Katecheta 1/2003
E-wydanie
„Katecheta” jest teraz również dostępny Jako e-wydanie!
Na półkę Katechety
Bella
Lisa Samson
KSIĄŻKA
25,00 zł 20,90 zł

„VERBA DOCENT…”

Przygotowanie do życia w rodzinie w dokumentach katechetycznych Kościoła
Autor: ks. Piotr Tomasik
Artykuł archiwalny
  Katecheza przygotowująca do życia w rodzinie, po powrocie religii do szkoły, znalazła się w trudnej sytuacji. Jej dotychczasowe, wypracowywane przez lata formy okazały się niewystarczające. Sztuczne utrzymywanie Programu ramowego i innych rozwiązań dostosowanych do katechezy parafialnej pogłębiało niekorzystne zjawiska związane z tymczasowością. Powodowało to przyjmowanie rozwiązań praktycznych, znacznie różniących się między sobą nie tylko w skali poszczególnych diecezji, ale nawet w ramach tych samych parafii. W niektórych szkołach w ramach lekcji religii organizowano kursy przedmałżeńskie, wydając zaświadczenia ich ukończenia, w innych miejscach zrezygnowano z tematyki właściwej dla tych kursów, przenosząc wszystko na przyśpieszone, dziesięciodniowe spotkania parafialne, realizowane niekiedy przez samych narzeczonych w różnych parafiach, bez dbałości o integralność przekazu. Sytuacja katechezy przedmałżeńskiej dojrzała zatem do nowego jej zdefiniowania i, jak się wydaje, pomocne w tym dziele mogą stać się najnowsze dokumenty katechetyczne Kościoła polskiego. Dlatego w niniejszym opracowaniu podejmę kolejno następujące zagadnienia.
* Najpierw krótko ukażę model katechezy przedmałżeńskiej według Instrukcji Episkopatu z 13 XII 1989 [ 1 ], a jednocześnie postaram się zaprezentować problemy i szanse, jakie stwarza ta, wciąż obowiązująca, regulacja prawna.
* Przedstawię, co na temat przygotowania do życia w rodzinie i zawarcia sakramentu małżeństwa przewidują uchwały II Polskiego Synodu Plenarnego [ 2 ].
* Wreszcie zarysuję model katechezy przedmałżeńskiej na podstawie Polskiego dyrektorium katechetycznegoPodstawy programowej katechezy i zatwierdzonego przez Komisję Wychowania katolickiego Programu nauczania religii nr AZ-4-01/1 [ 3 ].
    Celem niniejszego opracowania jest wprowadzenie do dyskusji nad stworzeniem szczegółowego programu kursu przedmałżeńskiego dla młodzieży szkół ponadgimnazjalnych. Dyskusja ta winna objąć – jak sądzę – nie tylko dyrektorów referatów katechetycznych, ale całe środowisko katechetyczne.

