Pomiar efektywności edukacyjnej w katechezie
Autor: Anna Zellma
Artykuł archiwalny
   Dynamiczne zmiany zachodzące w edukacji dzieci i młodzieży wymagają od nauczycieli - wychowawców, w tym także od katechetów, wielu nowych kompetencji. Także obecność nauki religii w środowisku szkolnym pociąga za sobą zmianę wymagań i wyzwań - i to zarówno w ich ilościowym, jak i jakościowym aspekcie. Zwraca się szczególną uwagę na efektywność nauczania i wychowania, a także poszukuje różnych form i metod, które pozwalałyby poznać, w jakim stopniu zostały zrealizowane zakładane cele operacyjne, czyli jakie są osiągnięcia uczniów. Takie poznanie jest szczególnie ważne w planowaniu kolejnych czynności edukacyjnych.
    Powstaje więc pytanie, w jaki sposób można dokonywać pomiaru edukacyjnego w katechezie. Zanim jednak zostanie udzielona odpowiedź, trzeba najpierw uściślić pojęcie pomiar efektywności edukacyjnej w katechezie, a następnie wskazać na formę i zakres tak określonego pomiaru oraz na sposoby pozyskiwania informacji służących do oceny efektywności edukacyjnej w katechezie.

I.  CO TO JEST POMIAR EFEKTYWNOŚCI EDUKACYJNEJ W KATECHEZIE?

    Termin: pomiar efektywności edukacyjnej w katechezie jest neologizmem. Nie należy on w sensie ścisłym do słownictwa dydaktyki, chociaż treść, którą wyraża, występuje we współczesnych opracowaniach zajmujących się analizą celów, treści, metod, zasad i form organizacyjnych procesów edukacyjnych oraz ich psychologiczno-społecznymi uwarunkowaniami. Chcąc zrozumieć zakres pojęcia pomiar efektywności edukacyjnej w katechezie trzeba więc zwrócić uwagę na takie określenia, jak pomiar i efektywność edukacyjna.
    Wyraz pomiar oznacza czynność przyporządkowywania danym przedmiotom (świat realny) odpowiednich symboli (zwykle liczb, a niekiedy także liter czy słów), reprezentujących możliwe do zmierzenia właściwości tych przedmiotów w taki sposób, że relacje między tymi symbolami odpowiadają relacjom między przedmiotami. Zaznacza się przy tym, że w systemie symboli przedstawiających wyniki pomiaru - nazywanym skalą pomiarową - istotny jest nie tyle typ symbolu, lecz jego znaczenie. [ 1 ]
    Odnosząc określenie pomiaru do rzeczywistości szkolnej, można powiedzieć o pomiarze osiągnięć szkolnych, polegającym na uściślonym sprawdzaniu i ocenianiu osiągnięć poznawczych, jakie zostały uzyskane przez uczniów w procesie nauczania - uczenia się. [ 2 ] W toku tego pomiaru ma miejsce porównywanie wiadomości i umiejętności uczniów z ustaloną normą, a w szczególności z zakładanymi na początku roku szkolnego celami operacyjnymi opisującymi wyniki, które mają być uzyskane przez uczniów. Pomiar daje więc odpowiedź na pytanie, czy poszczególni uczniowie potrafią wykonać dane czynności oraz w jakim stopniu posiadają wybrane wiadomości i umiejętności. Wyniki uzyskane w toku pomiaru mogą posłużyć nauczycielowi jako podstawa do wystawienia stopnia szkolnego, dlatego trzeba ustalić wymagania, które uczniowie muszą spełniać, aby mogli uzyskać dany stopień. [ 3 ]
    Z kolei pojęcie efektywność edukacyjna tradycyjnie było definiowane w kategoriach osiągnięć szkolnych uczniów. Dlatego często utożsamiano je z pomiarem dydaktycznym, a kognitywne wyniki nauczania były centralnym wskaźnikiem efektywności pracy nauczyciela czy szkoły. Obecnie - w kontekście przemian edukacyjnych - wyraźnie podkreśla się, że pomiar efektywności edukacyjnej nie jest tożsamy z pomiarem dydaktycznym, chociaż odznaczają się one podobnymi cechami i niejednokrotnie wymagają zastosowania podobnych metod i technik. Wskazuje się przy tym, że badanie efektywności edukacyjnej nie może tylko koncentrować się wokół uczenia się i nauczania, lecz powinno zwracać uwagę na efekty interakcji wychowawczych pomiędzy nauczycielem a uczniami. Ważne jest tu poznanie zakresu wpływu nauczyciela, jego aktywności w toku zajęć lekcyjnych, pozalekcyjnych i uzyskanie informacji o stopniu zadowolenia uczniów z edukacji. [ 4 ]
