył, ale także ją sprawował (por. KKK 1140-1141).
    Zewnętrzny udział bierzmowanych w liturgii może uwidocznić się jeszcze bardziej poprzez przyjmowanie i wypełnianie określonych posług. Odnowa soborowa ożywiła u chrześcijan świadomość ich roli w sprawowaniu i przygotowywaniu funkcji liturgicznych. Święte obrzędy są bowiem nie tylko celebrowane przez kapłana, co przez całe zgromadzenie. W konsekwencji wskazuje to na możliwość udziału w liturgii poprzez wykonywanie czynności, nie będących ścisłą prerogatywą posługi urzędowej. [ 14 ] Katechizm Kościoła Katolickiego, mówiąc o istnieniu innych szczególnych posług, odwołuje się do spełniania funkcji kapłaństwa wspólnego wiernych (nr 1143). Konstytucja o liturgii świętej przypomina jednak, że każdy spełniający swą funkcję, czy to duchowny, czy świecki, powinien czynić tylko to i wszystko to, co należy do niego z natury rzeczy i na mocy przepisów liturgicznych (nr 28). Funkcji nie można jednak ograniczać do samej tylko czynności. W rzeczywistości posiada ona głębszą treść eklezjalną, w zrozumieniu której z pomocą przychodzi omawiany sakrament. Ułatwia on bowiem bierzmowanym w pełni zrozumieć jej wymiar wspólnotowy przez fakt, że lepiej pojmują oni swoją funkcję apostolską w liturgii i swoją za nią odpowiedzialność. [ 15 ]
    Na pełny udział bierzmowanych w liturgii wskazuje również Kodeks prawa kanonicznego, stawiający wymóg posiadania bierzmowania osobom uczestniczącym w innych sakramentach. W przypadku chrztu i bierzmowania zarówno chrzestny, jaki i świadek bierzmowania, aby mogli pełnić daną funkcję podczas obrzędu, muszą być katolikami, którzy przyjęli wszystkie sakramenty wtajemniczenia chrześcijańskiego (KPK kan. 874 § 1, 30; 893 § 1). Sakrament święceń i sakrament małżeństwa, ze względu na swoje znaczenie dla życia, wymagają również bierzmowania (KPK kan. 1033; 1065 § 1).
    Wszystko to, co dotychczas zostało powiedziane, bardzo wyraźnie ukazuje potrzebę bierzmowania dla pełnego udziału w liturgii. Dzięki temu sakramentowi otwierają się przed chrześcijaninem nowe perspektywy i motywacje udziału w misteriach Chrystusa. Takie jednak przeżywanie liturgii jest nie tylko natychmiastowym skutkiem namaszczenia czoła świętym Krzyżmem, dokonanego z włożeniem ręki i wypowiedzeniem formuły sakramentalnej. Pełne uczestnictwo bierzmowanych w liturgii wymaga permanentnego wprowadzania w nią przy wspólnym zaangażowaniu całej wspólnoty parafialnej.