1. Stan dotychczasowy: Instrukcja z 1989 r.

    Instrukcja Episkopatu Polski z 13 XII 1989 o przygotowaniu do zawarcia małżeństwa w Kościele katolickim, za adhortacją Familiaris consortio, dzieli czas przygotowania do małżeństwa na trzy etapy.
* Przygotowanie dalsze obejmuje całość wysiłków mających na celu wychowanie człowieka o dojrzałej, zintegrowanej osobowości, zdolnego do zrealizowania zadań, jakie stoją w związku z koniecznością podjęcia odpowiedzialności za życie rodzinne i społeczne [ 4 ]. W przygotowanie to włącza się wszelkie tematy katechetyczne dotyczące rodziny i małżeństwa, ale także samowychowania, hierarchii wartości, formowania prawidłowego i pewnego sumienia.
* Przygotowanie bliższe to właściwy kurs przedmałżeński. Jego tematyka, określona dość szczegółowo w adhortacji Familiaris consortio i zakładająca ukazanie właściwej wizji małżeństwa, płciowości, winna być uzupełniona o podstawową wiedzę biologiczno-medyczną. Do tematów kursu należy włączyć także podstawowe wiadomości dotyczące wychowywania dzieci, odpowiedzialnego rodzicielstwa, a także apostolstwa rodzinnego [ 5 ].
    Przed przygotowaniem bliższym do małżeństwa Instrukcja stawia zadanie pogłębienia chrześcijańskiej nauki o małżeństwie i rodzinie (również po to, by przeciwstawić się fałszywym teoriom i wizjom), przysposobienia do międzyosobowego życia w rodzinie i wprowadzenia w głębsze życie wspólnotowo-liturgiczne [ 6 ].
* Przygotowanie bezpośrednie obejmuje ostatnie 3 miesiące przed zawarciem małżeństwa. Na przygotowanie to składa się: rozmowa duszpasterska, wizyty w poradni rodzinnej i dzień skupienia. Czas ten przeznaczony jest także na uzupełnienie brakujących elementów przygotowania do małżeństwa [ 7 ]. Przygotowanie bliższe stanowi, jak już zauważyłem, właściwy kurs przedmałżeński. Instrukcja daje dość szczegółowe wytyczne dla jego przebiegu. Dokument postuluje, by „(...) katecheza przedmałżeńska łączyła w sobie trzy istotne elementy: wspólnotowo-liturgiczny, konferencyjny oraz dialogowy” [ 8 ]. Jednocześnie zakłada się, że katecheza taka ma odbywać się w ramach duszpasterstwa akademickiego, w ramach katechezy młodzieży szkolnej uczęszczającej do klasy maturalnej [ 9 ], wreszcie winna objąć młodzież, która nie podjęła nauki w szkole, ale uczestniczy w normalnej 3-letniej katechezie parafialnej, w którą w ostatnim roku katechizacji byłby włączony kurs przedmałżeński [ 10 ]. Kurs skrócony, obejmujący 10 spotkań, przewidziany jest w tej koncepcji jedynie „(...) dla młodzieży, która z różnych powodów (np. łączenie pracy i nauki, dalsze dojazdy do pracy czy szkoły, służba wojskowa, zaniedbanie itp.) nie weźmie lub nie może wziąć udziału w rocznej katechezie przedmałżeńskiej” [ 11 ].
    Szczegółowy program normalnej, czyli rocznej katechezy przedmałżeńskiej miał mieć charakter diecezjalny, a w jego realizacji sam duszpasterz winien był korzystać z pomocy, „(...) lekarzy, pedagogów i psychologów, tzn. tych, którzy posiadają należyte przygotowanie i aprobatę, czyli misję kanoniczną ordynariusza miejsca” [ 12 ]. Kurs miał się kończyć Mszą św. i wręczeniem świadectwa ukończenia, zwalniającego z katechezy przedmałżeńskiej objętej przygotowaniem bliższym [ 13 ].

2. Katecheza przedmałżeńska w dokumentach II Polskiego Synodu Plenarnego

    II Polski Synod Plenarny zwraca uwagę na związek pomiędzy wychowaniem do dojrzałości chrześcijańskiej a przygotowaniem do życia w rodzinie. Dlatego też postuluje, by „(...) przygotowanie człowieka do odpowiedzialnej realizacji powołania małżeńskiego i rodzinnego wiązało się z jego całościową formacją ludzką i chrześcijańską” [ 14 ]. W dokumentach synodalnych powtórzona jest struktura trzech stopni przygotowania do zawarcia małżeństwa, choć wyraźnie nie nazywa się ich przygotowaniem dalszym, bliższym i bezpośrednim [ 15 ].
    Synod przewiduje, że kursy przedmałżeńskie będą analogiczne do katechumenatu, a ich celem będzie „(...) stworzenie szansy przyjęcia chrześcijańskiego modelu małżeństwa i rodziny, a także wprowadzenie narzeczonych w ducha modlitwy” [ 16 ]. Jednakże kursy przedmałżeńskie traktowane są w dokumentach synodalnych jako katecheza dorosłych, a o ich uczestnikach mówi się, używając terminu narzeczeni [ 17 ].
    Dokumenty synodalne przewidują jednakże, że nauczaniu religii w szkole ma towarzyszyć katecheza parafialna, której celem „(...) powinno być pogłębienie procesu wtajemniczenia chrześcijańskiego dokonującego się w rodzinie i szkole przez przygotowanie do przyjęcia sakramentów: Komunii św., pokuty i bierzmowania, współpracy z łaską chrztu na co dzień, głębokiego przeżywania liturgii we wspólnocie parafialnej oraz kształtowania postawy więzi z parafią i Kościołem partykularnym” [ 18 ]. W ujęciu tym zastanawia brak konkretnego odniesienia katechezy parafialnej do ostatniego etapu edukacyjnego, przez pominięcie przygotowania do zawarcia małżeństwa [ 19 ]. Jednocześnie warto zauważyć, że Synod stawia wymóg programom nauczania szkolnego, by w ostatnich klasach gimnazjum i liceum „(...) zwrócić szczególną uwagę na wyjaśnienie poszczególnych znaków i symboli sakramentu małżeństwa” [ 20 ].