    Definiując efektywność edukacyjną szerzej - w kategoriach procesów i wyników wielostronnych interakcji dydaktyczno-wychowawczych, wskazuje się nie tylko na jakość procesu nauczania, ale i wychowania. [ 5 ] W tym rozumieniu, efektywność edukacyjna odnosi się zarówno do oceny kognitywnych wyników nauczania, jak i do jakości procesów integralnego wychowania. Zwraca się tu także uwagę na potrzeby uczniów, ich predyspozycje psychointelektualne i przejawianą aktywność. Takie ukierunkowanie badań w zakresie efektywności edukacyjnej zmierza do tego, by określić, jak proces nauczania i wychowania zostaje dostosowany do poziomu rozwojowego uczniów, ich potrzeb, zainteresowań i przejawianej aktywności. Uzyskane informacje stanowią podstawę dla podejmowanej przez nauczyciela refleksji, w wyniku której zostają wyciągnięte wnioski i następuje modyfikacja planów z zakresu działalności edukacyjnej. [ 6 ]
    Zanalizowane pojęcia ukazują różne aspekty pomiaru efektywności edukacyjnej i świadczą o niezwykłej złożoności tego procesu dydaktycznego. Dlatego powstaje pytanie, jak należy rozumieć termin pomiar efektywności edukacyjnej w katechezie.
    Odnosząc zanalizowane pojęcia do kontekstu katechetycznego, trzeba stwierdzić, że pomiar efektywności edukacyjnej w katechezie polega na ocenie jakości interakcji katechetycznych, ukierunkowanych na wszechstronny rozwój dzieci i młodzieży. Zwraca się tu uwagę nie tylko na wiadomości i umiejętności uczniów, ale także na zaspokajanie potrzeb związanych z wiarą, rozwojem religijnym, poszukiwaniem sensu życia i przejawianą przez uczniów aktywność w toku katechezy. Takie ukierunkowanie badań w zakresie efektywności edukacyjnej w katechezie odnosi się także do pracy katechety. Pozwala bowiem określić, jak realizowany przez niego proces nauczania i wychowania zostaje dostosowany do poziomu rozwojowego katechizowanych uczniów, ich potrzeb, zainteresowań; w jakim zakresie przyczynia się on do zmian w osobowości wychowanków, w tym także w ich rozwoju religijnym. Jest więc swoistą formą oceny czynności edukacyjnych, podejmowanych przez katechetę lub inne osoby sprawujące nadzór pedagogiczny. Wyniki uzyskane w toku pomiaru mogą posłużyć katechecie do planowania kolejnego cyklu zajęć czy też do dokonania istotnych zmian w zakresie powierzonej mu przez Kościół misji nauczania i wychowania młodego pokolenia.

II.  SAMOOCENA DOKONANA PRZEZ KATECHETĘ JAKO PODSTAWOWA FORMA POMIARU EFEKTYWNOŚCI EDUKACYJNEJ

    Dokonanie pomiaru efektywności edukacyjnej jest procesem, który wymaga systematycznej, planowej i permanentnej realizacji. Najistotniejsza jest tu postawa katechety wobec pomiaru efektywności edukacyjnej. Kiedy katecheta jest przekonany do słuszności takiego sprawdzania i oceny pracy katechetycznej, wówczas planuje działania umożliwiające dokonanie pomiaru, poszukuje skutecznych form i metod jego realizacji, sam oszacowuje swe wyniki i działania oraz w tym kontekście układa plany rozwojowe na kolejny tydzień, miesiąc, semestr, rok. Samoocena jest zatem podstawą pomiaru efektywności edukacyjnej w katechezie.