    Pierwszymi formatorami są rodzice kandydatów. Jako chrześcijanie bierzmowani, mają obowiązek nie tylko sami uczestniczyć w sposób pełny w liturgii, ale przede wszystkim swoim przykładem oddziaływać na własne dzieci (por. KK 11; DA 11; KKK 2223). W rodzinie kształtuje się liturgia domowa, która jest warunkiem pełnego uczestnictwa podczas celebrowania misterium Chrystusa w parafii. Rodzice przyczyniają się do wypracowania naturalnych dyspozycji, potrzebnych do pełnego udziału w liturgii, a są nimi: poczucie wspólnoty; otwarcie się na zbawienie, czyli pozwolenie, aby być obdarowywanym; postawa służby, wzajemne uczenie się życia; oddawanie osobowej czci Bogu; prawdziwy obraz Boga, poważny, biblijny; wychowanie do modlitwy. [ 16 ] Temu wszystkiemu powinny służyć wydarzenia rodzinne i święta, które stanowią okazję do ich chrześcijańskiego i religijnego wyjaśnienia. W związku z bierzmowaniem może to być wieczór połączony z modlitwą. W dzień uroczystości rodzice udzielają błogosławieństwa poprzez nałożenie rąk i nakreślenie znaku krzyża na czole dziecka. Po powrocie z kościoła wspólna kolacja w gronie najbliższych może być okazją do wręczenia Pisma św., z którego bierzmowany odczytuje stosowny fragment (np. J 14,15-17). [ 17 ] Dużą rolę spełnia tu katecheza rodzinna, stanowiąca właściwy komentarz do każdej innej formy wtajemniczania. [ 18 ] Niezastąpioną formą przygotowania do pełnego udziału w liturgii jest przede wszystkim wspólne uczestnictwo w sakramentach, zwłaszcza w Eucharystii, modlitwa rodzinna, czytanie słowa Bożego. [ 19 ] Przeprowadzone badania wskazują na potrzebę udziału rodziców także w przygotowaniu do bierzmowania. Młodzież uważa, że powinni oni przystąpić wraz z nimi do sakramentu pokuty i pojednania oraz do Komunii świętej, uczestniczyć we wspólnych nabożeństwach i rekolekcjach. Przedstawione formy są dla respondentów ważniejsze niż przygotowanie przez rodziców miejsca sprawowania liturgii bierzmowania.
    Słaba rodzina, wystawiona na nowe trudności, pełni coraz mniejszą rolę w formacji liturgicznej. Świadczy o tym brak czasu na wspólną modlitwę, zanik zwyczajów i tradycji. [ 20 ] Potwierdziły to również wypowiedzi licealistów z Olsztyna, które wskazały, że podczas uroczystości bierzmowania, w przypadku więcej niż 1/4 kandydatów obecny był tylko jeden rodzic (najczęściej matka), a 13% uczniom nie towarzyszył żaden z nich. Ich zaangażowanie podczas celebracji tego sakramentu ograniczało się do udziału we Mszy świętej. Brak właściwej mistagogii rodziców wymaga więc od Kościoła niesienia im pomocy. [ 21 ] Odpowiednim wsparciem w przygotowaniu do bierzmowania, jak również w podjęciu obowiązku pełnego udziału w liturgii, jest katechumenat pochrzcielny dla młodzieży i dorosłych, którzy poruszeni łaską Bożą odkrywają oblicze Chrystusa i czują, że koniecznie trzeba powierzyć Mu całego siebie. [ 22 ] W bogactwo treści teologiczno-liturgicznych może ich wprowadzić, m.in. katechumenat oparty na modlitwach i znakach liturgicznych Obrzędów chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych[ 23 ] Za przykład takiego przygotowania do bierzmowania, opartego na stopniach, etapach i bramach powyższych obrzędów, mogą posłużyć materiały dla kandydatów wypracowane przez księdza Stanisława Szczepańca. [ 24 ]
    Proponowany katechumenat pochrzcielny powinien obejmować także umiejętność modlitwy i udział w liturgii oraz ustawiczne pogłębianie tej formacji przez mistagogię wyjaśniającą. [ 25 ] Zasady wprowadzenia wiernych w misterium Chrystusa podają księgi związane z przygotowaniem do sprawowania sakramentów wtajemniczenia, szczególnie zaś Obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. Zawarte w nich wskazania mogą stanowić właściwą pomoc we wprowadzaniu w inne sakramenty, posługi liturgiczne i wszystkie aspekty ogólnej formacji liturgicznej. Dokument ten zawiera dwie cechy, które należy uwzględnić w każdym typie formacji liturgicznej - stopniowe wtajemniczanie oraz przeżywanie go w społeczności wiernych[ 26 ] Obowiązek stworzenia takiego katechumenatu pochrzcielnego spoczywa zarówno na katechetach odpowiedzialnych za katechizację w szkole, jak i na całej wspólnocie parafialnej wraz ze swoim duszpasterzem.