3. Katecheza parafialna młodzieży w dyrektoriach katechetycznych

    Polskie dyrektorium katechetyczne, konkretyzując wskazania katechetyczne Kościoła powszechnego, jak i uchwały II Polskiego Synodu Plenarnego, przewiduje, że szkolna lekcja religii domaga się w sposób naturalny katechetycznego uzupełnienia w parafii.
    Prowadzenie katechetycznego duszpasterstwa parafialnego staje się koniecznością. Dzieje się tak, bo na lekcjach religii w szkole spotykają się uczniowie o różnym stopniu religijności. Działania wobec nich podejmowane mają charakter katechetyczny lub ewangelizacyjny, niemniej jednak trzeba zwrócić uwagę na fakt, że w szkole, zwłaszcza w odniesieniu do młodzieży, w sposób naturalny przeważa formacja intelektualna. Ta formacja jest nieodzowna, ma walor wychowawczy, prowadzi do ewangelizacji lub katechezy, ale sama w sobie katechezą nie jest. Nie może zostać zawieszona w próżni, nie może zostać zmarnowana przez fakt, że nie znajdzie dopełnienia we wspólnocie wiary. Skoro lekcja religii przygotowuje do spotkania z Bogiem żywym, to owo spotkanie musi się dokonać. I dlatego potrzebne, wręcz konieczne, są pewne ramy organizacyjne dla katechetycznego duszpasterstwa parafialnego. Przypominał o tym polskim biskupom Jan Paweł II w trakcie wizyty ad limina w 1998 r.: „(...) Jak już mówiłem podczas waszej wizyty w roku 1993, «(...) katechizacja w szkole domaga się oczywiście uzupełnienia o wymiar parafialny duszpasterstwa dzieci i młodzieży. Zdaję sobie sprawę z trudności, jakie napotyka ten rodzaj katechezy, niemniej jednak trzeba znaleźć jakieś rozwiązanie, by dzieci i młodzież nie traktowały nauki religii jedynie jako jednego z przedmiotów nauczanych w szkole, ale by mogły czerpać siłę także z bezpośredniego kontaktu z Bogiem w liturgii i sakramentach świętych»” [ 21 ].
    Niejako w odpowiedzi na to wezwanie Polskie dyrektorium katechetyczne zarysowuje model katechezy parafialnej, skorelowanej z nauczaniem religii w szkole. Model ten ma uwzględniać przede wszystkim katechezę sakramentalną [ 22 ]. Wskazuje on na dwie kwestie: ogólne formy organizacji masowego duszpasterstwa katechetycznego w parafii oraz na tematykę właściwą dla poszczególnych etapów edukacyjnych.
    Jeśli chodzi o ogólne formy duszpasterstwa katechetycznego, to warto tu zwrócić uwagę na następujące elementy.
* Środowiskiem formacji jest własna parafia, a nie parafia, na terenie której znajduje się szkoła. Stwarza to pewną trudność, bo młodzież uczy się zwykle poza parafią, ale stwarza szansę, by młodzież ta utrzymała jednak więź z własną parafią. Dodatkowym bodźcem dla samych uczniów szkół ponadgimnazjalnych w ramach takich spotkań jest możliwość podtrzymywania kontaktów z rówieśnikami, z którymi uczyli się w poprzednich latach. W ten sposób parafia staje się również płaszczyzną naturalnego spotkania osób znających się nawzajem.
* Treści działań katechetycznych parafii winny wynikać z celów katechetycznych i być skorelowane z treściami nauczania religii w szkole, lecz w żadnym razie nie mogą kopiować lekcji religii.
* Miejscem formacji jest budynek kościelny lub parafialny.
* Formacja obejmuje wszystkie lata nauki w szkole.
* Osobami odpowiedzialnymi za formację są nie tylko księża i katecheci, ale też animatorzy wywodzący się z kościelnych ruchów młodzieżowych.