    Proces ten zwykle powinien obejmować planowanie ogólne, planowanie szczegółowe, wdrożenie i ewaluację edukacyjną. Pierwszy z etapów samooceny, zwany planowaniem ogólnym, wymaga ze strony katechety określenia głównych celów kształcenia katechetycznego, zaplanowania ogólnej strategii edukacyjnej w katechezie i zakresu działań podejmowanych nie tylko przez katechetę, ale i przez katechizowanych. Kolejny, drugi etap obejmuje planowanie szczegółowe, które bazuje na planach ogólnych, koncentruje się wokół osiągnięcia jednego z pożądanych celów operacyjnych i planowania czynności zmierzających do jego osiągnięcia. Na tym etapie istotny jest rozdział zadań między uczniami, zaplanowanie zróżnicowanych metod aktywizujących uczniów i wspomagających efektywne osiągnięcie konkretnego celu operacyjnego kształcenia katechetycznego oraz plan metod umożliwiających dokonanie oceny. Dopiero w tym kontekście można podejmować kolejne czynności ukierunkowane na wdrożenie planu szczegółowego, pamiętając przy tym o dynamicznej naturze katechezy, co implikuje potrzebę elastyczności. [ 7 ] Na trzecim etapie katecheta dokonuje ewaluacji edukacyjnej [ 8 ] w zakresie własnych działań, koncentrując się przy tym na wcześniej zaplanowanych działaniach, ich efektywności. Ma tu także miejsce zebranie informacji na temat obecnych wyników, wraz z poszukiwaniem mocnych i słabych stron podejmowanej przez katechetę działalności edukacyjnej w toku poszczególnej jednostki katechetycznej (refleksja polekcyjna), jak i ocena wartości procesów i zdarzeń edukacyjnych, zachodzących w czasookresie semestralnym czy rocznym. Analiza rozbieżności pomiędzy obecną sytuacją katechetyczną a zakładanymi na początku roku szkolnego czy semestru operacyjnymi celami kształcenia katechetycznego może ukazać zarówno dziedziny, które nie wymagają udoskonalenia, jak i te, w których konieczne są zmiany.
    W praktycznym realizowaniu samooceny, będącej podstawową formą pomiaru efektywności edukacyjnej w katechezie, pomocne może okazać się planowanie pracy katechetycznej - zarówno ogólne, jak i szczegółowe. Jest ono ważnym etapem, który najczęściej ma miejsce na początku roku szkolnego lub semestru. Planowanie to obejmuje takie czynności, jak analizę założeń programowych zawartych w podstawie programowej katechezy oraz w programach opracowanych na poszczególne etapy i cykle katechizacji; porównanie treści programowych z potrzebami uczniów, specyfiką grupy katechetycznej, uwarunkowaniami konkretnego środowiska katechetycznego i podjęcie działań w zakresie metodyczno-organizacyjnym. Wszystko to stanowi podstawę opracowania rozkładu materiału, pomaga w jego prawidłowym i twórczym skonstruowaniu oraz we wdrażaniu szczegółowych planów katechetycznych.
    W toku dokonywanej przez katechetę samooceny istotne jest także poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób uzyskane wyniki efektywności pracy katechetycznej można włączyć do codziennej praktyki katechetycznej. Każdy katecheta powinien jednak - uwzględniając specyfikę klasy, szkoły, parafii i środowiska społeczno-kulturowego, w którym żyją katechizowani - sam poszukiwać skutecznych form i metod, pozwalających na realizację wniosków, wynikających z podjętej przez niego samooceny.
    W realizacji samooceny niemniej istotna jest permanentna refleksja katechety na temat własnej pracy oraz znajomość metod i technik, za pomocą których można realizować pomiar efektywności edukacyjnej. Trzeba przy tym uwzględnić system odniesienia, dający katechecie informacje o jakości animowanych przez niego interakcji katechetycznych - o mocnych i słabych stronach jego posługi katechetycznej.