    Brak rodzinnego wprowadzenia do pełnego udziału w misterium Chrystusa w pierwszym rzędzie powinna nadrobić katecheza liturgiczna w szkole. Obok ukazania znaczenia liturgii i sakramentów ma ona wychować uczniów Jezusa Chrystusa do modlitwy, dziękczynienia, podejmowania pokuty, odmawiania modlitwy z ufnością, do ducha wspólnoty i właściwego zrozumienia symboli. [ 27 ] Szczególnym jej celem jest więc wprowadzenie w misterium Chrystusa (mistagogia), przechodząc od tego, co widzialne, do tego, co niewidzialne, od znaku do tego, co on oznacza, od "sakramentów" do "misteriów" (KKK 1075). Dla tak pojętej katechezy liturgia musi stanowić jej źródło. Działający w niej Duch Święty sprawia wówczas wyjątkowe otwarcie katechizowanych na misterium Chrystusa oraz w sposób tajemniczy jednoczy ich ze sobą, aby przez słuchanie, przeżywanie i realizowanie świętych tajemnic rozwijali Kościół i bogacili świat. [ 28 ] Katecheza jest konieczna nie tylko, by wejść w liturgię i w pełni ją przeżywać, ale jest także nieodzowna do podtrzymywania i przenoszenia wartości liturgicznych w życie codzienne. Zadanie to wypełni, jeżeli będzie nawiązywać do przeżyć liturgicznych, utrwalać jej wartości, wskazywać na bogactwo życia odnowionego w Chrystusie i podsuwać sposoby zdobywania świętości w codziennej pracy. [ 29 ]
    Tak pojęta katecheza, formująca kandydatów, a potem bierzmowanych, do pełnego udziału w liturgii, wymaga także właściwej postawy katechety. Stąd powinien on być człowiekiem wierzącym i doskonale znającym liturgię. Jego głębokie i żywe doświadczenie w przeżywaniu misterium Chrystusa stanowić ma pomoc do czynnego, świadomego i dostojnego uczestnictwa w liturgii. W katechezie nie może on ograniczać się wyłącznie do wyjaśniania znaczenia obrzędów. [ 30 ] Wymaganym świadectwem z jego strony będzie również uczestnictwo w grupach formacyjnych w ramach katechumenatu pochrzcielnego.
    Przeprowadzone badania wykazują u bierzmowanych dość dobrze uformowaną przez katechezę świadomość liturgiczną, zwłaszcza od strony teoretycznej. Świadczą o tym poprawne odpowiedzi dotyczące istoty tego sakramentu, okresu oraz dnia liturgicznego najbardziej stosownego do jego sprawowania czy motywów, dla których udziela się go w czasie Mszy św. Wypowiedzi młodzieży wskazały jednak na potrzebę lepszego omówienia liturgii sakramentu, uczestnictwa w sakramencie pokuty i pojednania, omówienia przebiegu i możliwości celebracji bierzmowania poza Mszą św.
    Katecheza liturgiczna w ramach nauki religii w szkole nie może liczyć na pożądane owoce, jeżeli jest prowadzona w oderwaniu od parafii, ale też nie ma właściwie ustawionego życia parafii, gdy jest ono izolowane od katechezy. Gdyby nie prowadziła ona do pełnego sprawowania misterium Chrystusa, do sakramentów, do miłości bliźniego, byłaby sztuką dla sztuki. Bez katechezy liturgicznej w parafii, katecheza szkolna uległaby wynaturzeniu. [ 31 ] Obecne nauczanie religii w szkole, zrywające bezpośrednie więzi z Kościołem, wymaga więc usilnego dopełnienia duszpasterskiego. [ 32 ] Formacja liturgiczna, zdobyta na katechezie, winna znaleźć swoje zasadnicze ujście w środowisku parafialnym, ponieważ nie sposób przygotować do uczestnictwa w czymś, z czym nie utrzymuje się kontaktu. [ 33 ]