* Formy katechezy to spotkania ogólne wszystkich kandydatów, celebracje w kościele parafialnym, praca w grupach.
    Jeśli chodzi o tematykę dla poszczególnych etapów edukacyjnych, to dla IV etapu edukacji przewiduje się katechezę skupioną na świadectwie wiary. Katecheza parafialna będzie związana z przygotowaniem bliższym (ale nie bezpośrednim) do założenia rodziny chrześcijańskiej. Dokument zawiera też normę, że katecheza ta winna „(...) uwzględniać spotkania prowadzone przez pracowników poradni rodzinnych” oraz przewiduje, że „(...) absolwentom szkół ponadgimnazjalnych, którzy otrzymali ocenę końcową w szkolnej nauce religii oraz uczęszczali na spotkania dla młodzieży w ramach tej katechezy, będą wydawane zaświadczenia o ukończeniu przygotowania bliższego do sakramentu małżeństwa” [ 23 ]. W ten sposób kurs przedmałżeński powiązany jest zarówno z nauczaniem religii, jak i koniecznym duszpasterstwem katechetycznym na terenie parafii.
    Nie można również zapomnieć o obwiązujących zasadach katechezy młodzieżowej, sformułowanych w Dyrektorium ogólnym o katechizacji. Dokument ten zaleca stosowanie następujących reguł [ 24 ].
* Uwzględnienie różnorodności sytuacji religijnych, różnego poziomu wiary młodzieży. Duszpasterstwo młodzieży nie może zatem traktować młodych jako jednolitej grupy: pod względem odniesień do wiary jest to grupa niejednolita i domagająca się specyficznej pomocy, zależnej nie tylko od wieku i cech pokoleniowych, ale jeszcze bardziej od potrzeb duchowych związanych z poziomem religijności.
* Katecheza młodzieży winna być realizowana w kontekście całego duszpasterstwa młodzieży.
* Katecheza młodzieży, jak i duszpasterstwo młodzieży winny korzystać z danych dostarczanych przez nauki o człowieku i wychowaniu, z zastrzeżeniem – rzecz jasna – prawa do chrześcijańskiego osądu tych propozycji.
* Katecheza młodzieży ma korzystać ze współpracy dorosłych świeckich i samych młodych.
* Użytecznymi pomocami dla skutecznej katechezy młodzieżowej są odpowiednio kierowane grupy młodzieżowe, stowarzyszenia młodzieży, osobiste towarzyszenie młodym, wreszcie – szczególnie cenne i cenione – kierownictwo duchowe.
    Dyrektorium ogólne o katechizacji wskazuje też na szczegółowe zadania katechezy młodzieżowej, implikujące rozwiązania dotyczące następujących treści [ 25 ]:
– wychowania w prawdzie i wolności – zgodnie z Ewangelią,
– formacji sumienia,
– wychowania do wolności,
– pomocy w odczytaniu powołania,
– chrześcijańskie zaangażowanie w społeczeństwie,
– odpowiedzialności misyjnej w świecie.
    Ciekawą dyrektywę podaje Dokument odnośnie do traktowania młodych, którzy nie żyją życiem wiary, a więc tych, których należałoby objąć działaniami ściśle ewangelizacyjnymi. „Należy zaznaczyć, że współczesna ewangelizacja młodych w różnych sytuacjach powinna uwzględniać raczej wymiar misyjny niż ściśle katechumenalny. Rzeczywiście, sytuacja często wymaga, aby apostolat wśród młodych był młodzieżową animacją o charakterze humanizacyjnym i misyjnym, jakby pierwszym koniecznym krokiem, by doprowadzić do dojrzałości dyspozycje najbardziej sprzyjające momentowi ściśle katechetycznemu”  [ 26 ].
    Zasady i treści proponowane przez dyrektoria katechetyczne nadają katechezie młodzieży ponadgimnazjalnej charakter przygotowania zarówno dalszego, jak i bliższego do przyjęcia sakramentu małżeństwa.