III.  ZAKRES POMIARU EFEKTYWNOŚCI EDUKACYJNEJ W KATECHEZIE [ 9 ]

    Od realizowanej w środowisku szkolnym katechezy oczekuje się, że będzie sprzyjać integralnemu rozwojowi katechizowanych uczniów i dialogowi interdyscyplinarnemu, a efekty działań będą obserwowane w szerszej perspektywie społeczno-kulturowej, jaką stwarza szkoła. Ponadto katecheza zmierza do realizacji celów specyficznych, wynikających z jej natury, które nie mogą być pominięte w szkolnym nauczaniu religii.
    Pomiar efektywności edukacyjnej w katechezie obejmuje zarówno jakość nauczania, jak i jakość uczenia się katechizowanych. Kryteriami oceny są tu zoperacjonalizowane cele kształcenia katechetycznego oraz wymagania programowe, przy czym jakość uwzględnianych w toku pomiaru konkretnych aspektów efektywności edukacyjnej w katechezie zależy w dużym stopniu od katechety, planowanych przez niego zakresów oceny dokonywanej w odniesieniu do efektywności edukacyjnej w katechezie. Zakresy te można ująć w kilka kategorii, które nie wyczerpują z pewnością wszystkich możliwości i wymagają dopracowania - stosownie do środowiska, grupy uczniów, etapu edukacji i założeń programowych. Pierwszy z nich obejmuje podstawowe umiejętności, wiedzę i jako taki stanowi podstawę do nabywania nowych pojęć. Katechizowani, posiadając podstawowe umiejętności, mają możliwość zdobywania nowej wiedzy i rozwijania posiadanych zdolności.
    Niemniej istotny jest kolejny zakres pomiaru efektywności edukacyjnej, jaki stanowi nabywanie wiedzy i jej prezentacja. Chodzi tu nie tylko o zdolność do zapamiętania pojęć, definicji z zakresu wiedzy religijnej, norm i zasad życia chrześcijańskiego, lecz także o umiejętność korzystania z posiadanych wiadomości w toku katechezy i stwarzanych przez katechetę sytuacji problemowych oraz w sytuacjach społecznych.
    Obok tak wyodrębnionego zakresu ważny jest pomiar uzdolnień indywidualnych i społecznych uczniów, takich jak np. zdolność do bezpośredniego komunikowania się z innymi, zdolność do współpracy w zespołach uczniowskich celem realizacji postawionych przez katechetę zadań, dobre zachowanie, zdolność do wykonywania projektów bez bezpośredniego nadzoru katechety, a nawet proponowanie i realizowanie nowych inicjatyw.
    Zakres pomiaru efektywności edukacyjnej obejmuje także działalność katechety - zgodność pomiędzy planowanymi czynnościami a ich realizacją, zakładanymi celami operacyjnymi i osiągnięciami katechizowanych uczniów, uwzględnianie przez katechetę indywidualnych potrzeb uczniów, zainteresowanie postępami uczniów i sposobem reakcji na nie.
    Tak określony zakres pomiaru efektywności edukacyjnej wymaga zastosowania zróżnicowanych sposobów pozyskiwania informacji celem dokonania oceny efektywności edukacyjnej w katechezie. Specyfika badanych osiągnięć katechizowanych uczniów determinuje jakość metod i technik, które pozwalają na dokonanie pomiaru.

IV.  SPOSOBY POZYSKIWANIA INFORMACJI SŁUŻĄCYCH DO OCENY EFEKTYWNOŚCI EDUKACYJNEJ W KATECHEZIE

    W celu pozyskania informacji służących do oceny efektywności edukacyjnej katecheta może zastosować różne techniki i metody, które niejednokrotnie wymagają znajomości podstawowych założeń i sposobów realizowania pomiaru dydaktycznego. Nie są jednak tożsame z metodami, które służą do oceny osiągnięć szkolnych katechizowanych uczniów, osiągnięć dokonywanych według jasno określonych i dających się doświadczalnie potwierdzić reguł.