    Pierwszą osobą odpowiedzialną za liturgię jest każdy biskup na terenie Kościoła partykularnego (KK 26). Jego obowiązki oraz troski biorą w części na siebie prezbiterzy, którzy w poszczególnych, lokalnych zgromadzeniach wiernych czynią obecnym, w pewnym sensie, samego biskupa (KK 28). Dlatego oni powinni dla swoich wiernych, szczególnie zaś dla kandydatów do bierzmowania, ich rodziców oraz świadków zorganizować na terenie swojej parafii katechumenat pochrzcielny i czas mistagogii, a jednocześnie okazywać nim zainteresowanie, zwłaszcza poprzez czynny w nim udział. [ 34 ] Sobór Watykański II podkreślił, że wychowanie liturgiczne do czynnego uczestnictwa w liturgii nie osiągnie zamierzonych rezultatów, (...) jeżeli najpierw duszpasterze nie będą przeniknięci duchem i mocą liturgii i nie staną się jej nauczycielami (KL 45). [ 35 ] Celebrowana przez prezbitera, wraz z całą wspólnotą, liturgia ma charakter psychologiczno-dydaktyczny i dlatego powinna być dobrze przez niego przygotowana i pobożnie sprawowana. [ 36 ] Dyrektorium o posłudze i życiu kapłanów, odwołując się do Konstytucji o liturgii świętej dodaje, że w (...) cywilizacji coraz bardziej wrażliwej na komunikację za pośrednictwem znaków i obrazów, kapłan powinien zwrócić właściwą uwagę na to wszystko, co może podkreślić godność i sakralność celebracji eucharystycznej. Jest ważne, by dobrze uwydatnić w niej odpowiedniość i czystość miejsca, architekturę ołtarza i tabernakulum (KL 128), szlachetność naczyń liturgicznych, szat (KL 122-124), śpiewu (KL 112, 114, 116), muzyki (KL 120), świętego milczenia (KL 30). [ 37 ] Duszpasterz ma więc obowiązek gorliwie i cierpliwie zabiegać o liturgiczne wychowanie oraz czynny udział bierzmowanych, tak wewnętrzny jak i zewnętrzny, stosownie do ich wieku, stanu, rodzaju życia i stopnia kultury religijnej, stając się w ten sposób wiernym szafarzem Bożych tajemnic (KL 19). Dużą pomocą w podjęciu tych zadań oraz szansą wymiany doświadczeń powinny być rekolekcje dla duchowieństwa, w których brałby udział biskup. Innym postulatem formacyjnym byłoby wprowadzenie mistagogii liturgicznej do programu pogłębiania wiedzy teologicznej dla młodych księży w stałym studium pastoralno-teologicznym w ciągu pięciu lat po święceniach. [ 38 ] Świadomość takiego przygotowania prezbiterów pobudzałaby samych zainteresowanych i ich rodziny do jeszcze większej gorliwości. [ 39 ]
    W tworzeniu katechumenatu pochrzcielnego, obejmującego mistagogię, powinna pomóc duszpasterzom parafia, do której należy istotne zadanie bezpośredniej i osobistej formacji katolików świeckich. Jej bowiem powołaniem jest wychowywanie swoich członków w liturgicznym i osobistym dialogu z Bogiem. Wspólnota parafialna powinna służyć odkryciu i przeżywaniu ogromnych i nadzwyczajnych bogactw i odpowiedzialności, wynikających z pełnego wtajemniczenia chrześcijańskiego. [ 40 ] W mistagogii bowiem podstawowe znaczenie dla chrześcijanina ma doświadczenie bezpośredniości udziału, aktywności, która jest współdziałaniem z Duchem Świętym, kształtującym jakość ikony Boga w człowieku. Formacja do pełnego udziału w liturgii wymaga wspólnoty, ponieważ człowiek, będąc bytem wychodzącym od Boga, jest ukierunkowany na Niego i na innych ludzi. [ 41 ]
    Materiały robocze II Polskiego Synodu Plenarnego, oceniając życie liturgiczne Kościoła w Polsce, stwierdzają, że reforma liturgii przebiega głównie na płaszczyźnie rubrycystyczno-obrzędowej, a uczestnictwo wiernych w obrzędach misterium Chrystusa nie odpowiada postulatom Soboru. [ 42 ] Jeżeli potrafią oni w miarę poprawnie wykonywać czynności liturgiczne, to trudniej im uczestniczyć w misterium liturgii, trudniej dostrzec powiązanie liturgii z codziennym życiem. [ 43 ] Potwierdzają to również przeprowadzone badania empiryczne, które wskazują, że jedynie niewielki procent młodzieży wybiera któregoś z rodziców chrzestnych na świadka bierzmowania. Samo