4. Tematyka katechezy parafialnej młodzieży w Podstawie programowej katechezy i ogólnopolskim Programie nauczania religii

    Ani Podstawa programowa katechezy, ani Program nauczania religii dla IV etapu edukacyjnego nie sprowadzają omawianej problematyki jedynie do kwestii związanych z sakramentem małżeństwa. Zakłada się, że zarówno nauczanie religii, jak i duszpasterstwo katechetyczne w parafii mają pomóc „(...) młodym w odnalezieniu swego miejsca w świecie i we wspólnocie Kościoła, także Kościoła lokalnego oraz do dawania świadectwa wiary w Jezusa Chrystusa” [ 27 ]. Konkretyzujący idee Podstawy programowej ogólnopolski Program nauczania religii ujmuje problematykę rodzinną w szerokim kontekście przygotowania do pełnienia ról życiowych w Kościele i świecie. „Katecheza i nauka religii ma pomóc młodemu chrześcijaninowi w wyznawaniu wiary w Kościele, w świadczeniu o nadziei chrześcijańskiej wobec świata, ma wreszcie przygotować go do odnalezienia drogi powołania i założenia rodziny – wspólnoty miłości” [ 28 ]. Takiemu ujęciu służy podział materiału nauczania w kl. I – skoncentrowany na tajemnicy Kościoła, w kl. II – na problemach świata, w kl. III na rzeczywistości rodziny.
    Zarówno Podstawa programowa katechezy, jak i Program nauczania zawierają również wytyczne dla duszpasterstwa katechetycznego w parafii na tym etapie edukacyjnym, zgodne z regulacją zawartą w omawianym numerze 107 polskiego Dyrektorium katechetycznego. Podstawa programowa katechezy przewiduje, iż „(...) w okresie nauki w szkole ponadgimnazjalnej zadania parafii dotyczą również formacji młodzieży do podjęcia zadań związanych z przyjęciem sakramentu małżeństwa i tworzeniem Kościoła domowego. Przygotowanie to ujęte jest w formie cyklu katechez, których tematyka koncentruje się wokół trzech grup zagadnień odpowiadających podstawowym funkcjom katechezy:
* nauczania: teologia sakramentu małżeństwa, budowanie pojęcia Kościoła domowego, prezentacja katolickich ruchów rodzinnych, elementy prawa kanonicznego, zagadnienia etyki małżeńskiej, podstawy psychologiczne zawiązania wspólnoty rodzinnej;
* wychowywania: pomoc w nabywaniu umiejętności życia we wspólnocie rodzinnej;
* wtajemniczenia: odkrywanie wartości wspólnotowego przeżywania Eucharystii, rola sakramentu pojednania w budowaniu wspólnoty, wspólna modlitwa prowadząca do poznawania form modlitwy w Kościele domowym, czytanie i słuchanie słowa Bożego [ 29 ].
    Za Polskim dyrektorium katechetycznym przewiduje się, że „(...) uczestnictwo w tym cyklu katechez poświadczone jest świadectwem jego ukończenia otrzymywanym wraz ze świadectwem ukończenia szkoły” [ 30 ].
    Ogólnopolski Program nauczania religii uzupełniony jest tematyką spotkań przygotowujących do założenia rodziny chrześcijańskiej. W I roku pracy przewiduje się spotkania związane z przeżywaniem w rodzinie roku liturgicznego, co koreluje z zapisanym w programie szkolnym kl. I pogłębieniem problematyki świadectwa wiary w Kościele. W roku II spotkania parafialne mają się koncentrować wokół przeżywania daru życia, co współbrzmi z tematyką świadectwa w świecie i wobec świata, przewidzianą w kl. II liceum. Wreszcie w roku III spotkania odnoszą się do budowania wspólnoty Ducha, natomiast program nauczania dla kl. III liceum treściowo odpowiada tematyce klasycznego kursu przedmałżeńskiego [ 31 ].