    Pomiaru efektywności edukacyjnej w katechezie można dokonać, posługując się metodami pośrednimi lub bezpośrednimi. Do tych pierwszych zalicza się wypowiedzi ustne (np. pogadankę, "odpytywanie" ustne), wypracowania pisemne (np. eseje, sprawdziany pisemne, testy pisemne), kwestionariusze (np. ankiety, skale postaw). Wśród metod bezpośrednich należy wymienić: obserwację bezpośrednią realizowaną z wykorzystaniem arkuszy obserwacyjnych (np. w toku hospitacji diagnozującej) i obserwację uczestniczącą.
    Zastosowanie każdej z wyżej wymienionych metod i technik pomiaru efektywności edukacyjnej w katechezie zależy przede wszystkim od zakresu dokonywanej oceny. Katecheta, oceniając podstawowe umiejętności i wiedzę uczniów, może zastosować zróżnicowane metody i techniki. Służą temu na przykład różne rodzaje testów osiągnięć szkolnych, przy czym najbardziej popularne są testy wielokrotnego wyboru. [ 10 ]
    Wśród technik sprawdzających zapamiętanie wiadomości na uwagę zasługują zarówno testy otwarte - wymagające wpisania pełnej odpowiedzi (test rozszerzonej odpowiedzi, test krótkiej odpowiedzi, test z luką), jak i testy zamknięte - wymagające wskazania odpowiedzi zaproponowanej przez autora testu (np. test wielokrotnego wyboru, test prawda-fałsz). [ 11 ] Z kolei stopień zrozumienia wiedzy, jej prezentacja i zastosowanie przy rozwiązywaniu problemów mogą być oceniane w toku ustnych wypowiedzi, dyskusji, realizacji projektów i pisemnych wypracowań. [ 12 ] Wymaga to jednak stosowania takich zadań, które polegają nie tylko na podaniu np. normy moralnej, ale także na ukazaniu jej zastosowania w konkretnej sytuacji. Niemniej istotne jest tu - dla zapewnienia obiektywizmu - posługiwanie się wzorami i kryteriami opracowanymi przed pomiarem.
    Oszacowanie indywidualnych i społecznych uzdolnień katechizowanych uczniów ma miejsce w kontekście rytmu życia szkolnego. Wymaga ono od katechety systematycznego zbierania danych oraz bezpośrednich obserwacji, czynionych w różnych sytuacjach (np. w czasie dyżuru na przerwie, na wycieczce, w czasie rekolekcji, w drodze do kina czy teatru, w toku pracy na lekcji i spotkań pozalekcyjnych).
    Istotnym sposobem pozyskiwania informacji służących do oceny efektywności edukacyjnej w katechezie jest hospitacja diagnozująca, w czasie której ma miejsce diagnozowanie umiejętności katechizowanych uczniów, celem poprawy jakości podejmowanego procesu nauczania i wychowania. Tego rodzaju hospitacje skoncentrowane są na obserwacji wszechstronnej aktywności uczniów i poziomu rozwoju uczniów, rodzaju podejmowanych przez nich czynności i przejawianych zainteresowań, przy czym uwzględnia się fakt, że obecność osób obserwujących może wpływać na jakość działań podejmowanych przez uczniów.
    Z tak określoną hospitacją wiąże się kolejna forma, jaką jest hospitacja koleżeńska. Umożliwia ona katechetom obserwację i ocenę lekcji realizowanych przez innych; jest ukierunkowana na wspieranie i doradztwo, a nie na poszukiwanie luk lub słabych stron. Może wzbudzać dyskusję nad efektywnością edukacyjną w katechezie szkolnej oraz inspirować do omawiania problemów związanych z katechizacją w konkretnym środowisku szkolnym i do poszukiwania rozwiązań, by w tym kontekście podejmować wspólne działania. Wzajemna współpraca katechetów pracujących w danej szkole sprzyja efektywniejszej edukacji katechetycznej.
    Obserwacje dokonywane przez innych katechetów mogą także służyć oszacowaniu ogólnego wkładu katechety i jego wysiłku w odniesieniu do poszczególnych uczniów. Poza tym pozwalają na dokonanie oceny uczniowskich metod pracy, co stanowi podstawę do modyfikacji pracy katechetycznej.