bezpośrednie przygotowanie do omawianego sakramentu najczęściej ogranicza się do trzech spotkań, zakończonych sakramentem pokuty i pojednania, a nierzadko zdarza się, że jest to jedynie spowiedź. Natomiast zakończenie całego procesu formacji do bierzmowania pozbawione jest jakiejkolwiek formy liturgicznej, gdyż sprowadza się jedynie do egzaminu z prawd katechizmowych albo nie ma go w ogóle. Troska o przygotowanie wspólnoty do celebrowania tego sakramentu przejawia się w modlitwie Kościoła lokalnego za kandydatów, w kazaniach na Mszach św. w niedzielę lub w ogłoszeniach parafialnych. Udział parafii w przeżywaniu sakramentu często ogranicza się do przygotowania wystroju świątyni. Z wypowiedzi młodzieży wynika, że uroczystość bierzmowania nikogo poza rodzicami i najbliższymi nie interesuje.
    W takiej rzeczywistości Kościoła w Polsce zrozumiała staje się zachęta Komisji Episkopatu, aby częściej korzystać z katechez mistagogicznych i otwierać się na inspiracje katechetyczno-liturgiczne, płynące z liturgii katechumenatu. [ 44 ] Z pomocą katechetom oraz duszpasterzom powinny przyjść małe wspólnoty o charakterze ewangelizacyjnym, działające już w strukturze Kościoła lokalnego, m. in. Oazy Ruchu Światło-Życie, grupy neokatechumenalne, Odnowy w Duchu Świętym. [ 45 ] W każdej parafii nie brakuje też chrześcijan żywej wiary, która w przekonujący sposób przejawia się w ich życiu. Formacja do pełnego udziału w liturgii wymaga tworzenia z tych wiernych wspólnot oddziałujących na całość parafii. W przypadku przygotowania do bierzmowania grupy takie powinny składać się także z rodziców i świadków kandydatów. Zaangażowanie ich nie może być jednak jednorazowe, ale dalekosiężne, długofalowe. Wówczas liturgia ma szansę przemienić się w spontaniczne świadectwo wiary, charakteryzujące się aktywnym zaangażowaniem jej uczestników. [ 46 ]
    Poszczególne grupy mogą zająć się różnymi formami udziału w liturgii. [ 47 ] Odpowiadając na zapotrzebowanie młodzieży, należy utworzyć wspólnoty, które chętnie podjęłyby się pełnienia posług i funkcji liturgicznych. [ 48 ] Powstałe w ten sposób kręgi mogłyby przygotowywać niedzielną liturgię lub ubogacać celebracje różnych nabożeństw, związanych z określonym okresem w roku kalendarzowym i liturgicznym, np. nabożeństwa różańcowe w październiku, nabożeństwa do Męki Chrystusa w Wielkim Poście, nabożeństwa majowe, czerwcowe. Animatorzy tych grup mogą skorzystać z pomocy kręgów liturgicznych, przygotowanych na poszczególne niedziele przez Krajowe Duszpasterstwo Służby Liturgicznej i Ruchu Światło-Życie[ 49 ] a także wypracowanych w tym środowisku podręczników dla służby liturgicznej, [ 50 ] ceremoniału [ 51 ] i katechizmu służby liturgicznej. [ 52 ] Inna grupa może przygotowywać celebracje liturgiczne [ 53 ] o różnej tematyce, stanowiące bardzo ciekawą formę powiązania katechezy szkolnej ze środowiskiem parafialnym. W ramach przygotowania do bierzmowania można skorzystać z gotowych celebracji, wypracowanych w diecezji kieleckiej [ 54 ] czy krakowskiej. [ 55 ] Młodzież chętnie przygotowuje oprawę liturgiczną, angażując się w śpiew [ 56 ] oraz grając na instrumentach muzycznych. Duszpasterze powinni włączać do wskazanej grupy ludzi obdarzonych zdolnościami muzycznymi oraz przygotowanych do prowadzenia takich spotkań. Przeprowadzone badania ukazują także konieczność stworzenia wspólnot, troszczących się o estetykę i porządek w kościele. Wszystkie wspomniane wspólnoty i grupy powinny spotykać się regularnie oraz zapraszać siebie nawzajem do wspólnego udziału w przygotowanej liturgii.