    Realizacja zarysowanej w nowych dokumentach Kościoła, zwłaszcza w dokumentach katechetycznych, konkretnej koncepcji kursu przedmałżeńskiego dla młodzieży szkolnej ma szansę doprowadzić do zerwania z dotychczasową tymczasowością w tym względzie i do wprowadzenia, zawartej w adhortacji Familiaris consortio oraz Instrukcji z 1989 r., idei dłuższego przygotowania bliższego. Koncepcja ta może pomóc zrealizować myśl, by nauczanie religii w szkole ponadgimnazjalnej i skorelowana z nią katecheza parafialna jawiły się jako działania potrzebne, motywujące i interesujące młodzież. Przedstawiony opis sytuacji ma stać się punktem wyjścia dyskusji, jakie formy ma przyjąć młodzieżowy kurs przedmałżeński i jaką konkretnie ma podejmować tematykę.
 *   Referat wygłoszony w trakcie Ogólnopolskiego Zjazdu Dyrektorów Diecezjalnych Wydziałów Katechetycznych w Opolu 25 IX 2002 r.
 1   Konferencja Episkopatu Polski, Instrukcja o przygotowaniu do zawarcia małżeństwa w Kościele katolickim (13 XII 1989), w: Dokumenty duszpastersko-liturgiczne Episkopatu Polski (1966-1993), opr. C. Krakowiak, L. Adamowicz, Lublin 1994, s. 151-227. Dalej będę stosował skrót IPZM.
 2   Stosuję system skrótów dokumentów synodalnych za PDK.
 3   W dalszej części opracowania dla tego dokumentu stosować będę skrót PNR.
 4   IPZM 7-8; por. KK 49, KDK 52, FC 66.
 5   IPZM 9; FC 66.
 6   IPZM 11.
 7   IPZM 19-23.
 8   IPZM 12.
 9   W IPZM 12B mowa jest o klasie przedmaturalnej, natomiast w IPZM 17 mówi się o klasie ostatniej. Wydaje się, że twórcy dokumentu nie zastosowali normalnej terminologii oświatowej, gdzie klasa ostatnia w szkole średniej nosi nazwę maturalnej. W niniejszym opracowaniu stosuję określenie klasa maturalna, niezgodnie z literą, ale zgodnie z zamierzeniem autorów Instrukcji.
 10   IPZM 12 A-C.
 11   IPZM 14.
 12   IPZM 16.
 13   IPZM 17.
 14   PSPR 37.
 15   Kwestia zgodności dokumentów między sobą, jak i spójności z dotychczasowym nauczaniem Kościoła polskiego to sprawa odrębna. Np. w PSPL 130 znalazł się pewien lapsus: przygotowanie liturgii sakramentu małżeństwa z udziałem narzeczonych, rodziców, rodziny i świadków – mające na celu rozdzielenie funkcji liturgicznych, przygotowanie śpiewów itp. – nazwano przygotowaniem bliższym, choć mowa tu bez wątpienia o przygotowaniu bezpośrednim.
 16   PSPR 42. W tym miejscu dokument powołuje się na FC 46.
 17   PSPL 128.
 18   PSPE 61.
 19   Inne ujęcie znajdujemy w DOK 181, gdzie zawraca się uwagę na sytuację młodych osób, które „(...) przyjmując sakrament bierzmowania, kończą proces wtajemniczenia chrześcijańskiego, równocześnie jednak oddalają się prawie całkowicie od praktykowania wiary”. Wobec nich należy rozwijać nadal „(...) troskę duszpasterską, wykorzystując bogactwo formacyjne ofiarowane przez sam proces wtajemniczenia”. W ten sposób katecheza młodzieży ponadgimnazjalnej ma budować na formacji przygotowującej do bierzmowania.
 20   PSPL 127.
 21   Jan Paweł II, Program dla Kościoła w Polsce, Kraków 1998, s. 35.
 22   PDK 107.
 23   PDK 107.
 24   DOK 184.
 25   DOK 185.
 26   DOK 185.
 27   PPK, s. 71.
 28   PNR, s. 107.
 29   PPK, s. 96-97.
 30   PPK, s. 97; por. PDK 107.
 31   PNR, s. 140.


ks. Piotr Tomasik – dr katechetyki, adiunkt na Wydziale Teologicznym UKSW, wykładowca w WSD Diecezji Warszawsko- Praskiej, koordynator Biura Programowania Katechezy.