    Pomiaru efektywności edukacyjnej w zakresie zachowań, wynikających z postaw katechizowanych uczniów wobec wartości i określonych zjawisk społeczno-kulturowych, można dokonać zarówno metodami bezpośrednimi (poprzez różne rodzaje obserwacji), [ 13 ] jak i metodami pośrednimi (poprzez analizę ustnych i pisemnych wypowiedzi uczniów oraz sondaż diagnostyczny). Przystępując do pośredniego badania postaw, należy dokładnie określić przedmiot postawy, a następnie zdecydować, czy opinia katechizowanych uczniów zostanie najpierw wysondowana w badaniach ankietowych i na tej podstawie określona, czy też katecheta posłuży się prostym kwestionariuszem: "skala postaw", skonstruowanym dla własnych celów [ 14 ] lub wykorzysta funkcjonujące skale mierzące konkretną postawę i jej komponenty. W tym ostatnim przypadku można także podjąć współpracę z ośrodkami teologicznymi, które - w ramach realizowanych zadań własnych czy statutowych - są zainteresowane badaniem określonych postaw katechizowanych uczniów, np. postaw eucharystycznych, pokutnych, społecznych. Wzajemna współpraca nauczycieli religii z katechetykami sprzyja nie tylko efektywniejszemu realizowaniu pomiaru edukacyjnego, ale i konfrontowaniu teorii z praktyką, co z kolei inspiruje do wypracowywania i wdrażania nowych koncepcji kształcenia katechetycznego. Dialog pomiędzy teorią a praktyką jest jednym z istotnych elementów warunkujących efektywność edukacji katechetycznej.

REFLEKSJE KOŃCOWE

    Dokonanie pomiaru efektywności edukacyjnej w katechezie wymaga od katechety zarówno systematycznej refleksji nad realizacją powierzonej przez Kościół misji, jak i znajomości podstawowych sposobów pozyskiwania informacji odnośnie do jakości procesu katechetycznego. W pomiarze tym trzeba uwzględnić wszystkie aspekty posługi katechetycznej. Nie można więc koncentrować się jedynie na czynnościach dydaktycznych, ale trzeba dostrzegać działalność wychowawczą, zwracając szczególną uwagę na doprowadzanie katechizowanych do spotkania z Chrystusem i do nawiązania z Nim przyjaźni oraz na wspomaganie w kształtowaniu "zmysłu" eklezjalnego i czynnego udziału we wspólnocie Kościoła.
    Ma to związek z poszukiwaniem odpowiedzi na pytanie, jak należy modyfikować działania katechetyczne, by stopień realizacji podstawowego celu katechezy był większy. Użyteczność pomiaru zależy przede wszystkim od jego wiarygodności, interpretacji uzyskanych wyników, sformułowanych wniosków i zaplanowanych działań modyfikujących jakość procesu katechetycznego oraz ich realizacji. Ważne jest więc, by pomiar efektywności edukacyjnej w katechezie wzmagał świadomość katechetów odnośnie do jakości ich posługi i promował integralny rozwój dzieci i młodzieży. Pomocna może okazać się tu - poza wskazanymi sposobami pomiaru efektywności edukacyjnej w katechezie - "modlitwa miłującej uwagi", czyli codzienny rachunek sumienia. Uwrażliwia on katechetę na osobiste poruszenia, którymi posługuje się Duch Święty w realizacji powierzonej przez Kościół misji katechetycznej i pomaga zbliżyć się do Chrystusa, by upodabniać każdego katechetę do Niego. W ten sposób codzienna posługa katechetyczna zostaje odczytana w Chrystusie i z Chrystusem.
Anna Zellma - dr katechetyki, adiunkt na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.
 1  W. Okoń, Nowy słownik pedagogiczny, Warszawa 1998, s. 304.
 2  B. Niemierko, Pomiar dydaktyczny, w: (red.) W. Pomykało, Encyklopedia pedagogiczna, Warszawa 1997, s. 600.
 3  T. Szaran, Pomiar dydaktyczny, Warszawa 2000, s. 7-8.
 4  B.P.M. Creemers, J. Scheerens, Developments in the Educational Effectiveness Research Programme, International Journal of Educational Research, 21(1994), nr 2, s. 12-14.