    Podejmując powyższe działania, zmierzające do pełnego udziału w liturgii wszystkich bierzmowanych, nie można jednak zapomnieć, że obok formacji opartej na małych wspólnotach, należy kontynuować duszpasterstwo liturgiczne na poziomie mas i tłumów. [ 57 ] Pozytywną rzeczą jest tutaj permanentna formacja młodzieży i starszych, realizowana w katechezie dorosłych, w homiliach towarzyszących uroczystościom szczególnej manifestacji Ducha Świętego, takich jak Wcielenie Pana naszego Jezusa Chrystusa, cały okres Paschy z ukazaniem się Chrystusa w dniu Pięćdziesiątnicy, a także w liturgii sakramentów z wydobyciem treści teologicznych modlitw, formuł, gestów (gest epikletyczny) oraz każdorazowe przeżywanie celebracji sakramentu bierzmowania w parafii. W organizowaniu przygotowania do omawianego sakramentu, przy zastosowaniu tradycyjnych form, takich jak nowenny, [ 58 ] tridua, nabożeństwa słowa Bożego przed samą uroczystością, [ 59 ] modlitewne czuwania w wigilię Zesłania Ducha Świętego zakończone Mszą św., comiesięczne nabożeństwa dotyczące sakramentu bierzmowania dla młodzieży i ich rodziców oraz całej wspólnoty parafialnej, duszpasterzom powinny przyjść z pomocą wyżej wspomniane grupy, działające na terenie danego Kościoła lokalnego. Ich świadectwo oraz zaangażowanie może skutecznie przyczynić się do ożywienia życia liturgicznego. Przypomnieniem o obowiązku pełnego uczestnictwa wiernych w liturgii mogą być także coroczne nabożeństwa odnowienia sakramentu bierzmowania całej parafii, odprawiane po południu w niedzielę Zesłania Ducha Świętego. [ 60 ] Wszystkie nabożeństwa, spotkania liturgiczne, jak i sama uroczystość, powinny być przewidziane na godzinę najbardziej odpowiednią dla wiernych, by wszyscy mogli w nich uczestniczyć.
    Prężnie działające wspólnoty, których członkami byliby także kandydaci do bierzmowania, są gwarancją podjęcia przez nich obowiązku pełnego uczestnictwa w liturgii. Ich zaangażowanie mogłoby być rejestrowane w specjalnie przygotowanym albumie, zawierającym odpowiednie rubryki, gdzie zainteresowani wpisywaliby tematy poszczególnych spotkań, wypełnione zadania lub własne uwagi. Z jednej strony służyłby on samokontroli i systematyczności pracy kandydatów, z drugiej stanowiłby odpowiednią pamiątkę z bierzmowania, szczególnie gdyby przewidziano w nim jedną kartę, zawierającą imię patrona, miejsce, datę sprawowania sakramentu oraz podpis szafarza i świadków. [ 61 ]
    Każdy bierzmowany, podejmując osobisty trud, włączając się w działające w parafii wspólnoty i grupy religijne, korzystając z pomocy rodziców, świadków, duszpasterzy, katechetów, powinien odszukać w liturgii własne źródło i swój szczyt, wypatrując w niej to, co w szczególny sposób daje łaskę jego życiu. Pełen udział w liturgii nauczy go wówczas czerpania z niej łaski Bożej dla uświęcenia się we własnej czynnej posłudze wobec Boga i ludzi.