 5  Tamże.
 6  Tamże.
 7  Szerzej na temat planowania dydaktycznego w katechezie pisze, m.in. J. Szpet, Dydaktyka katechezy, Poznań 1999, s. 276-286. Zob. także J. Szpet, D. Jackowiak, Lekcje religii szkołą wiary, Poznań 1996, s. 134-140.
 8  Problem ewaluacji edukacyjnej w kształceniu katechetycznym został szerzej potraktowany przeze mnie w "Katechecie"; zob. A. Zellma, Ewaluacja edukacyjna jako element kształcenia katechetycznego, "Katecheta", 45(2001), nr 7-8, s. 9-14.
 9  W literaturze katechetycznej brak jest opracowań traktujących w bezpośredni sposób o pomiarze efektywności edukacyjnej i wskazujących na zakres tego pomiaru. Stwierdzenia zawarte w poniższych analizach są wynikiem refleksji autorki artykułu, inspirowanych założeniami teoretycznymi wypracowanymi - w ramach dydaktyki ogólnej - na temat pomiaru efektywności edukacyjnej i teleologii kształcenia katechetycznego. Zob. np. DOK 80-87; P. Cuttance, Quality Assurance in Education System, "Studies in Educational Evaluation", 20 (1994), nr 1, s. 5 i nn; J. Szpet, Dydaktyka katechezy, dz. cyt., s. 21 i nn; S. Wlazo, Dlaczego mierzenie?, "Dyrektor Szkoły", nr 5/2001, s. 2-5.
 10  Szerzej na ten temat pisze, m.in. B. Niemierko, Pomiar wyników kształcenia, Warszawa 1999; J. Szpet, Dydaktyka..., dz. cyt., s. 231-233.
 11  R.I. Arends, Uczymy się nauczać, Warszawa 1998, s. 221-241; B. Niemierko, Pomiar wyników kształcenia, dz. cyt., s. 55-58.
 12  Dokładniejsze omówienie wyżej wymienionych rodzajów metod jest zawarte w pracy J. Szpeta, Dydaktyka..., dz. cyt., s. 229-230.
 13  Pomiar bezpośredni wymaga opracowania odpowiedniego arkusza obserwacyjnego i dokonania obserwacji według zaleceń metodologicznych, opracowanych dla tej metody badawczej.
 14  Badania ankietowe i z wykorzystaniem skal postaw wymagają określonej procedury badawczej, która w kontekście pomiaru efektywności edukacyjnej obejmuje: 1) sformułowanie celów badań; 2) zdefiniowanie przedmiotu badanej postawy; 3) podjęcie decyzji o zasięgu (grupa uczniów, klasa, szkoła) i terminie realizacji badań; 4) skonstruowanie kwestionariuszy, a przy tym wyodrębnienie szczegółowej tematyki badań i określenie jej zakresu; 5) wybór sposobu rejestrowania odpowiedzi (np. pytania skategoryzowanie, pytania otwarte, wypowiedzi ustne lub pisemne); 6) wybór - w przypadku pytań skategoryzowanych - skali umożliwiającej kategoryzowanie odpowiedzi (np. zdecydowanie tak [5], raczej tak [4], nie mam zdania [3], raczej nie [2], zdecydowanie nie [1]); 7) ułożenie instrukcji do badań; 8) przeprowadzenie badań sprawdzających jakość narzędzia badawczego (tzw. badania próbne); 9) przeprowadzenie badań właściwych z zastosowaniem skorygowanego kwestionariusza; 10) opracowanie zgromadzonych wyników. Więcej na ten temat zob.: J. Brzeziński, Metodologia badań psychologicznych, Warszawa 1996; S. Kuczkowski, Psychologia religii, Kraków 1998, s. 177-187; W. Prężyna, Skala postaw religijnych, "Roczniki Filozoficzne", 15(1967), z. 4, s. 25-38; A. Zych, W poszukiwaniu nowych narzędzi pomiaru postaw światopoglądowych, "Euhemer", nr 4/1981, s. 41-49.